E - RADCA PRAWNY.org

Tajemnica zawodowa radcy prawnego w procesie karnym

Agnieszka Baj^{^*}

Tajemnica zawodowa radcy prawnego w procesie karnym

Zakazy dowodowe są bardzo ważną i jednocześnie kontrowersyjną instytucją prawa dowodowego w procesie karnym. Zasadniczym celem każdego procesu karnego, a prawa dowodowego w szczególności jest oparcie ostatecznego rozstrzygnięcia na prawdziwych ustaleniach faktycznych. Realizacji tego celu służy także instytucja zakazów dowodowych. Pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sprawcy jest bardzo ważne z punktu widzenia realizacji każdego procesu karnego, jednak nie jest kwestią najważniejszą. W wyższym stopniu niż ustalenie prawdy chronione są prawa i wolności obywatelskie. Znajduje to swoje potwierdzenie w rozdziale drugim Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zatytułowanym Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela. Gdyby organy procesowe mogły w dążeniu do ustalenia prawdy badać każdy szczegół życia ludzkiego, wówczas bardzo często miałyby miejsce naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Zakazy dowodowe zostały ustanowione w celu ochrony dóbr takich jak interes państwa, stosunki międzynarodowe oraz wspomniane wyżej konstytucyjne prawa obywateli, stosunki rodzinne oraz więzy międzyludzkie^¹. Jednocześnie na gruncie procedury karnej ustawodawca statuuje różnego rodzaju zakazy dowodowe, które służą ochronie osób pełniących ważne funkcje lub wykonujących zawody, np. adwokata, radcy prawnego, notariusza, a występujących w charakterze świadka. Są one co najmniej tak samo ważne, jak dążenie do ustalenia prawdy i, jak wskazuje M. Cieślak^², niekiedy nawet są one ważniejsze.

Jednym z najważniejszych obowiązków świadka jest obowiązek złożenia zeznań, tzw. obowiązek świadczenia. Niekiedy ma miejsce kolizja dwóch obowiązków, tj. świadczenia i zachowania tajemnicy. Jak wskazuje A. Ważny^³, dobro związane z zachowaniem tajemnicy zawodowej w porównaniu z dobrem wymiaru sprawiedliwości, jest na straconej pozycji. Tym samym to rodzaj chronionego dobra przesądza o zakresie i intensywności względnych zakazów dowodowych, również zakazu zawartego w art. 180 k.p.k..

Powyższy przepis dotyczy depozytariusza tajemnicy służbowej, tajemnicy związanej z wykonywanym zawodem (adwokata, radcy prawnego, notariusza, dziennikarza i lekarza) lub funkcją. Osoby te mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ich obowiązek, chyba że sąd lub prokurator zwolni je od obowiązku zachowania tajemnicy. Przy czym zgodnie z art. 180 § 1 k.p.k. uprawnienie do zwolnienia z obowiązku zachowania tajemnicy służbowej, związanej z wykonywaniem zawodu (ale innego niż zawód adwokata, radcy prawnego, notariusza, dziennikarza czy lekarza) lub funkcji przysługuje prokuratorowi lub sądowi, w zależności od zaawansowania postępowania karnego. Natomiast o zwolnieniu z tajemnicy odnoszącym się do tajemnicy adwokackiej, radcowskiej, notarialnej, lekarskiej oraz dziennikarskiej zawsze decyduje sąd. Konsekwencją zwolnienia depozytariusza tajemnicy z obowiązku jej zachowania jest powinność złożenia zeznań w sprawie, chyba że pojawią się inne okoliczności uzasadniające skorzystanie z prawa odmowy zeznań. Kwestią, która budziła w doktrynie rozbieżności było to, czy do skorzystania z zawartego w art. 180 § 1 i 2 k.p.k. uprawnienia, konieczne jest składanie przez świadka dodatkowego oświadczenia, czy też nie. Zdaniem P.K. Sowińskiego^⁴, terminologia jaką posłużył się ustawodawca w § 1 art. 180 wymaga od świadka zajęcia stanowiska, a więc wypowiedzenia się w przedmiocie korzystania ze swego prawa. Jednak w przypadku § 2 tegoż przepisu sytuacja wygląda zgoła odmiennie. Przede wszystkim nie wystarczy tu jedynie wola złożenia zeznań, musi ona znaleźć oparcie w stosownym zezwoleniu, które będzie odnosiło się do poufnych informacji. Co więcej warunkiem uzyskania tegoż zewolenia jest kumulatywne spełnienie dwóch przesłanek. Tym samym w odniesieniu do tajemnicy zawodowej adwokata, radcy prawnego, notariusza, dziennikarza oraz lekarza wprowadzone zostały znacznie większe obostrzenia aniżeli w przypadku depozytariusza tajemnicy wskazanej w art. 180 § 1 k.p.k. J. Waliszewski^⁵ twierdzi, że świadek zobowiązany do zachowania tajemnicy służbowej albo tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu lub funkcji, powinien „zasygnalizować” przesłuchującemu go organowi, że złożone zeznania nie są pełne. Zdaniem tego autora przemawia za tym spoczywający na świadku obowiązek mówienia prawdy oraz możliwość zwolnienia od obowiązku zachowania tajemnicy. Z kolei naruszenie obowiązku zachowania w tajemnicy informacji uzyskanych w związku z wykonywanym zawodem lub funkcją i jednocześnie nie zachowanie ustawowego trybu zwolnienia z tego obowiązku grozi sankcjami dyscyplinarnymi i odpowiedzialnością karną (art. 266 § 1 k.k.). Jak słusznie zauważa P.K. Sowiński^⁶, regulacji zawartej w art. 180 k.p.k. nie towarzyszy żadna norma o charakterze procesowym, która nakazywałaby pouczyć świadka o jego uprawnieniu. Jedynie z art. 16 § 2 k.p.k. wynika fakultatywny obowiązek udzielenia uczestnikom postępowania informacji o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach, także wówczas gdy ustawa wyraźnie takiego obowiązku nie stanowi. Co więcej, B.Kunicka-Michalska^⁷ proponuje, aby wykorzystać w tym miejscu instytucję kontratypu. Mimo że świadek łamie tajemnicę, jednak zdaniem autorki, spełnia swój obywatelski obowiązek, a zeznania te wychodzą niejako naprzeciw interesom wymiaru sprawiedliwości. Tym samym świadek powinien być zwolniony od odpowiedzialności. Sądzę jednak, że takie rozwiązanie kwestii ewentualnego naruszenia tajemnicy nie może zostać zaakceptowane, gdyż doprowadziłoby do zachwiania samej instytucji wyrażonej w art. 180 k.p.k. Otóż zawsze, gdy świadek (uprawniony w myśl analizowanego przepisu) złożyłby zeznania i naruszyłby tajemnicę mógłby liczyć na to, że nie poniesie żadnych konsekwencji. Ponadto takie ujęcie spowodowałoby zachwianie równowagi jaką ustawodawca starał się wprowadzić pomiędzy celem prowadzonego postępowania karnego (m.in. wykryciem sprawcy i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej), a ochroną osób wykonujących różne zawody.

Kwestią, którą chciałabym w tym miejscu poruszyć jest stan prawny dotyczący tajemnicy radcowskiej, jaki istniał w latach 1998-2000. Wówczas to ustawodawca zaostrzając warunki umożliwiające zwolnienie z zachowania tajemnicy adwokatów, dziennikarzy i lekarzy, pominął radców prawnych. Jak wskazują K. Brocławik i M. Czajka^⁸, dokonano tym samym podziału na lepiej chronioną tajemnicę adwokacką i słabiej – radcowską. W sytuacji, gdy sąd był zainteresowany wyjaśnieniem pewnych okoliczności, o których wiedzieli adwokat i radca prawny, uchylenie tajemnicy zawodowej radcy prawnego następowało zgodnie z art. 180 § 1 k.p.k., czyli w uproszczonym trybie. Organ procesowy nie musiał badać, czy dowód ten jest niezbędny dla dobra wymiaru sprawiedliwości, ani też, czy można go zastąpić innym dowodem. Taka regulacja wymagała, jak słusznie podnosił Z. Klatka^⁹, pilnej interwencji. Ostatecznie uchwalona 20 lipca 2000 r. zmiana Kodeksu postępowania karnego zlikwidowała ten anormalny stan, w którym przedstawiciele dwóch pokrewnych profesji występujący w charakterze świadka traktowani byli w sposób tak dalece zróżnicowany. Ponadto, obecna regulacja stanowiła realizację uchwały nr 10/99 VI Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z 6 listopada 1999 r. i jest spełnieniem reguł wyznaczonych przez stan adwokacki Unii Europejskiej oraz statutu i Kodeksu deontologicznego Rady Palestr i Organizacji Prawniczych UE (CCBE), na co zwraca uwagę A. Kalwas^¹⁰.

Przesłuchanie w charakterze świadka radcy prawnego, co do faktów objętych tajemnicą radcowską ujęte zostało w art. 180 § 2 k.p.k. i możliwe jest wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie dwie przesłanki, tj. po pierwsze, zwolnienie jest niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, po drugie, okoliczność ta nie może być ustalona na podstawie innego dowodu.

W tym miejscu głębszej analizie chciałabym poddać znaczenie powyższych terminów, gdyż to ich interpretacja zdecyduje o zwolnieniu przez sąd z obowiązku zachowania tajemnicy. Posługując się wykładnią literalną § 2 art. 180 k.p.k. uznać należy, iż chodzi, jak wspomniałam wyżej, o kumulatywne spełnienie przesłanek. Fakty objęte tajemnicą radcowską muszą być zarówno niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, jak i nie mogą być ustalone na podstawie innego dowodu. Posługując się pierwszym kryterium – dobro wymiaru sprawiedliwości – stwierdzić należy, iż przesłanka ta jest bardzo ogólna, a obowiązek jej dookreślenia spoczywa w zupełności na doktrynie i orzecznictwu. Bez wątpienia w przypadku tajemnicy zawodowej, w tym i radcowskiej mamy do czynienia z dwoma dobrami. Z jednej strony pojawia się potrzeba osiągnięcia celów postępowania karnego, a z drugiej strony potrzeba ochrony tajemnicy radcowskiej. Stąd też zrozumiałe wśród radców prawnych wątpliwości i jednocześnie obawy, jak dziś będzie chroniona tajemnica radcowska. Właściwy byłby postulat pod adresem ustawodawcy, aby jednoznacznie wskazał co należy rozumieć pod pojęciem dobra wymiaru sprawiedliwości. Ponadto dotychczasowa praktyka posługiwania się przez ustawodawcę zwrotami niedookreślonymi i związana z tym niepewność ochrony dóbr jednostki może rodzić pewne obawy. Należy pamiętać, iż w obliczu dobra wymiaru sprawiedliwości, dążąc do osiągnięcia celów postępowania karnego jakim jest m.in. wykrycie sprawcy przestępstwa i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej, nie możemy tracić z pola widzenia podstawowych praw i wolności człowieka. Gdyż to w jego interesie zakazy dowodowe, a zakaz z art. 180 § 2 k.p.k. w szczególności zostały ustanowione. Ponadto interpretacja przedmiotowej przesłanki mogłaby być niezwykle pomocna dla sądu, który ostatecznie będzie podejmował decyzję o zwolnieniu z obowiązku zachowania tajemnicy radcowskiej. Drugim kryterium warunkującym zwolnienie z obowiązku zachowania tajemnicy jest niemożność przeprowadzenia innego dowodu na okoliczność objętą zakazem. W tym miejscu, za K. Brocławik i M. Czajka^¹¹, pozwolę sobie zadać pytanie, czy niemożność ustalenia okoliczności na podstawie innego dowodu oznacza niemożność obiektywną, czy też subiektywną. Jak słusznie wskazują K. Brocławik i M. Czajka jedynie wąska interpretacja, a zatem obiektywne ujęcie umożliwi uniknięcie zarzutu „ułatwiania” sobie pracy przez organy prowadzące postępowanie karne.

Cechą konstytutywną zakazów dowodowych jest to, że zabraniają one przeprowadzenia dowodu w określonych warunkach lub stwarzają ograniczenia w pozyskaniu dowodów^¹². Zakaz zawarty w art. 180 § 2 k.p.k. jest niezupełnym zakazem dowodowym o charakterze względnym, który przy zachowaniu określonych wymogów będzie mógł być zniesiony. W tym przypadku ograniczenie polega na tym, iż muszą być spełnione dwa wyżej wskazane kryteria. Natomiast o zwolnieniu decyduje wyłącznie sąd. Bez wątpienia te ograniczenia pozwalają na ochronę tajemnicy radcowskiej, zwłaszcza iż statuowany tu rodzaj zakazu można określić jako najsłabszy z zakazów dowodowych (obok zakazów zupełnych i niezupełnych bezwzględnych). Pojawia się jednak pytanie, czy fakt iż dana okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu, jest wystarczającym zabezpieczeniem tajemnicy radcowskiej? To pytanie pozostanie tylko pytaniem retorycznym, gdyż zasadnicze znaczenie będzie miała praktyka wypracowana w sądach w kwestii zwalniania radców prawnych z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej. Pozostaje mieć nadzieję, że działania te nie przysłonią potrzeby ochrony dobra jakim jest tajemnica zawodowa radcy prawnego.

Jak wskazuje S. Zabłocki^¹³, zwolnienie od obowiązku zachowania tajemnicy radcowskiej przybiera postać postanowienia o przesłuchaniu (na etapie postępowania jurysdykcyjnego) lub też postanowienia o zezwolenie na przesłuchanie (etap postępowania przygotowawczego). Właściwym do wydania tych postanowień jest aktualnie tylko sąd. Postanowienia te są zaskarżalne zażaleniem, które mogą wnieść strony oraz sam radca prawny, który miałby złożyć zeznania w charakterze świadka.

Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej radcy prawnego odmiennie został uregulowany w ustawie z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych^¹⁴. Zgodnie z art. 3, 4, 5 i 6 ustawy, radca prawny nie może być zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie. Pozorna sprzeczność pomiędzy treścią tego przepisu a art. 180 § 2 k.p.k. została rozstrzygnięta analogicznie, jak relacja między art. 180 § 2 k.p.k. i art. 6 ust. 3 ustawy o adwokaturze. Otóż art. 180 § 2 k.p.k. stanowi lex specialis w stosunku do regulacji zawartej w ustawie o radcach prawnych. Podobnego zdania jest T. Pietrzykowski^¹⁵, który poddając analizie wzajemną relację art. 180 § 2 k.p.k. i art. 3 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, wskazuje iż uznanie art. 180 § 2 k.p.k. za lex specialis byłoby bardziej uzasadnione, podobnie jak twierdzenie, że art. 3 ust. 5 ustawy o radcach prawnych jest lex specialis względem art. 180 § 2 k.p.k. Autor ten podaje jednocześnie, że dotychczasowa regulacja tych przepisów jest wadliwa, a określenie ich wzajemnej relacji wymaga interwencji ustawodawcy.

W ustępie 6 analizowanego art. 3 ustawy o radcach prawnych mamy do czynienia z jednym wyjątkiem od statuowanego na gruncie tej ustawy bezwzględnego zakazu dowodowego. Wyjątek ten dotyczy informacji udostępnianych na podstawie przepisów ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzania do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu^¹⁶. Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa ta nakłada na podmiot zwany instytucją obowiązaną, którą jest m.in. radca prawny wykonujący zawód poza stosunkiem pracy, szereg obowiązków. Jest on bowiem obowiązany do rejestrowania transakcji, której równowartość przekracza 15.000 euro, a w sytuacji gdy okoliczności wskazują, że wartości majątkowe mogą pochodzić z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, obowiązek taki istnieje niezależnie od wartości transakcji. Natomiast zgodnie z art. 9 ustawy instytucje obowiązane mają obowiązek identyfikować swoich klientów w każdym przypadku złożenia dyspozycji lub zlecenia do przeprowadzenia transakcji. Mają one również obowiązek przekazać Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej informacje o transakcjach, których wartość przekracza 15.000 euro, bądź też okoliczności wskazują, że wartości majątkowe mogą pochodzić z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, a także przekazać wszystkie dane co do tej transakcji. Przy czym nie dotyczy to przypadku, gdy m.in. radcowie prawni reprezentują klienta na podstawie pełnomocnictwa procesowego w związku z toczącym się postępowaniem albo udzielają porady służącej temu postępowaniu. Ponadto radca prawny obowiązany jest także poddać się kontroli prowadzonej przez kontrolerów Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, a w związku z tym na żądanie podmiotu przeprowadzającego kontrolę ma obowiązek przedłożyć wszelkie dokumenty niezbędne do przeprowadzenia kontroli, z wyłączeniem dokumentów i materiałów zawierających tajemnicę państwową. Wobec tak szeroko określonych obowiązków informacyjnych nałożonych na radców prawnych, powyższa ustawa ( tj. art. 7, art. 8 ust. 1, 2 i 3, art. 11 ust. 1 w zw. z ust. 5, art. 13a ust. 1, art. 16 ust.1 i 1a, art. 22 ust. 1 i 2 oraz art. 34) była przedmiotem badania przez Trybunał Konstytucyjny z punktu widzenia zgodności z Konstytucją RP. Ostatecznie wyrokiem z dnia 2 lipca 2007r.^¹⁷ Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności wyżej wskazanych przepisów z art. 49 w zw. z art. 2, art. 17 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 2 oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji RP, wskazując jednocześnie, że owa zgodność nie dotyczy sytuacji, gdy instytucje obowiązane w rozumieniu tej ustawy, świadczące pomoc prawną, ustalają sytuację prawną klienta lub wykonują inne czynności związane z postępowaniem sądowym.

Kwestia tajemnicy zawodowej radcy prawnego została w znacznie szerszym zakresie uregulowana w Zasadach etyki radcy prawnego^¹⁸. Zgodnie z art. 17 radca prawny zobowiązany jest do zachowania w tajemnicy wszystkiego o czym dowiedział się przy okazji, albo w związku z wykonywaniem zawodu. Przy czym obowiązek ten obejmuje wszystkie uzyskane przez radcę prawnego informacje, w tym dokumenty, notatki, akta, materiały utrwalone metodą elektroniczną albo innymi środkami technicznymi (art. 17 ust. 2). Tym samym mamy tu do czynienia z regulacją analogiczną jak w ustawie o radcach prawnych, statuującą bezwzględny zakaz dowodowy. Przy wykonywaniu zawodu radca prawny współpracujący z innymi osobami zobowiązany jest wymagać od tych osób zachowania tajemnicy na tych samych zasadach, które obowiązują jego i winien je do tego wyraźnie zobowiązać. Z kolei zgodnie z art. 20 zasad etyki, radca prawny nie może wykonywać czynności zawodowych na rzecz jakiegokolwiek podmiotu, jeśli groziłoby to naruszeniem obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej.

Niepokojącym jest jednak fakt coraz częstszego zwalniania przez sądy radców prawnych z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej. Kwestia ta została poruszona podczas jednego z postępowań karnych w 2003 r.^¹⁹. Wówczas sąd zgodził się na przesłuchanie w charakterze świadka radcy prawnego. Spowodowało to głośne protesty Krajowej Rady Radców Prawnych^²⁰, która podnosiła, iż art. 180 § 2 k.p.k. nakłada na sąd wydający zgodę na przesłuchanie radcy prawnego obowiązek precyzyjnego określenia zakresu tego przesłuchania. Tak się nie stało, zdaniem Rady, w omawianym przypadku, co więcej taka praktyka może w rezultacie prowadzić do utraty przez sąd kontroli nad prawidłowością ingerencji organów prowadzących postępowanie przygotowawcze w ujawnianie przez radców prawnych tajemnicy zawodowej. Stanowisko Rady poparł A. Zoll^²¹, który twierdził, że regulacje naruszające poufność informacji jakie przekazywane są osobom świadczącym pomoc prawną ograniczają możliwość korzystania z konstytucyjnego prawa do sądu.

Ustanowiony przez ustawodawcę w art. 180 § 2 k.p.k. względny zakaz dowodowy jest bez wątpienia najsłabszym z zakazów (zakaz warunkowy), bowiem po spełnieniu określonych przesłanek będzie mógł być usunięty. Jednak nie oznacza to, iż chroni on dobro mniej ważne niż zupełne, czy też niezupełne względne zakazy dowodowe. Taka regulacja uzasadniona była specyfiką tajemnicy zawodowej – tajemnicy radcy prawnego. Aktualnie podejmowane przez ustawodawcę próby znowelizowania Kodeksu postępowania karnego^²² nie zawierają żadnych zmian, które odnosiłyby się do tajemnicy zawodowej radcy prawnego. Z tym większą aprobatą ocenić należy obecne brzmienie art. 180 § 2 k.p.k., który umożliwia ochronę tajemnicy zawodowej radcy prawnego na równi z tajemnicą zawodową adwokata. Natomiast podnoszone przez radców prawnych niczym nie uzasadnione zróżnicowanie ochrony tajemnicy zawodowej adwokata i radcy prawnego zostało ostatecznie zlikwidowane.

___________________________________

* Autorka jest aplikantką Prokuratury Rejonowej w Łasku.

1 Wielka Encyklopedia Prawa, Warszawa 2000, s. 1210.

2 M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, T. 1, Warszawa 1955, s. 37.

3 A. Ważny, Problemy zwolnienia z tajemnicy adwokackiej, dziennikarskiej i lekarskiej w procesie karnym, Prokuratura i Prawo. 10/1998, s. 113.

4 P.K. Sowiński, Prawo świadka do odmowy zeznań w procesie karnym, Warszawa 2004, s. 156.

5 J. Waliszewski, Uwagi o uprawnieniu świadka do nieujawniania faktów mających znaczenie w sprawie, Palestra nr 12/1973, s. 83-84.

6 P.K. Sowiński, op.cit., s. 159.

7 B. Kunicka-Michalska, Ochrona tajemnicy zawodowej w polskim procesie karnym, Warszawa 1972, s. 164-165.

8 K. Brocławik, M. Czajka, Prawnokarne aspekty ochrony tajemnicy zawodowej radców prawnych , część II zagadnienia procesowe, Radca Prawny nr 4/2001, s. 44.

9 Z. Klatka, Nie koniec problemów z tajemnicą radcy prawnego, Radca Prawny nr 3/1998, s. 15 i n .

10 A. Kalwas, Umacnianie statusu zawodu i zagrożenia jego samorządności, Radca Prawny nr 6/2003, s. 8.

11 K. Brocławik, M.Czajka, op.cit., s. 46.

12 12 Cieślak, op.cit., s. 264.

13 S. Zabłocki, Znaczenie ustawy nowelizującej kodeks postępowania karnego dla korporacji radców prawnych, Radca Prawny nr 6/2000, s. 6.

14 Dz.U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1059 ze zm..

15 K. Pietrzykowski, Rzeczpospolita z 27 listopada 2003 r., nr publikacji 41442.

16 Dz.U. z 2003 r., Nr 153, poz. 1505 oraz z 2004 r., Nr 62, poz. 577.

17 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 lipca 2007 r., sygn. akt K 41/05.

18 Zob. www. radca.prawny.lex.pl, s. 7 i n.

19 Notatka sygnowana przez H.F., Rzeczpospolita z 18 września 2003 r., Nr 218.

20 Notatka sygnowana przez H.F., Rzeczpospolita z 10 listopada 2003 r., Nr 262.

21 Notatka sygnowana przez D.FR., Rzeczpospolita z 2 kwietnia 2004 r., Nr 29.

22 Projekt z dnia 17 maja 2007 r. ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia oraz ustawy o kuratorach sadowych, www.ms.gov.pl