1. Bieg sześciomiesięcznego terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku rozpoczyna się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do dziedziczenia. Jeśli zatem poszczególni spadkobiercy w różnym czasie uzyskali wiadomość o takim powołaniu, w stosownie różnych datach następuje także upływ ustawowego terminu, określonego w art. 1015 § 1 k.c. Powoduje on zasadniczo (w razie braku oświadczenia) skutek przyjęcia spadku wprost, równoznaczny z odpowiedzialnością za długi spadku, nieograniczoną do wartości inwentarza. Wyjątkowo jednak, wbrew tej regule, niezłożenie oświadczenia w terminie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza: wówczas, gdy spadkobiercami są podmioty szczególnie chronione, wymienione w art. 1015 § 2 zd. 2 k.c., oraz gdy jeden ze spadkobierców przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza; w takiej bowiem sytuacji „uważa się, że także spadkobiercy, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza” (art. 1016 k.c.).

W wykładni powołanej ostatnio regulacji powstaje dostrzeżona w praktyce orzeczniczej wątpliwość, czy chronologicznie późniejsze przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza może spowodować uznanie za dziedziczących w ten sam sposób także tych spadkobierców, co do których już wcześniej upływ ustawowego terminu był traktowany jako jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku[1].

Kwestia ta w sposób najbardziej wyrazisty widoczna jest w sprawach o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku[2], inicjowanych m.in. w związku z ujawnieniem się dopiero po zakończeniu postępowania spadkowego, że do kręgu spadkobierców ustawowych należą osoby uprzednio nieuczestniczące w tym postępowaniu. Przyjęcie przez „nowego” spadkobiercę spadku z dobrodziejstwem inwentarza stwarza bowiem konieczność odpowiedzi na pytanie, czy na ograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe może powołać się spadkobierca, który w świetle poprzednio zapadłego postanowienia był (wobec niezłożenia żadnego oświadczenia) traktowany jako przyjmujący spadek wprost. Zbieżna sytuacja nie jest jednak wykluczona również w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku, jeśli wspomniany wcześniej ustawowy termin upłynie już w odniesieniu do jednego ze spadkobierców, a dopiero następnie inny spadkobierca nabędzie spadek z ograniczeniem odpowiedzialności za długi: czy to w związku z działaniem normy art. 1015 § 2 zd. 2 k.c., czy wskutek złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

2. Przedstawiony problem był przed laty przedmiotem rozważań prowadzonych na tle przepisów dekretu z 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe[3]. Zagadnienie skutków niezłożenia przez osoby fizyczne w ustawowym, 6-miesięcznym terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku regulowały wówczas art. 35, 37 oraz art. 42. „Wadliwe wystylizowanie”[4] ostatniego z tych unormowań[5], odpowiadającego art. 1016 k.c., stwarzało możliwość jego rozbieżnej interpretacji, w tym także takiej, że jeśli już w związku z upływem ustawowego terminu do złożenia oświadczenia zajdą podstawy do uznania spadkobiercy za przyjmującego spadek wprost, tak ukształtowanego sposobu przyjęcia spadku nie jest następnie w stanie zmodyfikować przyjęcie przez innego spadkobiercę spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Obrona poglądu przeciwnego, głoszącego dopuszczalność takiej zmiany, odwoływała się natomiast do dość wątłego argumentu „dążenia do tego, by wszyscy spadkobiercy odpowiadali w możliwie największej ilości przypadków jednakowo, w ten sam sposób”[6].

3. Również analiza art. 1015 w zw. z art. 1016 obecnie obowiązującego kodeksu cywilnego może skłaniać do formułowania rozbieżnych zapatrywań o skutkach upływu ustawowego terminu do złożenia oświadczenia. Tezę o niezmienności sposobu przyjęcia spadku w opisanej wcześniej sytuacji wspierają zasadniczo dwa argumenty. Pierwszy z nich odwołuje się do charakteru terminu wskazanego w art. 1015 § 1 k.c., jako terminu prekluzyjnego, i z jego upływem wiąże niedopuszczalność zmiany sposobu przyjęcia spadku przez spadkobierców, którzy wcześniej nie złożyli żadnego oświadczenia. Drugi natomiast akcentuje potrzebę ochrony pewności obrotu oraz stabilności sytuacji prawnej wierzycieli, podkreślając, że obie te wartości doznawałyby osłabienia w razie przyjęcia, iż spadkobierca może być uznawany za przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza, mimo to, że wcześniej wskutek braku oświadczenia zaszły już (a niejednokrotnie także zostały stwierdzone orzeczeniem) podstawy do traktowania go jako przyjmującego spadek wprost.

Mimo wagi przedstawionych dopiero co racji, bardziej zasadny wydaje się pogląd przeciwny, głoszący, że złożenie przez spadkobiercę ustawowego w terminie otwartym dla tego spadkobiercy oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza wywołuje skutek, o którym mowa w art. 1016 k.c., w stosunku do tych spadkobierców ustawowych, którzy w otwartym dla siebie terminie nie złożyli żadnego oświadczenia w przedmiocie nabycia spadku. Skutek taki następuje także wówczas, gdy oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza zostało złożone w toku postępowania o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

4. Zaprezentowane tu stanowisko wspiera kilka argumentów, nawiązujących do wyników językowej, systemowej i funkcjonalnej wykładni art. 1016 k.c.

Po pierwsze, w świetle tego unormowania, wynikający z działania fikcji prawnej[7] skutek, polegający na uznaniu („uważaniu”) spadkobiercy za przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zachodzi w razie spełnienia dwu przesłanek: przyjęcia przez co najmniej jednego spadkobiercę spadku z dobrodziejstwem inwentarza[8] oraz niezłożenia w ustawowym terminie żadnego oświadczenia przez innego (co najmniej jednego) spadkobiercę[9]. Treść art. 1016 k.c. nie daje, moim zdaniem, dostatecznych podstaw do formułowania wniosku, że ograniczona odpowiedzialność za długi wchodzi w rachubę jedynie w razie zachowania ścisłej, chronologicznej kolejności tych prawnie relewantnych zdarzeń, w ramach której najpierw musi dojść do przyjęcia przez jednego spadkobiercę spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a dopiero później w odniesieniu do innego spadkobiercy może nastąpić „bezskuteczny” (bez złożenia oświadczenia) upływ ustawowego terminu do złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia spadku[10]. Z art. 1016 k.c. nie wynika, aby działanie dyspozycji normy, stanowiącej o ograniczonej odpowiedzialności za długi spadku, wymagało zachowania takiej sekwencji w spełnianiu się w/w przesłanek.

Po drugie, za daleko idący wydaje się pogląd, że upływ terminu zawitego, określonego w art. 1015 § 1 k.c., wyklucza nastąpienie zmiany zakresu odpowiedzialności spadkobiercy za długi. Skutkiem upływu tego terminu jest niemożność złożenia oświadczenia, pozwalającego na samodzielne i niezależne od innych zdarzeń prawnych ukształtowanie sposobu przyjęcia spadku, a także - na odrzucenie spadku, którego nigdy nie wywołuje „milczenie” spadkobiercy. Proponowany tu kierunek wykładni art. 1016 k.c. nie podważa tak ujmowanych konsekwencji prawnych działania art. 1015 § 1 k.c., nie stwarza bowiem spadkobiercy możliwości złożenia oświadczenia mimo upływu ustawowego terminu. Czym innym jest natomiast dopuszczalność ustawowej modyfikacji sposobu przyjęcia spadku[11], dokonywanej na podstawie art. 1016 k.c., stosowanego właśnie i wyłącznie wówczas, gdy uprzednio doszło już do („bezskutecznego” w podanym wyżej znaczeniu) upływu terminu do złożenia oświadczenia.

Po trzecie, do podważenia bronionego tu stanowiska nie prowadzi także odwołanie się do potrzeby pewności obrotu i stabilności sytuacji prawnej wierzycieli spadku. Domeną ustawodawcy jest bowiem określanie (a uwzględniając możliwe konflikty interesów – wręcz „wyważanie”) zakresu ochrony udzielanej tym wartościom. Niewątpliwie priorytetowym celem działania norm prawa spadkowego nie jest ochrona wierzycieli. Świadczy o tym szereg regulacji pozwalających na modyfikację (także po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku) tego, kto, w jakim udziale, na jakiej podstawie itd. dojdzie do dziedziczenia.

Po czwarte, z przyczyn systemowych można zgłosić zastrzeżenia pod adresem zapatrywania, które poważne skutki w sferze odpowiedzialności za długi spadku uzależniałoby od dość przypadkowego kryterium, jakim jest kolejność następowania po sobie dwu powołanych wcześniej przesłanek stosowania art. 1016 k.c. Do zbieżnych konkluzji prowadzi również wzgląd na funkcjonalne aspekty działania tej regulacji. Przestałaby ona pełnić rolę mechanizmu ujednolicającego zakres odpowiedzialności za długi tych spadkobierców, którzy nie złożyli żadnego oświadczenia. Jednocześnie zaś w praktyce orzeczniczej niejednokrotnie stawałaby się przyczyną rozbudowanego dowodzenia w postępowaniu sądowym, kiedy doszło do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza i w jakiej relacji czasowej zdarzenie to pozostaje z upływem ustawowego terminu, liczonego od dnia dowiedzenia się przez konkretnego spadkobiercę o tytule swego powołania do dziedziczenia.