Wprowadzenie

  W dalszym ciągu, w praktyce sądowej radca prawny nieczęsto występuje w postępowaniu karnym, w przeciwieństwie do postępowania cywilnego czy postępowania sądowo-administracyjnego. Przyczyny tego zjawiska są różnorodne. Zasadne będzie stwierdzenie, iż stosunkowo niewielki udział radców prawnych występujących w postępowaniu karnym stanowi również następstwo niejasnego, a nawet nie wystarczającego unormowania tego zagadnienia w postępowaniu karnym w polskim systemie obowiązującego prawa.

   Pomimo wielokrotnej nowelizacji ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych¹ określającej m.in. zasady wykonywania zawodu przez radcę prawnego jak również zakres świadczenia pomocy prawnej, która w sposób wyraźny i jednoznaczny zakazuje radcy prawnemu występowania w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe (art. 1 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 ustawy) nie uległy dalej zmianie przepisy Kodeksu postępowania karnego, regulujące kwestię udziału radcy prawnego w postępowaniu karnym. Przepisy Kodeksu postępowania karnego normujące powyższą problematykę stanowią w tym zakresie lex specialis w stosunku do postanowień ustawy o radcach prawnych, z uwagi na to, iż w myśl art. 1 k.p.k. postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego kodeksu.

   Kolizja między przepisami ustawy o radcach prawnych (art. 4 ust. 1 ) a odpowiednimi przepisami Kodeksu postępowania karnego normującymi udział radcy prawnego w postępowaniu karnym nie została także usunięta uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 23 maja 2006 r., sygn. akt: I KZP 7/06².

   W uchwale tej powiększony skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego udzielił rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy przed wejściem w życie przepisów ustawy z 30 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 163, poz. 1361) radca prawny będący pełnomocnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością pokrzywdzonej na skutek kradzieży był osobą uprawnioną do wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu dochodzenia i wpisaniu do rejestru przestępstw z powodu niewykrycia sprawcy (art. 88 § 3 k.p.k. w zw. z art. 429 §.1 k.p.k. i art. 365 § 1 k.p.k.)”.

 

   Na postanowienie prokuratora o umorzeniu dochodzenia radca prawny pokrzywdzonej spółki złożył zażalenie, w którym zarzucił błędną kwalifikację czynu będącego przedmiotem dochodzenia, podając w nim, że nie doszło do kradzieży zwykłej lecz do kradzieży z włamaniem. W zażaleniu tym podniósł, iż kwalifikacja prawna czynu przyjęta przez prokuratora jest niewłaściwa, gdyż w przypadku kradzieży z włamaniem, w związku z postanowieniami umowy ubezpieczenia spółka mogła wpływać na uzyskanie ochrony ubezpieczeniowej. Prokurator odmówił jednak przyjęcia zażalenia radcy prawnego wydając zarządzenie, w którym stwierdził, że z uwagi na „wniesienie go przez osobę nieuprawnioną” z wyjątkiem instytucji określonych w art. 88 § 2 k.p.k. radca prawny nie może być pełnomocnikiem w zakresie roszczeń majątkowych.

 

   Sąd Najwyższy, dokonując obszernej i wyczerpującej analizy prawnej stanu faktycznego sprawy, wyżej cytowaną uchwałą usankcjonował dotychczasową praktykę prokuratur i sądów karnych odmawiających radcom prawnym prawa do występowania w postępowaniu karnym w szerszym zakresie niż wynika to z treści art. 88 k.p.k. konstatując, iż: określenie „w zakresie roszczeń majątkowych” – użyte w art. 88 § 3 k.p.k. - oznacza reprezentowanie powoda cywilnego jako strony procesu..

 

   W postępowaniu karnym z usług pełnomocnika nie może natomiast korzystać oskarżony będący jednocześnie pozwanym cywilnie¹¹, gdyż interesy oskarżonego w obronie z zakresu prawa karnego, jak i w kwestiach cywilnoprawnych, gdy wytoczono przeciwko niemu powództwo adhezyjne reprezentuje obrońca.

 

   W świetle obecnego unormowania prawnego pełnomocnikiem procesowym osoby uprawnionej w zasadzie i z reguły jest, tak zresztą jak obrońcą – osoba uprawniona do udzielania pomocy prawnej według przepisów ustawy o ustroju adwokatury (art. 88 § 1 w zw. z art. 82 k.p.k.)., tj. adwokat. Pełnomocnikiem osoby fizycznej może więc być jedynie adwokat¹⁴. Tylko adwokat, będący obrońcą może reprezentować interesy oskarżonego jako pozwanego cywilnie, lecz nie może już być jego pełnomocnikiem.

   Za potrzebą bowiem szerszego udziału radców prawnych w procesie karnym i za podejmowaniem przez nich czynności procesowych w charakterze pełnomocników przemawiają przede wszystkim względy funkcjonalno-celowościowe, a w szczególności ich profesjonalizm połączony często z praktyczną znajomością zagadnień obsługiwanej instytucji, specjalizacja oraz zainteresowania zawodowe w poszczególnych kategoriach przestępstw, które związane są z działalnością reprezentujących ich instytucji. Znaczna ilość przestępstw, a przede wszystkim tzw. przestępstwa urzędnicze, z zakresu obrotu gospodarczego, celne, skarbowe a nawet inne wymagają szczególnej wiedzy, która w aktualnej rzeczywistości bezsprzecznie należy do radców prawnych obsługujących powyższe instytucje, mimo że dysponują oni często mniejszym doświadczeniem teoretycznym w sferze prawa karnego niż sędziowie sądów karnych czy też prokuratorzy.

   Podkreślić w tym miejscu należy, że według art. 79 § 2 Kodeksu postępowania karnego z 1969 r.: Pełnomocnikiem instytucji państwowej lub społecznej mógł być także radca prawny lub inny pracownik tej instytucji lub jej organu nadrzędnego.

   Aczkolwiek poprzednie ustawodawstwo karne nie podawało pełnej i precyzyjnej definicji instytucji państwowej lub społecznej, to jednak w dyspozycji przepisu art. 120 kodeksu karnego z 1969 r. znajdowało się wyjaśnienie niektórych wyrażeń ustawowych z zakresu prawa karnego, w tym także odnoszących się do tych instytucji. Zgodnie z art. 120 § 12 k.k.: „Instytucją państwową lub społeczną jest również przedsiębiorstwo, w którym państwo jest udziałowcem, spółdzielnia, związek spółdzielczy, związek zawodowy, inna organizacja społeczna ludu pracującego oraz jednostka wojskowa”.

 

   Z zestawienia powyższych przepisów widać, iż różnica semantyczna pomiędzy tymi przepisami polega tylko na wymienieniu w k.p.k. z 1997 roku instytucji samorządowej, co niewątpliwie wiąże się z reaktywowaniem samorządu terytorialnego w 1990 roku, początkowo samorządu gminnego przepisami ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (gminnym)¹⁶, a następnie samorządu powiatowego ustawą z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym¹⁷ oraz samorządu województwa ustawą z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa¹⁸. Jednak brak w Kodeksie karnym z 1997 r. przepisu, który spełniałby rolę, jaką według Kodeksu karnego z 1969 r. spełniał przepis art. 120 § 12 k.k., stricte odnoszący się do instytucji państwowej i społecznej, jest zapewne podyktowany zmianą stosunków politycznych, gospodarczych i społecznych w nowej rzeczywistości prawnej funkcjonującej od początku lat 90. XX wieku.

   Według k.p.k. z 1997 roku instytucji państwowej nie można rozumieć tak jak miało to miejsce według poprzedniego stanu prawnego, do której to kategorii zaliczano m.in. przedsiębiorstwa państwowe, banki państwowe, zjednoczenia (zrzeszenia przedsiębiorstw), spółdzielnie, związki spółdzielcze, związki zawodowe, przedsiębiorstwa wojskowe itp. Instytucji państwowych nie należy także łączyć ze Skarbem Państwa, jako osobą prawną (art. 34 i n. kodeksu cywilnego)¹⁹.

   Przeobrażenia faktyczne i prawne tych instytucji pozostały oczywistością i dlatego każdorazowo organy prokuratury i sądy karne winny ustalać, jakie instytucje należy zaliczyć do instytucji państwowych, bądź też społecznych. Niektóre z instytucji społecznych (stowarzyszeń) mogą nawet mieć charakter międzynarodowy²⁰. Pożądane będzie zatem odwoływanie się do organizacji społecznych wyeksponowanych w Kodeksie postępowania cywilnego i w innych aktach prawnych, które mogą występować w postępowaniu cywilnym, nie mając nawet osobowości prawnej²¹. Należy także zaznaczyć, iż w naszym systemie prawnym funkcjonują różnorodne stowarzyszenia, związki zawodowe, organizacje społeczno-zawodowe rolników indywidualnych, organizacje pracodawców, samorządy zawodowe, partie polityczne, kluby sportowe, fundacje, organizacje pożytku publicznego²², które zapewne należy traktować jako instytucje społeczne. Rzeczą bowiem orzecznictwa sądowego będzie zatem ukształtowanie zakresu etymologicznego instytucji społecznych podpadających pod zakres tego przepisu, które mogą być reprezentowane w postępowaniu karnym przez radcę prawnego.

   Nowością, nie mającą odpowiednika w k.p.k. z 1969 roku jest przepis art. 88 § 3 k.p.k. z 1997 r.²³ mówiący, iż: W zakresie roszczeń majątkowych pełnomocnikiem osoby prawnej innej niż przewidziana w § 2, jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, a także osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą może być również radca prawny. Dlaczego więc pojawił się ten przepis w Kodeksie postępowania karnego - nie można na to odpowiedzieć. Tak wszakże zadecydował polski ustawodawca i stosowanie innej wykładni przez pokrzywdzone podmioty byłoby sprzeczne z dosłownymi zapisami ustawy. Przypomnieć w tym miejscu należy, iż w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego znajduje się stwierdzenie, iż „ustawodawca nowelizując w dniu 22 maja 1997 r. ustawę o radcach prawnych (Dz.U. Nr 75, poz. 471) i nawiązując do tendencji zmierzających do zmniejszenia różnic między radcami prawnymi i adwokatami w zakresie ich uprawnień procesowych, także i w postępowaniu karnym, umożliwił radcom prawnym występowanie w sprawach karnych także m.in. w charakterze pełnomocników oskarżycieli posiłkowych będących podmiotami gospodarczymi – bez żadnych ograniczeń (przez dodanie do art. 79 § 1 k.p.k. z 1969 r. zdania drugiego, w brzmieniu: „Radca prawny może być również pełnomocnikiem pokrzywdzonego podmiotu gospodarczego”). Zaś w kilkanaście dni później uchwalając nowy Kodeks postępowania karnego zniweczył ww. zmianę, zawierając w art. 88 § 3 k.p.k. omówione wyżej ograniczenie”.

   W praktyce procesowej, przepis ten sprawia poważne trudności interpretacyjne oraz kłopoty w stosowaniu, w porównaniu do przepisu art. 88 § 2 k.p.k. dopuszczającego bez jakichkolwiek ograniczeń uczestniczenie radcy prawnego zarówno w postępowaniu przygotowawczym jak i jurysdykcyjnym, o ile będzie on reprezentował instytucję państwową, samorządową lub społeczną. Nie ulega zatem wątpliwości, iż celem polskiego ustawodawcy było zapewnienie reprezentacji przez radcę prawnego w postępowaniu karnym instytucjom o charakterze publicznym, jakimi niewątpliwie są instytucje państwowe, samorządowe lub społeczne.

   W świetle aktualnego unormowania prawnego przez przepis art. 88 § 2 k.p.k. radca prawny instytucji państwowych, samorządowych lub społecznych może pojawić się skutecznie w postępowaniu przygotowawczym oraz jurysdykcyjnym i podejmować w tych postępowaniach odpowiednie czynności procesowe. W postępowaniu przygotowawczym może występować jako pełnomocnik pokrzywdzonej instytucji choćby nie miała osobowości prawnej, o ile jej dobro prawne zostanie bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 i § 2 k.p.k.). Wykładnie tę wspiera także przepis art. 2 pkt 3 k.p.k., który postawił za cel postępowania karnego uwzględnienie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego. Będąc pełnomocnikiem pokrzywdzonej instytucji, radca prawny może korzystać ze wszystkich praw przysługujących pokrzywdzonej instytucji, składając na przykład zawiadomienia o przestępstwie do organów ścigania, kierując odpowiednie wnioski dowodowe, w szczególności w zakresie poniesionej szkody, zaskarżać wszelkie postanowienia dotyczące czy to odmowy wszczęcia postępowania przygotowawczego, czy też umorzenia tego postępowania itp. Jest uprawniony do składania odpowiednich wniosków w zakresie kwalifikacji prawnej czynu, na przykład w kwestii czy jest to kradzież zwykła, czy kradzież z włamaniem, bowiem w przypadku przyjęcia, iż dany czyn stanowi przestępstwo z włamaniem może zaistnieć roszczenie ubezpieczeniowe, czego nie ma miejsca przy zwykłej kradzieży. W razie dopuszczenia go do czynności śledczych władny jest również zadawać pytania świadkom lub biegłym²⁴.

    Należy w tym miejscu podnieść, iż radca prawny występuje jako pełnomocnik procesowy organu uprawnionego do działania w imieniu pokrzywdzonej instytucji, który z mocy ustawy jest władny do podejmowania czynności procesowych (art. 51 § 1 k.p.k.). Organem tym jest z reguły organ zarządzający tą instytucją. Jednakże udział pełnomocnika procesowego w postępowaniu karnym nie wyłącza osobistego działania w nim reprezentowanego, tj. organu uprawnionego do działania w imieniu tej instytucji (art. 88 § 1 w zw. z art. 86 § 2 k.p.k.), co niewątpliwie ogranicza prawa radcy prawnego występującego w charakterze pełnomocnika w postępowaniu karnym. W toku postępowania przygotowawczego radca prawny może również złożyć powództwo cywilne, nadto wniosek o zabezpieczenie powództwa, a także zażalenie do sądu na postanowienie co do zabezpieczenia (art. 69 § 1, § 2 i § 3 k.p.k.). W przypadku umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego władny jest w terminie zawitym 30 dni od daty doręczenia mu postanowienia wystąpić o przekazanie sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych, jako że w przypadku niezgłoszenia żądania organowi prowadzącemu zabezpieczenie upada, a wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych (art. 69 § 4 k.p.k.). Nadmienić należy, iż pokrzywdzony nie jest wówczas jeszcze powodem cywilnym, jako że staje się nim dopiero wtedy, gdy sąd wyda postanowienie o przyjęciu powództwa (art. 65 § 2 k.p.k.)²⁵.

 

   Nie ma też żadnych przeszkód prawnych, aby w postępowaniu karnym pokrzywdzona instytucja państwowa, samorządowa czy społeczna upoważniła radcę prawnego do występowania zarówno w charakterze pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego, jak i powoda cywilnego²⁷.

 

   Zgodnie z art. 526 § 2 k.p.k., w związku z art. 88 § 2 k.p.k. radca prawny, oprócz sporządzenia i podpisania kasacji, może sporządzić i podpisać kasację działając jako pełnomocnik pokrzywdzonej instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, pod warunkiem że jest ona wnoszona w zakresie roszczeń majątkowych i że jest to radca prawny uprawniony do reprezentowania danej instytucji³⁰.

Ograniczenia dotyczące radcy prawnego wynikające z art. 88 § 3 k.p.k.

   Węższy zakres praw posiada natomiast radca prawny, gdy jako pełnomocnik reprezentuje osobę prawną inną niż przewidziana w § 2 (pokrzywdzoną instytucję państwową, samorządową lub społeczną), tj. jednostkę organizacyjną nie mającą osobowości prawnej, a także osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą (art. 88 § 3 k.p.k.). Przepis ten więc odnosi się stricte do reprezentacji pokrzywdzonego w postępowaniu karnym będącego przedsiębiorcą, w rozumieniu art. 4 § 1 i § 2 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej³¹. W myśl tego przepisu przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność sądową - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą; nadto przedsiębiorcami mogą być wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Przedsiębiorcą nie jest jednak instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, w rozumieniu art. 88 § 2 k.p.k. Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej definiuje działalność gospodarczą, jako zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zarobkowy i ciągły (art. 2 ww. ustawy).

 

   Zaakceptować należy zatem stanowisko Sądu Najwyższego, że pojęcie „roszczenie majątkowe” użyte w art. 88 § 3 k.p.k. oraz w art. 107 § 1 k.p.k. ma to samo znaczenie, jak również że inna interpretacja tych przepisów nie znajduje żadnego uzasadnienia. Tak więc nierówne traktowanie pokrzywdzonych przestępstwem wyeksponowanych przepisami art. 88 § 2 i § 3 k.p.k. nie jest niczym uzasadnione. Dlatego więc trudno zrozumieć motywy ustawodawcy przemawiające za wprowadzeniem tego przepisu, mimo tego, iż funkcjonował kilkanaście dni w 1997 roku przepis upoważniający podmioty gospodarcze do korzystania z usług pełnomocnika będącego radcą prawnym. Czyżby racje bytu podmiotów prawnych określonych w art. 88 k.p.k. tak różniły się między sobą, że podmioty prowadzące działalność gospodarczą posiadają mniejsze możliwości korzystania z usług radców prawnych niż instytucje państwowe, samorządowe lub społeczne?

De lege ferenda

   W związku z powyższym konieczne jest więc pełne i jednoznaczne unormowanie w kodeksie postępowania karnego problematyki działania radcy prawnego oraz określenie granic jego udziału w postępowaniu karnym, w tym celu aby wyeliminować kolizje między zapisami art. 4 ustawy o radcach prawnych a odpowiednimi przepisami Kodeksu postępowania karnego.

 

    Przy przyjęciu węższej reprezentacji podmiotów w procesie karnym radca prawny mógłby być pełnomocnikiem nie tylko instytucji, przedsiębiorców, ale także osoby fizycznej dochodzącej roszczeń majątkowych, nawet jeżeli nie prowadzi ona działalności gospodarczej³⁴. Ocena zatem, czy pokrzywdzony przestępstwem ma zamiar dochodzić roszczeń majątkowych dalej by należała do prokuratora i do sądu, i w związku z tym organy te decydowałyby o dopuszczeniu go do udziału w postępowaniu karnym. Udział radcy prawnego w procesie karnym związany byłby tutaj z dochodzeniem roszczeń cywilnych przez pokrzywdzonego. Jednakże radca prawny pozbawiony byłby wówczas prawa do występowania w charakterze pełnomocnika pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym, o ile nie będzie dochodził roszczeń cywilnych oraz oskarżyciela posiłkowego lub oskarżyciela prywatnego. Nakładałoby to dodatkowe obowiązki na organy prokuratury i sądy karne do badania legitymacji procesowej radcy prawnego oraz do podejmowania wiążących decyzji w kwestii dopuszczenia radcy prawnego do udziału w postępowaniu karnym.

   Jakie rozwiązanie tego zagadnienia zostanie przyjęte w Kodeksie postępowania karnego to należy już do naszego ustawodawcy. Osobiście skłaniałbym się za przyjęciem drugiego stanowiska, jako że jest to podyktowane względami pragmatycznymi, z uwagi na to iż udział radcy prawnego w procesie karnym powinien być zarezerwowany wyłącznie do obsługi wszelkich podmiotów prawnych dochodzących roszczeń majątkowych.