Zjawisko prania pieniędzy należy do tych dziedzin przestępczości, które stanowią szczególne zagrożenie dla stabilności i wiarygodności sektora finansowego oraz jednolitego rynku, a zatem dla interesów finansowych Unii Europejskiej. Z tego też względu prawodawca unijny już na początku lat dziewięćdziesiątych podjął inicjatywę stworzenia i koordynacji na płaszczyźnie unijnej takich instrumentów prawnych, które mogłyby skutecznie zapobiegać temu zjawisku i je zwalczać[1]. Z uwagi na to, że instrumenty te zostały uregulowane w dyrektywach, konieczne było implementowanie ich do krajowych porządków prawnych państw członkowskich[2].

Najnowsza inicjatywa europejskiego prawodawcy w tym zakresie, tj. dyrektywa 2005/60/WE[3], wprowadziła do obowiązujących dotychczas regulacji europejskich w tym zakresie szereg daleko idących zmian, mających zwiększyć skuteczność środków służących przeciwdziałaniu oraz zwalczaniu procederu prania pieniędzy. W myśl regulacji tej dyrektywy, realizacja wskazanych celów ma odbywać się m.in. poprzez nałożenie na określone grupy zawodowe szeregu obowiązków, m.in. obowiązku identyfikacji tożsamości klientów, obowiązku rejestracji transakcji, których okoliczności wskazują, że wartości majątkowe mogą pochodzić z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, a także obowiązki informowania właściwych organów o takich transakcjach.

Zakres obowiązków, jakiemu podlegać mają przedstawiciele wolnych zawodów prawniczych wywołał jednak szereg protestów ze strony tych środowisk zawodowych, podnoszących, że sformułowane we wskazanej dyrektywie obowiązki naruszają ich niezależność i tajemnicę zawodową, a także stanowią ingerencję w przysługujące im oraz ich klientom gwarancje konstytucyjne. Pierwszym odzwierciedleniem braku akceptacji postanowień dyrektywy z 2005 r. było skierowanie do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS) przez belgijski sąd konstytucyjny pytania prejudycjalnego dotyczącego tych spornych kwestii. Również polski Trybunał Konstytucyjny (TK) stanął przed zadaniem rozstrzygnięcia zgodności z Konstytucją polskich przepisów transponujących unijną dyrektywę z 2005 r. w zakresie, w jakim nakładają one na prawników wykonujących wolne zawody obowiązek przeciwdziałania praniu pieniędzy.

Orzeczenie ETS z 26 czerwca 2007 r. (sygn. C-305/05)[4] rozstrzyga o dopuszczalnym na gruncie prawa unijnego zakresie obowiązków służących przeciwdziałaniu procederowi prania pieniędzy, jakim mogą podlegać przedstawiciele wolnych zawodów prawniczych, uczestniczący w transakcjach o charakterze finansowym lub transakcjach dotyczących nieruchomości, bądź też działający w imieniu i na rzecz swojego klienta w jakiejkolwiek transakcji finansowej lub dotyczącej nieruchomości. Określenie, na jakie grupy zawodowe w poszczególnych państwach członkowskich nałożono powyższe obowiązki, należy do kompetencji ustawodawcy krajowego[5].

Podstawą tego orzeczenia było pytanie prejudycjalne, z jakim do ETS zwrócił się belgijski sąd konstytucyjny. Pytanie to opierało się na skargach, wniesionych do belgijskiego sądu przez kilka brukselskich izb adwokackich, żądających stwierdzenia nieważności niektórych przepisów belgijskiej ustawy, implementującej unijną dyrektywę 91/308/EWG oraz zmieniającą ją dyrektywę 2001/97/WE w sprawie przeciwdziałania wykorzystania systemu finansowego w celu prania pieniędzy. Żądanie stwierdzenia nieważności dotyczyło nałożonego przepisami wskazanej dyrektywy na przedstawicieli wolnych zawodów prawniczych obowiązku identyfikacji tożsamości klienta w przypadku, gdy istnieje podejrzenie prania pieniędzy, a także obowiązku współpracy z właściwymi organami, zajmującymi się zwalczaniem tego zjawiska, tj. obowiązku informowania, z własnej inicjatywy, odpowiednich jednostek analityki finansowej (tzw. Financial Intelligence Units) o przypadku podejrzenia lub posiadania uzasadnionych podstaw, by podejrzewać, że popełniono lub usiłowano popełnić przestępstwo prania pieniędzy. W skargach tych podnoszono, iż wskazane obowiązki stanowią nieuzasadnioną ingerencję w wynikające z konstytucyjnych gwarancji prawo do rzetelnego procesu sądowego oraz gwarancję prawa do obrony, jak również prawo do niezależności oraz do zachowania tajemnicy zawodowej.

Rozstrzygając w powyższej sprawie, ETS orzekł, że nałożenie wskazanych obowiązków na przedstawicieli wolnych profesji prawniczych nie narusza powołanych gwarancji konstytucyjnych, o ile realizacja tych obowiązków ma następować w zakresie wyłącznie takich czynności zawodowych, które nie mają związku z postępowaniem sądowym.Warto wskazać przy tym, iż w orzeczeniu ETS odniesiono się jedynie do wcześniejszych unijnych instrumentów, służących przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, tj. do dyrektywy 91/308/EGW, zmienionej dyrektywą 2001/97/WE, nie wskazując na najnowszą inicjatywę europejskiego prawodawcy, regulującą owe zagadnienia, tj. dyrektywę 2005/60/WE. Jednakże, mimo braku tego bezpośredniego wskazania należy przyjąć, iż omawiany wyrok determinuje wykładnię nie tylko wcześniejszych regulacji, ale również aktualnie obowiązujących w tym zakresie przepisów.

ETS wskazał nadto, iż zgodnie z postanowieniami dyrektywy z 2005 r. zakres nałożonych obowiązków podlega istotnemu ograniczeniu w odniesieniu do profesji prawniczych. Ograniczenie to obejmuje dwa aspekty. Po pierwsze, przedstawiciele wolnych zawodów prawniczych, w przypadku stwierdzenia zaistnienia okoliczności wskazujących na powiązanie z praniem pieniędzy, tylko wówczas objęci są obowiązkiem identyfikacji tożsamości swoich klientów oraz współpracy z kompetentnymi organami, gdy uczestniczą w wymienionych enumeratywnie w dyrektywie transakcjach. Art. 2 ust. 3 nr 3b dyrektywy z 2005 r. stanowi, iż katalog tych czynności tworzą transakcje o charakterze finansowym oraz dotyczące nieruchomości, a także czynności polegające na świadczeniu klientowi pomocy w planowaniu lub zawieraniu transakcji dotyczących kupna i sprzedaży nieruchomości lub podmiotów gospodarczych; zarządzania pieniędzmi, papierami wartościowymi lub innymi aktywami; otwierania lub zarządzania kontami bankowymi, rachunkami oszczędnościowymi lub rachunkami papierów wartościowych; organizacji wkładu niezbędnego do tworzenia lub prowadzenia działalności spółek lub zarządzania nimi, a także dotyczących tworzenia lub działalności trustów lub innych przedsiębiorstw. Zasadniczo czynności te nie mają związku z postępowaniem sądowym i tym samym pozostają poza prawem do rzetelnego procesu sądowego.

Ponadto nałożone na prawników wykonujących wolne zawody zobowiązanie do identyfikacji oraz współpracy ulega wyłączeniu, gdy chodzi o takie informacje, które przedstawiciele wymienionych grup zawodowych otrzymali bezpośrednio od swojego klienta albo uzyskali na jego temat podczas ustalania jego sytuacji prawnej bądź podczas wykonywania swoich obowiązków polegających na obronie lub reprezentowaniu tego klienta w postępowaniu sądowym, lub w związku z takim postępowaniem, i to bez względu na moment otrzymania tych informacji. Wyłączenie to pozwala chronić prawo klienta do rzetelnego procesu sądowego, także do zachowania tajemnicy zawodowej. Podkreślenia wymaga jednak, że prawo do zachowania tajemnicy zawodowej ulega przełamaniu, gdy przedstawiciel objętej wskazanym wyjątkiem profesji świadomie współdziała z klientem w celu prania pieniędzy bądź wie, że klient użyje jego porady w tych celach.

Konstytucyjność krajowych przepisów implementujących unijną dyrektywę w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy była przedmiotem skargi konstytucyjnej również w Polsce. Do zagadnień, rozstrzyganych przez ETS w omawianym wyroku w znacznej mierze nawiązuje bowiem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 lipca 2007r. (sygn. K 41/05)[6] w sprawie zgodności z Konstytucją zakwestionowanych przez Krajową Radę Radców Prawnych przepisów ustawy z 2000 r. w zakresie, w jakim przepisy tej ustawy nakładają na adwokatów, radców prawnych i prawników zagranicznych – o ile wykonują oni zawód lub świadczą pomoc prawną poza stosunkiem pracy – obowiązek identyfikacji klientów oraz rejestracji przeprowadzonych przez nich transakcji w każdym przypadku, gdy okoliczności wskazują na to, że wartości majątkowe, którymi posługuje się klient, mogą pochodzić z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł (tzw. transakcje podejrzane); jak również zobowiązują do informowania Generalnego Inspektora Informacji Finansowej o wszystkich zarejestrowanych w tym trybie transakcjach.

Celem tej ustawy – jak już wskazano – była m.in. implementacja przepisów unijnej dyrektywy, których ważność była przedmiotem analizowanego powyżej orzeczenia ETS. W tym kontekście wskazać należy na spoczywającym na państwach członkowskich obowiązku wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem wspólnotowym, jak również obowiązku podejmowania wszelkich starań, by transponowane do krajowych porządków prawnych regulacje prawa wtórnego, do którego zaliczane są m.in. dyrektywy, nie pozostawały w konflikcie z prawem pierwotnym, zaś w szczególności chronionymi przez unijny porządek prawny prawami podstawowymi oraz zasadami ogólnymi europejskiego prawa wspólnotowego.

W przedmiotowym orzeczeniu TK orzekł, że regulujące tę materię przepisy ustawy z 2000 r. są jedynie w ograniczonym zakresie zgodne z Konstytucją. Za niedopuszczalną uznana została bowiem taka wykładnia przedmiotowych regulacji, która obowiązkiem identyfikacji klientów, rejestracji transakcji podejrzanych oraz przekazywania informacji Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej obejmuje także takie sytuacje, w których uzyskanie informacji przez adwokata, radcę lub prawnika zagranicznego nastąpiło w ramach ustalania statusu prawnego klienta lub świadczenia pomocy prawnej, mającej związek z postępowaniem sądowym.

Wyłączenie to z jednej strony zwalnia w niektórych przypadkach przedstawicieli wymienionych profesji prawniczych z obowiązku gromadzenia oraz przekazywania informacji o transakcjach podejrzanych. Z drugiej jednak strony obowiązek ten pozostaje nienaruszony, jeżeli ci sami adresaci ustawy wykonują inne, niż wskazane powyżej czynności zawodowe lub świadczą pomoc prawną w ramach stosunku pracy. Tym niemniej wskazany zakres wyłączenia uznać należy za stosunkowo szeroki. Obejmuje on bowiem – zgodnie z rozwiązaniem przyjętym również przez unijnego prawodawcę – nie tylko wszelkie czynności związane z reprezentacją klienta w postępowaniu sądowym, ale również i te sytuacje, w której zgłaszająca się po poradę osoba udziela informacji dotyczących jej statusu majątkowego.

Wskazane obowiązki nie budzą także wątpliwości w kontekście ich zgodności z Konstytucją. Uznając bowiem ich tylko częściową konstytucyjność i tym samym zawężając ich zakres, a w konsekwencji wyłączając przedstawicieli wolnych profesji prawniczych spod obowiązku denuncjacji swoich klientów, TK przyjął prymat konstytucyjnej gwarancji ochrony tajemnicy komunikowania się (art. 49 Konstytucji) w odniesieniu do szczególnej, opartej na zaufaniu relacji, w jakiej pozostaje osoba szukająca pomocy prawnej oraz prawnik świadczący profesjonalne usługi w tym zakresie. Stanowiska tego nie sposób kwestionować, zwłaszcza iż nie ulega wątpliwości, że utrzymanie nieograniczonego obowiązku rejestracyjnego oraz informacyjnego naruszałoby podlegającą konstytucyjnoprawnej ochronie tajemnicę zawodową, która nierozerwalnie wiąże się z wykonywaniem wolnego zawodu. Należy jednak podkreślić, iż bezwzględny obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej zostaje przełamany w przypadku, gdy udzielający porady prawnik sam bierze udział w procederze prania pieniędzy, bądź też czynności, jakich się podejmuje, wykonywane są w celu związanym z tym procederem, o czym podejmujący wie.

Należy zatem przyjąć, iż przewidziany w dyrektywie, a w konsekwencji również w implementującej ją ustawie z 2000 r., zakres obowiązków denuncjacji klienta nie stanowi naruszenia tajemnicy zawodowej i nie prowadzi do zerwania stosunku zaufania między wykonującym wolny zawód prawnikiem a jego klientem. Wprowadzone ograniczenia pozwalają bowiem na uwzględnienie szczególnego charakteru wolnych zawodów prawniczych, na zachowanie przez wykonujące je osoby zagwarantowanej im niezależności, tajemnicy zawodowej, a tym samym zaufania w stosunkach z klientem, a także uwzględniają tradycyjną, szczególną rolę tych profesji w życiu publicznym.

Nadto należy uznać, iż w świetle przyjętych przez polskiego ustawodawcę ograniczeń, wskazane obowiązki nie stanowią również naruszenia prawa do obrony oraz prawa do rzetelnego procesu sądowego, które gwarantuje zarówno Konstytucja (art. 42, art. 45 Konstytucji), jak i regulacje prawa międzynarodowego i europejskiego, w szczególności zaś w art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz w art. 6 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej. Konstytucyjność regulacji nakładających te obowiązki wynika z faktu, iż wymóg poszanowania wskazanych praw jest ściśle powiązany z postępowaniem sądowym. Oznacza to z jednej strony, że zobowiązanie prawnika, reprezentującego klienta w postępowaniu sądowym, do współpracy z władzami publicznymi w ramach tego postępowania, poprzez przekazywanie im uzyskanych od klienta informacji, nie tylko pozbawiłoby pełnomocnika możliwości wypełniania swojej funkcji w zakresie doradzania, obrony oraz reprezentacji klienta, ale przede wszystkim naruszałoby przysługujące klientowi prawo do obrony oraz do rzetelnego procesu sądowego. W świetle tego należy wszelako uznać, że wykonywanie przez prawnika określonych czynności zawodowych, które takiego powiązania nie posiadają, czyniąc przy tym zadość obowiązkowi współpracy oraz informowania o transakcjach podejrzanych, do takiego naruszenia nie prowadzi. Dlatego też objęcie prawników wykonujących wolne zawody omawianymi obowiązkami jedynie w odniesieniu do określonych, wskazanych w ustawie czynności, których charakter jest tego rodzaju, że zasadniczo nie wykazują one powiązania z postępowaniem sądowym, nie narusza gwarancji konstytucyjnych, ponieważ czynności te, z uwagi na swój charakter, wyłączone są z zakresu podlegającego ocenie w kontekście ich zgodności z regulacjami gwarantującymi prawo do rzetelnego procesu sądowego.

Reasumując zauważyć należy, iż w obu przedstawionych w niniejszym opracowaniu orzeczeniach przedmiotową kwestię sporną rozstrzygnięto w sposób podobny. Zarówno Europejski Trybunał Sprawiedliwości, jak i Trybunał Konstytucyjny przyjęły bowiem, że stworzone przez unijnego prawodawcę w odnośnych dyrektywach, instrumenty prawne, mające służyć przeciwdziałaniu i zwalczaniu prania pieniędzy, a także regulacje polskiego prawa, stanowiące implementację tych dyrektyw, nie naruszają gwarancji konstytucyjnych i praw przysługujących prawnikom wykonującym wolne zawody. Wprowadzone w unijnych, a w konsekwencji również w polskich przepisach ograniczenia zakresu obowiązków nałożonych na tę grupę zawodową pozwalają w pełni uwzględnić zarówno wynikające z konstytucyjnych gwarancji prawo do rzetelnego procesu sądowego oraz prawo do obrony, przysługujące klientom osób świadczących pomoc prawną, jak również obejmujące przedstawicieli wskazanych profesji prawniczych, prawo do niezależności oraz do zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym dowiedzieli się w związku z udzielaniem takiej pomocy.