10.10.2009 r.
Marcin Dudarski*, Szymon Oprzalski**
Wstęp
Z początkiem roku 2002 weszła w życie nowelizacja niemieckiego prawa zobowiązań[1], stanowiąca część gałęzi niemieckiego prawa cywilnego. Pomimo upływu czasu problem związany z dochodzeniem roszczeń stał się w chwili obecnej aktualny ze względu na sytuację ekonomiczną na świecie. Niemcy są największym partnerem handlowym dla polskich przedsiębiorstw, stąd autorzy zmierzają do przybliżenia tematu przedawnienia roszczeń na gruncie prawa niemieckiego. Ponadto prowadzona również dyskusja dotycząca zmiany polskiego Kodeksu cywilnego dała również asumpt do przedstawienia sąsiedniego systemu prawnego oraz jego regulacji.
W ponad 100-letniej historii niemieckiego kodeksu cywilnego - Bürgerliches Gesetzbuch[2] (dalej BGB) z dnia 18 sierpnia1896 r., obowiązującego od 1 stycznia 1900 r. była to pierwsza tak istotna reforma centralnej części kodeksu prawa cywilnego (Recht der Schuldverhältnisse). Reformą została objęta głównie część zobowiązań, jak również instytucja przedawnienia roszczeń. Wprowadzone zmiany były niezbędne ze względu na ponad wiekową tradycję BGB. Miały one na celu przystosowanie niemieckiego prawa do zmian determinowanych postępem technicznym, rozwojem różnych form zobowiązań pomiędzy przedsiębiorcami, jak i dynamiki obrotu konsumenckiego. Ta znacząca reforma BGB jest swoistą kodyfikacją wieloletniego orzecznictwa niemieckich sądów najwyższych (zarówno Reichsgericht[3] jak również Bundesgerichtshof[4]), które z biegiem czasu były zmuszone do interpretowania często archaicznych przepisów wobec zmieniającego się otoczenia gospodarczego.
Artykuł koncentruje się na znowelizowanym prawie przedawnień, które w niemieckim prawie cywilnym jest szczegółowo unormowane w przepisach BGB. Obok centralnych norm § 194 i następnych przepisy dotyczące przedawnień można znaleźć zarówno w kolejnych, szczególnych rozdziałach BGB, jak również w kodeksie handlowym – Handelsgesetzbuch[5] (dalej HGB) z dnia 10 maja1897 r., oraz innych ustawach zaliczających się do działu prawa cywilnego[6].
Zagadnienia ogólne
Przedawnienie (Verjährung) oznacza, iż poprzez upływ czasu następuje utrata możliwości korzystania ze wszelkich przysługujących praw oraz dochodzenia przysługujących roszczeń. Po upływie okresu przedawnienia roszczenie istnieje w dalszym ciągu, jednakże dłużnik może uchylić się od świadczenia, względnie zapłaty, poprzez podniesienie zarzutu przedawnienia (Einrede der Verjährung, patrz § 214 BGB).Zarzut przedawnienia musi zostać przez stronę podniesiony i nie jest on badany przez sąd z urzędu. Wynika to z literalnej wykładni § 214 ust. 1 BGB. Na jego podstawie dłużnik jest uprawniony (berechtigt) do uchylenia się od spełnienia świadczenia. W prawie niemieckim doszło do zasadniczych zmian instytucji przedawnienia nowelizacją Gesetz zur Modernisierung des Schuldrechts, która weszła w życie od 1 stycznia 2002 r., jednakże nie zmieniła ona ww. zasady ogólnej właściwej dla tej instytucji.
Ogólne przepisy o przedawnieniach znajdują się w pierwszej księdze, piątym rozdziale, pierwszym tytule, § 194 i n. BGB (niemieckiego Kodeksu cywilnego). Przepisy części ogólnej mają również zastosowanie do innych szczególnych terminów przedawnień, a także terminów zawartych w pozakodeksowych aktach prawnych.
Regelmäßige - podstawowy termin przedawnienia
Zasadniczą zmianą wprowadzoną nowelizacją jest skrócenie podstawowego terminu przedawnienia z trzydziestu lat do lat trzech, przy czym absolutny okres przedawnienia wszelkich roszczeń, niezależnie od wiedzy wierzyciela o powstaniu zobowiązania, to trzydzieści lat. Termin trzydziestoletni dotyczy tych sytuacji, w których roszczenie powstało, ale nie doszło do sytuacji rozpoczęcia biegu przedawnienia lub rozpoczął on bieg, który kończyłby się po upływie lat trzydziestu od powstania roszczenia. Skrócenie terminu przedawnienia związane jest z wprowadzeniem istotnej zmiany w sposobie obliczenia momentu rozpoczęcia biegu podstawowego terminu przedawnienia, który przed nowelą miał swój początek w dniu powstania roszczenia. Rozpoczęcie biegu przedawnienia zostało zmodyfikowane reformą, a początek został przesunięty na koniec roku, w którym roszczenie powstało, z zastrzeżeniem poniższych reguł tzw. subiektywnego systemu odnoszącego się do rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia[7].
Celem zmiany było stworzenie jasnych i przejrzystych stosunków pomiędzy stronami, które były objęte roszczeniem. Dzięki temu zapisowi kontrola biegu terminu przedawnień, zarówno w obrocie prawnym pomiędzy przedsiębiorcami, jak również konsumentami, została w dużym stopniu ułatwiona. Od dnia 1 stycznia 2002 r., po upływie trzyletniego terminu przedawnienia, przedawniają się wszelkie roszczenia, co do których nie znajdują zastosowania przepisy szczególne lub strony w umowie, o ile jest to dopuszczalne, nie postanowiły inaczej. Tak zasadnicze skrócenie terminu przedawnienia ma swoje uzasadnienie we wprowadzeniu tzw. „systemu subiektywnego”, który znajduje swoje źródło w § 199 ust. 1 nr 2 BGB[8]. Na jego podstawie początek terminu przedawnienia jest uzależniony od subiektywnej wiedzy wierzyciela lub jego subiektywnej możliwości wiedzy o roszczeniu, którego dotyczy przedawnienie. Konsekwencją tego jest fakt, że termin przedawnienia nie może zacząć swojego biegu, gdy wierzyciel nie posiadał wiedzy o jego istnieniu. Celem niniejszego systemu jest dopasowanie norm prawa przedawnień do indywidualnych potrzeb podmiotów biorących aktywny udział w obrocie gospodarczym. W przeciwnym wypadku tak drastyczne skrócenie terminu przedawnienia, bez przejścia na system subiektywny, doprowadziłoby do zbyt wczesnego przedawniania się roszczeń[9].
Istotnym w prawie niemieckim jest sposób obliczania rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia. Termin przedawnienia liczony jest od końca roku, w którym roszczenie powstało (entstanden). Ponadto wierzyciel musi mieć wiedzę co do dochodzonego roszczenia, tzn. wiedzę o okolicznościach uzasadniających roszczenie oraz o osobie dłużnika. Termin rozpoczyna również swój bieg, gdy wierzyciel z powodu rażącego zaniedbania o wystąpieniu tych okoliczności nie wiedział. Niewystąpienie tych przesłanek nie oznacza, iż termin przedawnienia w ogóle nie rozpoczyna swojego biegu. Przepisy przewidują, iż roszczenia podlegające zasadom ogólnym przedawniają się najpóźniej po upływie lat dziesięciu od końca roku, w którym powstały, niezależnie od tego czy wierzyciel posiadał wiedzę w zakresie okoliczności uzasadniających roszczenie i osobie dłużnika oraz przy zachowaniu staranności co do roszczeń, które mogą jemu przysługiwać.
Od zasady ogólnej przepisy przewidują również wyjątki w zakresie liczenia daty oraz okresu, w którym wierzyciel może skutecznie dochodzić swojego roszczenia od dłużnika (§ 200 BGB). Sytuacja ta jest odmienna dla roszczeń zasądzonych prawomocnym orzeczeniem sądowym, co do których bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem uprawomocnienia takiego orzeczenia (§ 201 BGB). Bieg terminu przedawnienia liczony jest również w sposób szczególny w odniesieniu do wad związanych ze sprzedażą nieruchomości gruntowej, gdzie termin liczony jest od dnia wydania. Dla stosunków zobowiązaniowych szczegółowe uregulowania dotyczące rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia znajdziemy w przepisach o umowie o dzieło oraz umowie o roboty budowlane, gdzie bieg rozpoczyna się z dniem oddania wykonanego na podstawie tych umów dzieła. Natomiast dla umowy przewozu termin ten liczy się od dnia, w którym świadczenie przewoźnika miało być wykonane.
Nowela z dnia 26 listopada 2001 r. wydłużyła termin przedawnienia dla roszczeń wynikających z wad rzeczy ruchomych (produktów) z sześciu miesięcy do dwóch lat, przy czym rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia pozostało niezmienione i liczone jest od dnia wydania rzeczy (§ 438 ust. 1 pkt 3 BGB). W razie gdy sprzedający zatai wadę towaru, obowiązuje trzyletni okres przedawnienia (§ 438 ust. 3 BGB). Pięcioletni termin przedawnienia obowiązuje w przypadku sprzedaży rzeczy służącej do budowy obiektu budowlanego, przy czym musi być ona użyta oraz spowodować szkody w budowie (§ 438 ust. 1 pkt 2 BGB).
Zmiany w drodze zapisów umowy między przedsiębiorcami
Ustawodawca niemiecki wprowadza również możliwość umownego skrócenia lub wydłużenia terminów przedawnienia w stosunku do ich ustawowej długości dotyczącej określonego stosunku prawnego lub roszczenia. Pomimo skrócenia podstawowego terminu przedawnienia, strony mogą wydłużyć termin ustawowy w drodze umownej do trzydziestu lat liczonych od ustawowego rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia[10]. Jak już podkreślono, okres trzydziestoletni został utrzymany jako absolutny termin, po którym roszczenie ulega przedawnieniu. Strony, dokonując modyfikacji terminu przedawnienia, nie wpływają na obliczenie jego rozpoczęcia, ale w tym zakresie mogą dowolnie ustalić datę, od której termin rozpocznie swój bieg. W razie braku ustaleń stron co do szczególnego początku biegu okresu przedawnienia, jego obliczanie opiera się na analizie zasad ogólnych co do jego rozpoczęcia, chyba że strony postanowiły inaczej. Strony mogą też zmodyfikować sam termin rozpoczęcia biegu okresu przedawnienia, pozostawiając jako okres zgodny z regulacją ustawową. Przy tym niemożliwe jest skrócenie terminu przedawnienia w wypadku odpowiedzialności spowodowanej umyślnym działaniem. Wynika to bezpośrednio z § 202 ust. 1 BGB.
W razie modyfikacji okresu przedawnienia stosuje się przepisy o zawieszeniu oraz przerwaniu według zasad ogólnych, chyba że strony również wprowadziły zmiany w tym zakresie, do czego są uprawnione.
Terminy przedawnienia mogą być zmieniane również gdy rozpoczęły one swój bieg zgodnie z regułami ustawowymi[11]. Ponadto strony mogą przedłużyć okres przedawnienia nawet w sytuacji, gdy ustawowy termin już upłynął[12]. Nie istnieją także żadne ograniczenia, które pozwalałyby tylko na jednokrotną modyfikację terminu przedawnienia.
Zgodnie z zasadą swobodnej regulacji terminów przedawnienia, strony mogą w każdej chwili powrócić do terminów podstawowych, uzgadniając przy tym, czy termin ustawowy powinien biec od chwili powrotu do niego przez strony lub od momentu, kiedy faktycznie rozpoczął się jego bieg w myśl obowiązujących przepisów[13].
Możliwość modyfikacji zasad przedawnienia potwierdza fakt, iż ustawodawca niemiecki, podążając za szybkością zmian gospodarczych, daje możliwość stronom ułożenia ich wzajemnych stosunków prawnych w sposób gwarantujący wyrażenie ich woli w postanowieniach umownych. W sytuacji podejmowania czynności mających skutkować zawarciem umowy, dla której znajduje zastosowanie prawo niemieckie, należy w szczególności zwrócić uwagę na ogólne warunki umów tzw. AGB[14]. Szczególnie istotną rolę AGB odgrywają w obrocie międzynarodowym. Szukając reguł kolizyjnych, polska ustawa z dnia 16 listopada 1965 prawo międzynarodowe prywatne[15], dopuszcza poddanie umowy prawu innemu niż prawo polskie, a w braku umownego wskazania prawa właściwego wskazuje ona jakie prawo jest właściwe w wypadku zawarcia umowy między stronami mającymi siedzibę lub miejsce zamieszkania w dwóch różnych państwach. W obrocie gospodarczym w Niemczech oraz z podmiotami niemieckimi ogólne warunki handlowe stanowią jeden z istotnych elementów stosunku umownego, gdyż mają za zadanie regulować w sposób jednolity stosunki prawne powtarzalne dla uniknięcia rozbudowanych umów. Stosowanie tzw. AGB stanowi standard w Niemczech. Decydująca o związaniu się AGB jest wola stron, jednakże ze względów na uproszczenie procedury zawierania umowy oraz cel jakim jest standaryzacja, praktycznie każda oferta zawarcia umowy kierowana jest w swej ostatecznej formie z załącznikiem jakim jest AGB. Określane są one często jako „fundament” każdego przedsiębiorstwa, a kompleksowość ich regulacji obejmuje często pozakodeksowe, dopuszczalne przez ustawodawcę, zmiany w zakresie instytucji przedawnienia. Jako „fundament” nie podlegają one negocjacjom, co oznacza, że przedsiębiorca lub osoba będąca stroną umowy z podmiotem z siedzibą w Niemczech jest narażona na przejęcie dobrodziejstwa ich regulacji jako elementu zawartej umowy. Podobny skutek odnoszą tzw. VOB[16], przy czym mogą one stanowić wyjątek do ustawowych terminów przedawnienia przy pracach budowlanych.
Regulacje przedawnień w niemieckim kodeksie handlowym
Na uwagę zasługują także niektóre regulacje zawarte w HGB, w szczególności zawarte w przepisie § 26 HGB. Stanowi on o tym, iż w sytuacji gdy nabywca przedsiębiorstwa odpowiada za zobowiązania zbywcy przedsiębiorstwa, to zbywca odpowiada za wcześniejsze zobowiązania, jeżeli stały się one wymagalne przed upływem pięciu lat od chwili sprzedaży przedsiębiorstwa oraz gdy roszczenia w myśl § 197 I Nr 3 do 5 BGB zostały stwierdzone lub zostało wszczęte lub został złożony wniosek o wszczęcie sądowego lub urzędowego postępowania egzekucyjnego. To samo dotyczy w wypadku wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej (§ 160 HGB). Ponadto roszczenie wobec wspólnika spółki jawnej wynikające ze zobowiązania spółki przedawnia się po pięciu latach od momentu rozwiązania spółki, chyba że roszczenie jest wymagalne dopiero w późniejszym terminie.
Kolejnym istotnym terminem uwzględnionym w HGB jest odpowiedzialność wspólnika w spółce jawnej związana z zakazem konkurencji. § 113 HGB stanowi, że roszczenie wobec wspólnika spółki jawnej, który nie przestrzegał zakazu konkurencji w myśl § 112 HGB, przedawnia się po trzech miesiącach od momentu dowiedzenia się o tym przez innych wspólników. W każdym wypadku jednakże po pięciu latach.
Zawieszenie - nowy bieg terminu i jego zakończenie
Do zawieszenia dochodzi podczas dochodzenia prawa (§ 204 BGB). Kończy się ono dopiero po sześciu miesiącach po prawomocnym zakończeniu postępowania lub innym jego zakończeniu. Zawieszenie występuje również w okresie negocjacji dotyczących konkretnego roszczenia. Zawieszenie ma miejsce do momentu, gdy jedna ze stron odmówi jego spełnienia. Następnie przedawnienie następuje najwcześniej po upływie 3 miesięcy.
Inne przykłady zawieszenia w BGB:
§ § 205 BGB – na okres prawa odmowy spełnienia świadczenia przez dłużnika,
§ § 206 BGB – przy wystąpieniu siły wyższej, która uniemożliwia spełnienie świadczenia.
Istotną regulacją zawartą w BGB jest § 212, który stanowi, że jeżeli dłużnik uzna roszczenie wierzyciela poprzez zapłatę odsetek, zaliczki, wniesienie zabezpieczenia lub w inny sposób uzna jego roszczenie oraz gdy zostanie wszczęte lub zostanie złożony wniosek o wszczęcie sądowego lub urzędowego postępowania egzekucyjnego, termin przedawnienia zaczyna biec na nowo.
Przedawnione roszczenie może być potrącone lub może być podstawą dla prawa zatrzymania, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło (§ 215 BGB). W prawie niemieckim hipoteka i kaucja nie przedawniają się akcesoryjnie z roszczeniem jakie zabezpieczają (§ 216 BGB). Odstąpienie od umowy z powodu wadliwości towaru lub niespełnienia świadczenia jest nieważne, jeżeli roszczenie, na którym ono się opiera, jest przedawnione (§ 218 BGB).
Prawo konsumenta a przedawnienie roszczeń przedsiębiorcy
Zasady związane z instytucją przedawnień zawarte w niemieckim Kodeksie cywilnym odnoszą się zarówno do konsumentów, jak również do przedsiębiorców, w takim samych zakresie, chyba że konkretne normy prawne ustanawiają wyjątki. Ma to miejsce przykładowo w przepisach regulujących umowy konsumenckie w § 474 i n. BGB. W umowach konsumenckich okres przedawnienia praw wynikających z rękojmi nie może być skrócony poniżej dwóch lat dla nowych towarów i poniżej jednego roku dla towarów używanych (§ 475 ust. 2 BGB).
Wyjątkiem w BGB stanowiącym odrębny termin przedawnienia pomiędzy przedsiębiorcami jest § 479 BGB. Na tej podstawie roszczenia przedsiębiorcy wobec swojego dostawcy, wynikające ze straty poniesionej przez przedsiębiorcę w związku z umową konsumencką będącej konsekwencją konieczności naprawy wadliwej rzeczy lub obowiązku dostarczenia nowego towaru zgodnie z § 439 ust. 2 BGB, przedawniają się po dwóch latach od momentu dostarczenia towaru przez dostawcę przedsiębiorcy. Ustawodawca przewidział oczywiście sytuację, gdzie prawa konsumenta, w przeciwieństwie do praw przedsiębiorcy wobec swojego dostawcy, jeszcze się nie przedawniły. Przepis § 479 ust. 2 BGB stanowi, że roszczenia przedsiębiorcy wobec swojego dostawcy, wynikające z rękojmi i obejmujące nowy towar sprzedany konsumentowi, przedawniają się najwcześniej po upływie dwóch miesięcy po tym jak przedsiębiorca wypełnił roszczenia konsumenta.
Wyżej wymieniona zasada znajduje odpowiednie zastosowanie w przypadku sprzedaży towaru przez przedsiębiorcę kolejnemu przedsiębiorcy, przez co zostaje stworzony tzw. „łańcuch dostaw” (§ 479 ust. 3 BGB).
Przy okazji umów konsumenckich warto zwrócić również uwagę na fakt, że niedozwolona jest taka modyfikacja terminów wynikających z rękojmi pomiędzy przedsiębiorcami oraz z § 479 BGB, która ograniczałaby prawa przedsiębiorcy wobec dostawcy towaru sprzedanego już konsumentowi i nie rekompensowała niniejszej zmiany innym, równowartościowym wyrównaniem roszczeń (np. ustalony ryczałt za ewentualne wady towaru). Wynika to bezpośrednio z § 478 ust. 4 BGB.
Podsumowanie i wskazówki
Warto zwrócić uwagę na fakt, iż prawo niemieckie nie przewiduje szczególnych regulacji w instytucji przedawnienia dla obrotu gospodarczego. Niemieckie prawo przedawnień jest znacznie bardziej rozbudowane aniżeli przedawnienia w prawie polskim. Przy badaniu roszczeń należy mieć na uwadze to, iż przepisy regulujące przedawnienia można znaleźć nie tylko w podstawowym akcie prawnym dla obrotu cywilnego, tj. kodeksie BGB, lecz również w innych ustawach szczególnych. Należy więc brać pod uwagę specyfikę konkretnego przypadku, a ocenę dokonywać na pogłębionej analizie przepisów ustaw właściwych dla analizowanego stosunku prawnego. W związku z tym, iż prawo przedawnień zostało w Niemczech gruntownie przebudowane z początkiem 2002 r., należy mieć także na uwadze przepisy ustawy wprowadzającej do BGB – Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (EGBGB)[17]. Regulują one sytuacje roszczeń, które powstały przed nowelizacją BGB i w związku ze zmianą prawa, ma dla nich zastosowanie inny termin przedawnień aniżeli sprzed zmiany prawa. Centralną normą jest tutaj art. 229 § 6 EGBGB wprowadzony 30 marca 2000 r.[18].
Warte podkreślenia jest również to, iż Republika Federalna Niemiec nie jest stroną Konwencji Nowojorskiej z 14 czerwca 1974 r. o przedawnieniu w międzynarodowej sprzedaży towarów[19] (dalej Konwencja). Co jest istotne z punktu widzenia oceny przedawnień w prawie niemieckim, gdyż zgodnie z art. 3 ust. 1 (b) niniejszej Konwencji ma ona zastosowanie w obrocie handlowym przy uczestnictwie niemieckiego podmiotu, kiedy prawem właściwym jest prawo państwa, które ratyfikowało Konwencję.
Powyżej został przedstawiony zarys prawa przedawnień w Niemczech istotny dla obrotu gospodarczego. Niemieckie ustawodawstwo przewiduje dodatkowe regulacje chociażby w prawie rodzinnym oraz spadkowym. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż pomimo tego, że przedawnienia w prawie niemieckim są szczegółowo uregulowane, ustawodawca pozostawia szeroką swobodę stronom w zakresie umownej regulacji okresu przedawnień. Jest to wyraz tzw. Vertragsfreiheit (wolność zawierania umów) w niemieckim obrocie gospodarczym. Prawo przedawnień ma służyć przede wszystkim bezpieczeństwu oraz przewidywalności obrotu gospodarczego, co nie zmienia jednak faktu, że strony nie są zobowiązane do przejęcia wszystkich regulacji zaproponowanych przez ustawodawcę, a prawnikom pozostawia szerokie pole manewru przy redagowaniu umów bądź innych dokumentów, do których zastosowanie ma prawo niemieckie.
Marcin Dudarski*, Szymon Oprzalski**
* Autor jest magistrem prawa, doktorantem Studiów niestacjonarnych prawa - Zakład Prawa Handlowego i Gospodarczego.
** Autor jest magistrem prawa, Rechtsanwalt (adwokat niemiecki) nadany przez Präsident der Rechtsanwaltskammer Sachsen (Prezydent Izby Adwokackiej Saksonii).
[1] Gesetz zur Modernisierung des Schuldrechts z dnia 26 listopada 2001 r. (BGBL. I S. 2376).
[6] M.in.: Einführungsgesetzt zum Bürgerlichen Gesetzbuch z dnia 21 września 1994 r. (BGBl. I S. 2494); Gesetz über die Kosten der Gerichtsvollzieher z dnia 19 kwietnia 2001 r. (BGBl. I S. 623); Gesetz über den Versicherungsvertrag z dnia 30 maja 1908 r. (RGBl. S. 263); Aktiengesetz z dnia 6 września 1965 r. (BGBl. I S. 1089); Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung z dnia 20 kwietnia 1892 r. (RGBl. S. 477).
Wyrok BGH z dnia 23 stycznia 2007 r. - XI ZR 44/06.
[8] Patrz: Heinrichs (w:) Palandt „Bürgerliches Gesetzbuch“, München 2005, Überbl v § 194 Nb 2.
[9] Patrz: Heß (w:) Neue Juristische Wochenschrift (NJW) 2002 r., s. 253, 258.
[10] Patrz: Mansel (w:) „Anwaltskommentar”, Bonn 2009, § 202 Nb 37.
[11] Wyrok BGH z dnia 14 czerwca 2005 r. VI ZR 179/04.
[12] Patrz: Heinrichs (w:) Palandt „Bürgerliches Gesetzbuch“, München 2005, § 202 Nb 2b.
[13] Wyrok BGH (w:) Neue Juristische Wochenschrift (NJW) 1973 r., s. 1690.
[14] Allgemeine Geschäftsbedingungen.
[16] Vergabe- und Vertragsordnung für Bauleistungen.
[17] BGBl, I S. 2494 z 21 września 1994 r.
[19] Dz.U. Nr 45 z 1997 r. poz. 282 .
|
Wersja do druku
Do góry strony
