14.12.2009 r.
I. Wprowadzenie
Podstawowym aktem regulującym zakres czynności określanych jako wykonywanie zawodu radcy prawnego jest ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. 2002 r. Nr 123 poz. 1059 z późn. zm.). Zgodnie z treścią przepisu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, z wyjątkiem występowania w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe. Brzmienie gramatyczne dyspozycji wskazanego przepisu sugeruje, że radca prawny w trakcie procesu karnego nie może jedynie występować w charakterze obrońcy. Jednakże kodeks postępowania karnego zawiera odmienną regulację w przedmiocie zakresu czynności,
które mogą być wykonywane przez radcę prawnego. Treść dyspozycji art. 88 § 2 k.p.k. wskazuje, iż radca prawny może być pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej. Natomiast z przepisu art. 88 § 3 k.p.k. wynika, że radca prawny może być w zakresie roszczeń majątkowych pełnomocnikiem osoby prawnej innej niż przewidziana w § 2, jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, a także osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą. Zaznaczyć również należy, że nieco odmiennie uregulowany został udział radcy prawnego w kontekście odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Stosownie do brzmienia art. 33 ust. 2 ustawy z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. 2002 r. Nr 197, poz. 1661 z późn. zm.) podmiot zbiorowy może ustanowić obrońcę spośród radców prawnych lub adwokatów. Ponadto radca prawny działając jako pełnomocnik pokrzywdzonego może złożyć wniosek o wszczęcie postępowania o ukaranie podmiotu zbiorowego (art. 27 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary).
II. Zakres pełnomocnictwa oraz podmioty uprawnione do ustanowienia pełnomocnika
Pełnomocnik procesowy to przedstawiciel, z pomocy którego w postępowaniu karnym może korzystać strona inna niż oskarżony oraz osoba niebędąca stroną[1]. W procesie karnym pełnomocnikiem procesowym może być jedynie adwokat lub radca prawny. Przy czym zasadą jest, że pełnomocnikiem w procesie karnym jest adwokat (art. 82 k.p.k. w zw. z art. 88 § 1 k.p.k.), natomiast radca prawny może występować w charakterze pełnomocnika, w sytuacji, gdy wynika to z określonego przepisu. Poza tymi osobami nikt inny nie może występować w charakterze pełnomocnika, w szczególności nie mogą to być osoby wymienione w art. 87 § 1 k.p.c.[2] Podkreślić przy tym należy, że zgodnie z art. 351 ust. 1 ustawy o radcach prawnych po upływie sześciu miesięcy od rozpoczęcia aplikacji radcowskiej aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego przed sądami rejonowymi, organami ścigania i organami administracji publicznej. Oznacza to, że aplikant radcowski może występować również w ramach procesu karnego. Jednakże podstawą jego udziału w postępowaniu nie będzie pełnomocnictwo ani dalsze pełnomocnictwo (tzw. substytucja), a jedynie upoważnienie korporacyjne. Aplikant radcowski może, bowiem zastępować jedynie radcę prawnego i działać tylko i wyłącznie w jego imieniu. Między aplikantem radcowskim a mocodawcą radcy prawnego, który udzielił mu pełnomocnictwa nie dochodzi do nawiązania żadnego węzła prawnego, dlatego też nie ponosi on względem mocodawcy radcy prawnego żadnej odpowiedzialności odszkodowawczej[3].
Pełnomocnik w procesie działa na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa. Pełnomocnictwo może zostać udzielone pisemnie lub ustnie do protokołu organu prowadzącego postępowanie karne (art. 88 § 1 k.p.k. w zw. z art. 83 § 2 k.p.k.). Stosunek łączący pełnomocnika i mocodawcę ma dychotomiczny charakter[4]. Na płaszczyźnie procesowej pełnomocnik zastępuje mocodawcę w powzięciu woli. Jego czynność procesowa ma to samo znaczenie co czynność lub wola samego zastąpionego.[5] Natomiast na płaszczyźnie pozaprocesowej stosunek ten przybiera formę umowy pomiędzy mocodawcą a pełnomocnikiem. Umowa ta może mieć postać zlecenia zawartego ad hoc na potrzeby prowadzenia tylko jednej sprawy. Może mieć również postać umowy określającej stały zakres współpracy między mocodawcą a pełnomocnikiem. Pełnomocnik może być również pracownikiem mocodawcy[6]. Stosunek pełnomocnictwa od stosunku obrończego różni się zasadniczo tym, że pełnomocnik w odróżnieniu od obrońcy jest związany „instrukcją mocodawcy” jednocześnie pełnomocnik nie jest ograniczony do działania wyłącznie na korzyść mocodawcy.[7] Trafnie zatem wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28 maja 1997 r. sygn. akt V KZ 45/97, iżkażda czynność pełnomocnika, nawet niekorzystna dla reprezentowanego, podjęta w granicach umocowania, wywołuje dla niego skutki, w tym również niekorzystne. Dotyczy to także zaniechania podjęcia czynności, a w szczególności wniesienia środka odwoławczego, czy uchybienia terminowi z tym środkiem związanemu[8].
Umocowanie pełnomocnika do działania w procesie karnym może również wynikać
z decyzji prezesa sądu właściwego do rozpoznania sprawy (pełnomocnik z urzędu). Z wnioskiem o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu może wystąpić osoba fizyczna, która w sposób należyty wykaże, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika bez uszczerbku dla należytego utrzymania siebie i rodziny. (art. 78 § 1 k.p.k. w zw. z art. 88 § 1 k.p.k.). Natomiast jeśli chodzi o podmiot nie będący osobą fizyczną wyznaczenie pełnomocnika z urzędu może nastąpić na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego[9]. Zatem w tym przypadku wyznaczenie pełnomocnika z urzędu nastąpi na podstawie art. 117 k.p.c. w brzmieniu ustalonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 16 czerwca 2008 r. sygn. akt P 37/07[10]. Z punktu widzenia zagadnień związanych z wyznaczeniem pełnomocnika z urzędu istotne jest postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2000 r., sygn. akt I KZP 32/00[11]. W przedmiotowym orzeczeniu Sąd Najwyższy trafnie uznał, że rozpoznanie wniosku o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu następuje w trybie przewidzianym dla rozpoznania wniosku oskarżonego o wyznaczenie obrońcy z urzędu. Tym samym do wyznaczenia pełnomocnika z urzędu dla osoby fizycznej będą miały zastosowanie przepisy kodeksu postępowania karnego, a nie stosowne regulacje wynikające z postanowień kodeksu postępowania cywilnego. Zasadniczą konsekwencją przyjęcia zaprezentowanego stanowiska jest konkluzja, że zarządzenie prezesa o odmowie wyznaczenia pełnomocnika z urzędu dla osoby fizycznej nie może zostać zaskarżone, bowiem stronie nie przysługuje w tym przypadku środek odwoławczy.
Pełnomocnik w postępowaniu karnym może zostać ustanowiony przez stronę inną niż oskarżony (art. 87 § 1 k.p.k.). W postępowaniu jurysdykcyjnym może to być więc oskarżyciel prywatny, oskarżyciel posiłkowy i powód cywilny. W postępowaniu przygotowawczym pełnomocnika może ustanowić również pokrzywdzony (art. 299 § 1 k.p.k.) . Ustanowienie pełnomocnika przez te podmioty nie podlega ocenie organu prowadzącego postępowanie według kryterium dopuszczalności jego udziału w postępowaniu[12]. W orzecznictwie panuje pogląd, szeroko aprobowany przez doktrynę, że oskarżony, będący jednocześnie pozwanym cywilnie nie może korzystać z pomocy pełnomocnika będącego radcą prawnym w zakresie wytoczonego powództwa adhezyjnego, chociażby taki pełnomocnik występował obok obrońcy[13]. Pełnomocnika nie może ustanowić oskarżyciel publiczny, zarówno prokurator jak i inny organ państwowy wykonujący te funkcję[14].
Stosownie do brzmienia przepisu art. 87 § 2 k.p.k. pełnomocnik może być również ustanowiony przez osobę, która nie jest stroną, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Regulacja ta dotyczy między innymi quasi-stron w procesie karnym, (podmiot co do którego prokurator wnosi o zobowiązanie go do zwrotu Skarbowi Państwa korzyści uzyskanej przez niego z przestępstwa sprawcy - art. 416 k.p.k., przedstawiciel podmiotu zbiorowego, któremu czyn sprawcy przyniósł lub mógł przynieść korzyść, chociażby niemajątkową - art. 21 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych), jak również pokrzywdzonego, który złożył wniosek o naprawienie szkody w oparciu o przepis art. 46 k.k. Pełnomocnika możne również ustanowić świadek w celu realizacji przysługujących mu uprawnień, osoba ukarana karą porządkową, zatrzymany, poręczyciel majątkowy w razie orzeczenia przepadku. Pełnomocnika innego niż strona uczestnika postępowania sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator może nie dopuścić do postępowania, jeżeli uzna że nie wymaga tego obrona interesu danej osoby[15]. Brak negatywnego postanowienia w tym przedmiocie uprawnia takiego pełnomocnika do działania w postępowaniu[16]. W postępowaniu przygotowawczym odmowa dopuszczenia pełnomocnika może być zaskarżona (art. 302 § 1 k.p.k.). Zażalenie w tej sprawie rozpoznaje prokurator bezpośrednio przełożony nad prokuratorem, który wydał postanowienie o odmowie dopuszczenia pełnomocnika do udziału w postępowaniu (art. 302 § 3 k.p.k.). Natomiast w postępowaniu przed sądem przepisy kodeksu postępowania karnego nie przewidują możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia sądu w przedmiocie odmowy dopuszczenia pełnomocnika.
Wypowiedzenie pełnomocnictwa może nastąpić w każdym czasie. Jednakże w wypadku, gdy radca prawny wypowie stosunek pełnomocnictwa, stosownie do normy art. 22 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, zobowiązany jest on wykonać wszelkie niezbędne czynności, aby wypowiedzenie pełnomocnictwa nie miało negatywnego wpływu na dalszy tok prowadzonych przez niego spraw. Natomiast pełnomocnik wyznaczony z urzędu traci umocowanie do działania w danej sprawie, w przypadku gdy sąd stwierdzi, że nie istnieją okoliczności na podstawie, których pełnomocnik został wyznaczony (art. 78 § 2 k.p.k. w zw. z art. 88 § 1 k.p.k.)
III. Radca prawny jako pełnomocnik - ograniczenia
Omawiając zagadnienia związane z udziałem radcy prawnego w procesie karnym
w pierwszej kolejności należy ustalić wzajemne relacje przepisów ustawy o radcach prawnych, norm zawartych w kodeksie postępowania karnego oraz dyspozycji ustawy
o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że norma art. 4 ustawy o radcach prawnych określa jedynie w sposób ogólny, na czym polega wykonywanie zawodu radcy prawnego, akcentując wyłącznie możliwości występowania w charakterze obrońcy osoby fizycznej w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe[17]. Przepis ten nie stanowi natomiast unormowania szczegółowego w świetle, którego należałoby rozpatrywać zakres upoważnienia radców prawnych do występowania w charakterze pełnomocników w postępowaniu karnym[18]. Zatem przepisy art. 88 § 2 i § 3 k.p.k. stanowią całościową regulację kwestii działania radcy prawnego jako pełnomocnika w procesie karnym, będąc jednocześnie lex specialis wobec regulacji zawartej w art. 4 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Z dyspozycji wskazanych przepisów wynika, iż radca prawny w trakcie postępowania karnego może występować jedynie w charakterze pełnomocnika. Adwokat natomiast może występować w procesie karnym zarówno w charakterze pełnomocnika jak i obrońcy (art. 88 § 1 k.p.k. w zw. z art. 82 k.p.k.).
Z zestawienia brzmienia § 2 i § 3 przepisu art. 88 k.p.k. wynika, że zakres uprawnień radcy prawnego w procesie karnym będzie więc przede wszystkim uzależniony od tego jaki podmiot jest jego mandantem.
Stosownie do przepisu art. 88 § 2 k.p.k. pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej może być również radca prawny. Przepis ten w obecnym brzmieniu został ustalony ustawą z 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. 2003 Nr 17, poz. 155). Nowelizacja ta usunęła wątpliwości dotyczące tego czy instytucja państwowa, społeczna i samorządowa mogła być reprezentowana przez radcę prawnego wykonującego zawód jedynie w ramach kancelarii prawnej[19]. Na gruncie obecnie obowiązujących uregulowań charakter pozaprocesowego stosunku podstawowego łączącego radcę prawnego i instytucje wskazane w przepisie art. 88 § 2 k.p.k. nie ma żadnego znaczenia. Instytucja państwowa, samorządowa i społeczna może być reprezentowana w procesie karnym zarówno przez radcę prawnego wykonującego zawód w ramach kancelarii jak również w ramach umowy o pracę. Pełnomocnika instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej wyznacza zawsze organ uprawniony do jej reprezentowania.
W świetle obecnie obowiązującego kodeksu postępowania karnego „instytucja państwowa” winna być rozumiana inaczej niż miało to miejsce pod rządami kodeksu postępowania karnego z 1969 r., do której to kategorii zaliczano m.in. przedsiębiorstwa państwowe, banki państwowe, spółdzielnie, związki spółdzielcze, związki zawodowe, przedsiębiorstwa wojskowe itp.[20] Trafnie wskazał R. Szarek, że na skutek przeobrażeń społecznych organy prokuratury oraz sądy winny każdorazowo ustalać jakie instytucje zaliczać należy do instytucji państwowych bądź społecznych[21].
Mając na uwadze treść normy art. 88 § 2 k.p.k. zasadne jest twierdzenie, że instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna może być zastępowana przez radcę prawnego w procesie karnym w zasadzie bez ograniczeń. Wobec tego radca prawny może być pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej w sytuacji, gdy wskazane podmioty posiadają status strony postępowania. Zatem w fazie postępowania przygotowawczego radca prawny może w imieniu pokrzywdzonej instytucji państwowej, samorządowej i społecznej, między innymi, składać wnioski o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia (art. 315 § 1 k.p.k.), może złożyć zażalenie na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa lub jego umorzenie (art. 306 § 1 k.p.k.). W fazie postępowania jurysdykcyjnego radca prawny może wystąpić w roli pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego ubocznego jak i samoistnego (radca prawny może sporządzić tzw. subsydiarny akt oskarżenia w sytuacji, o której mowa w art. 55 § 1 k.p.k.), oskarżyciela prywatnego, powoda cywilnego. Jeżeli instytucje, o których mowa w art. 88 § 2 k.p.k. występowały w fazie postępowania jurysdykcyjnego w charakterze strony, radca prawny może w ich imieniu sporządzić kasację (art. 526 § 2 k.p.k.). Radca prawny może być również pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej i społecznej w sytuacji, gdy podmioty te nie posiadają statusu strony postępowania, pod warunkiem, że uprawniony organ nie wyda w stosunku do niego postanowienia o niedopuszczeniu do udziału w postępowaniu. Zatem radca prawny może w imieniu instytucji państwowej złożyć wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody (art. 46 k.k.).
Stosownie do art. 88 § 3 k.p.k. radca prawny może być pełnomocnikiem jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej jak również osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą oraz osoby prawnej innej niż instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, w zakresie roszczeń majątkowych. Treść cytowanego przepisu wskazuje, iż będzie się on odnosił przede wszystkim do przedsiębiorców, tj. osób fizycznych, prawnych oraz jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej prowadzących we własnym imieniu działalność gospodarczą i zawodową (art. 431 k.c.).
Sąd Najwyższy w uchwale z 23 maja 2006 r. stwierdził, że użyte w art. 88 § 3 k.p.k. sformułowanie „w zakresie roszczeń majątkowych” oznacza reprezentowanie powoda cywilnego jako strony procesu, jednocześnie nie podjął próby udzielenia odpowiedzi na pytanie czy zgłoszenie wniosku przewidzianego w art. 46 k.k. może zostać uznane za reprezentowanie mocodawcy w zakresie dochodzenia roszczeń majątkowych[22].
Zarówno w doktrynie jak i w niektórych orzeczeniach sądów powszechnych przejawiają się poglądy odpowiadające twierdząco na to pytanie i stanowiska te należy zdecydowanie podzielić[23]. Za uznaniem wniosku przewidzianego w art. 46 k.k. za formę działania „w zakresie roszczeń majątkowych” przemawia choćby redakcja art. 107 § 2 k.p.k. Przepis ten stanowi, że za orzeczenie co do roszczeń majątkowych uważa się również orzeczenie nakładające obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz nawiązkę orzeczoną na rzecz pokrzywdzonego, jeżeli nadają się one do egzekucji w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Dokonując analizy tego zagadnienia nie można również tracić z oczu przyczyn wprowadzenia do kodeksu karnego art. 46 k.k. U podstaw wprowadzenia obowiązku naprawienia szkody do kodeksu karnego legło polepszenie sytuacji pokrzywdzonego przestępstwem w zakresie dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem. Instytucja powództwa cywilnego, bowiem de facto nigdy nie spełniała należycie swojej funkcji i podlegała gruntownej krytyce[24]. Wobec tego trudno sobie wyobrazić, że korzystanie z instytucji, która miała ułatwić pokrzywdzonemu dochodzenie naprawienia szkody w procesie karnym może nie zostać uznane za reprezentowanie podmiotu „w zakresie roszczeń majątkowych”, oczywiście pod warunkiem, iż orzeczony obowiązek naprawienia szkody nadaje się do wykonania w drodze egzekucji w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
Zatem radca prawny działający w imieniu podmiotu, o którym mowa w art. 88 § 3 k.p.k. może także podejmować czynności procesowe związane z dochodzeniem roszczeń majątkowych w procesie karnym, także gdy uprawnienie to jest realizowane w formie wniosku o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody złożonego w trybie art. 46 k.k. Stwierdzić przy tym należy, że w świetle przedstawionych argumentów nie ma znaczenia to, iż obowiązek naprawienia szkody orzekany na podstawie art. 46 k.k. należy do katalogu środków karnych. Zasadniczą funkcją obowiązku naprawienia szkody jest funkcja kompensacyjna i to ona przede wszystkim determinuje charakter tej instytucji prawa karnego[25].
Omówiona regulacja znacząco ogranicza udział radcy prawnego w procesie karnym
w przypadku, gdy reprezentuje on podmiot, o którym mowa w art. 88 § 3 k.p.k., bowiem de facto ogranicza udział radcy prawnego w procesie karnym do dowodzenia okoliczności, na których swoje roszczenie opiera powód cywilny (art. 62 k.p.k.). Jest ona zupełnie nieracjonalna i trafnie podlega gruntownej krytyce w doktrynie[26]. W ocenie autora nie sposób wskazać chociażby jednego argumentu przemawiającego za utrzymaniem takiego stanu rzeczy. Obecne brzmienie art. 88 § 3 k.p.k. nie jest zharmonizowane z art. 4 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Ponadto w sytuacji, gdy np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością zostanie pokrzywdzona przestępstwem zmuszona jest udzielić pełnomocnictwa do reprezentowania jej interesów w procesie karnym adwokatowi, nawet wówczas gdy stałą obsługę prawną świadczy na jej rzecz kancelaria radcy prawnego. Oczywiście jest to związane ze znacznymi niedogodnościami, między innymi wiąże się
z koniecznością poniesienia dodatkowych kosztów obsługi prawnej. Tym samym trudno uznać, że takie uregulowanie pozostaje w zgodności z art. 2 § 1 pkt. 3 k.p.k. nakazującym ochronę prawną interesów pokrzywdzonego.
Ponadto obecne brzmienie art. 88 § 3 k.p.k. wpływa również na możliwość sporządzania przez radcę prawnego kasacji. Przepis art. 526 § 2 k.p.k. stanowi, iż jeżeli kasacja nie pochodzi od prokuratora, Prokuratora Generalnego albo Rzecznika Praw Obywatelskich, powinna być sporządzona i podpisana przez obrońcę lub pełnomocnika będącego adwokatem albo radcą prawnym. Nie jest to jednak samodzielna norma prawna uprawniająca radcę prawnego do sporządzenia i podpisania kasacji. [27] Wskazany przepis winien być odczytywany łącznie z art. 88 § 2 i § 3 k.p.k., co prowadzi do konkluzji, że autorem kasacji zasadniczo będzie jedynie radca prawny działający jako pełnomocnik podmiotów określonych w art. 88 § 2 k.p.k.
Odrębnego omówienia wymagają zagadnienia związane z udziałem radcy prawnego zawarte w ustawie z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. 2002 r. Nr 197, poz. 1661 z późn. zm.). Wskazana ustawa weszła w życie 23 listopada 2003 r. Założenia tego aktu prawnego opierają się na odpowiedzialności represyjnej podmiotów zbiorowych, która aktualizuje się w sytuacji, gdy do popełnienia określonego w art. 16 ustawy przestępstwa lub przestępstwa skarbowego doszło w następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej będącej sprawcą przestępstwa lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego (art. 5 ustawy). Istotne przy tym jest to, iż wskazane zachowanie tej osoby przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątkową. Stosownie do brzmienia art. 27 ust. 1 ustawy postępowanie w stosunku do podmiotu zbiorowego wszczynane jest na wniosek prokuratora lub pokrzywdzonego. Jednocześnie w sprawach, w których podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego jest czyn zabroniony uznany przez ustawę za czyn nieuczciwej konkurencji, wniosek o wszczęcie postępowania może również złożyć Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 27 ust. 2 ustawy). Zgodnie z treścią art. 28 ustawy wniosek o wszczęcie postępowania złożony przez pokrzywdzonego powinien zostać sporządzony i podpisany przez adwokata lub radcę prawnego. Jednakże wniosek ten może zostać złożony dopiero po tym jak w stosunku do sprawcy przestępstwa zapadnie prawomocne orzeczenie, o którym mowa w art. 4 ustawy. Poza uprawnieniem do złożenia w imieniu pokrzywdzonego wniosku o wszczęcie postępowania przeciwko podmiotowi zbiorowemu radca prawny może być również obrońcą podmiotu zbiorowego (art. 33 ust. 2 ustawy). Mając na uwadze szczególny charakter postępowania uregulowanego w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary uznać należy, iż przywołane przepisy stanowią samodzielną podstawę udziału radcy prawnego w tym postępowaniu i tym samym nie będą tu miały zastosowania ograniczenia wynikające z art. 88 § 2 i § 3 k.p.k. Stanowisko to jest uzasadnione, w świetle art. 22 ustawy, zgodnie z którym przepisy kodeksu postępowania karnego sprawie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary stosuje się odpowiednio o ile przepisy samej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych nie stanowią inaczej.
Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych została znowelizowana ustawą z 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. 2005 Nr 180, poz. 1492). Jedna ze zmian jakie wynikają ze wskazanej nowelizacji (zmiana treści art. 21 oraz dodanie art. 21a ) spowodowała pojawienie się w procesie karnym nowej quasi-strony, mianowicie podmiotowi zbiorowemu umożliwiono wzięcie udziału procesie jeszcze przeciwko samemu sprawcy przestępstwa.[28] Quasi-strona to podmiot, który nie będąc stroną postępowania ma niektóre, określone w przepisach, procesowe uprawnienia charakterystyczne dla stron[29]. Proces, bowiem nie będąc „ich” procesem dotyka jednak ich interesów prawnych, co wymaga przyznania im określonych instrumentów procesowych dla ochrony tych interesów[30]. W myśl art. 21 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary podmiot zbiorowy może w postępowaniu karnym lub karnym skarbowym wobec sprawcy przestępstwa lub przestępstwa skarbowego zgłosić przed sądem, aż do zamknięcia przewodu sądowego, udział swojego przedstawiciela, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że czyn sprawcy przyniósł lub mógł przynieść temu podmiotowi korzyść chociażby niemajątkową. Przedstawicielem podmiotu zbiorowego nie może być osoba przeciwko, której toczy się postępowanie karne albo postępowanie w sprawie o przestępstwo skarbowe (art. 21 ust.2). Zgłoszenie udziału przedstawiciela podmiotu zbiorowego następuje w formie pisemnej
(art. 21 ust. 3).
Z punktu widzenia niniejszego opracowania istotne jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy pełnomocnikiem quasi-strony, o której mowa w art. 21 oraz 21a ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary może być radca prawny. Podejmując próbę odpowiedzi na to pytanie należy pamiętać, iż obecna konstrukcja przepisów kodeksu postępowania karnego statuuje zasadę, że pełnomocnikiem jest przede wszystkim adwokat, natomiast radca prawny może występować w charakterze pełnomocnika, w sytuacji gdy określony przepis daje mu takie uprawnienie. Tym samym w pierwszej kolejności odpowiedź na powyższe pytanie będzie uzależniona od tego jaki podmiot będzie uprawniony do występowania w charakterze quasi-strony, o której mowa w art. 21 i art. 21a ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Zgodnie z art. 2 ust. 1, podmiotem zbiorowym w rozumieniu ustawy jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków. Wobec tego statusu quasi-strony, o której mowa w art. 21 i art. 21a ustawy nie będzie mogła nabyć instytucja samorządowa, której pełnomocnikiem może być radca prawny (art. 88 § 2 k.p.k.). Quasi stroną, o której mowa w art. 21 i art. 21a ustawy będzie mogła być natomiast instytucja państwowa, bowiem przepis art. 2 ust. 1 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary wyłącza stosowanie przepisów ustawy jedynie w stosunku do Skarbu Państwa. Tym samym wszystkie inne państwowe osoby prawne takie jak Polska Akademia Nauk, szkoły wyższe, przedsiębiorstwa państwowe, Narodowy Bank Polski są podmiotami zbiorowymi w rozumieniu ustawy i mogą nabyć status quasi-strony i mogą być zastępowane przez radcę prawnego (art. 88 § 2 k.p.k.).[31] Również instytucja społeczna posiadająca status podmiotu zbiorowego może być zastępowana przez radcę prawnego, o ile taka instytucja występuje w procesie karnym w charakterze quasi-strony, o której mowa w art. 21 i art. 21a ustawy.
W świetle brzmienia przepisów ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary podmiotem zbiorowym może być również osoba prawna lub jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, która prowadzi działalność gospodarczą. Jednakże podmiot ten nie może być reprezentowany przez radcę prawnego w sytuacji, gdy występuje on w procesie karnym w charakterze quasi-strony, o której mowa w art. 21 i art. 21a ustawy. Wniosek ten jest uzasadniony w świetle art. 88 § 3 k.p.k., bowiem zastępowanie przez radcę prawnego przedsiębiorcy, który w procesie posiada status quasi-strony z całą pewnością nie może zostać zakwalifikowane jako działanie „w zakresie roszczeń majątkowych”.
Podsumowanie
Zestawienie przepisów regulujących zagadnienia związane z udziałem radcy prawnego jako pełnomocnika w procesie karnym w pierwszej kolejności prowadzi do wniosku, że niezbędne jest usunięcie kolizji jaka występuje pomiędzy brzmieniem art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych oraz art. 88 § 2 i § 3 k.p.k. Likwidacja dywergencji zachodzącej pomiędzy zakresami dyspozycji wskazanych norm spowoduje, że kwestia udziału radcy prawnego jako pełnomocnika w procesie karnym zostanie uregulowana w sposób jednoznaczny i jednolity.
Jednocześnie w ocenie autora zasadna jest zmiana zakresu udziału radcy prawnego w postępowaniu karnym. Brak jest racjonalnych przesłanek w świetle, których można by uzasadnić trafność obecnie funkcjonujących rozwiązań uzależniających skalę uprawnień radcy prawnego w procesie karnym od tego czy reprezentuje podmiot wskazany w art. 88 § 2 czy w § 3 k.p.k. Moim zdaniem radca prawny winien w występować w procesie karnym w sposób nieograniczony nie tylko jako pełnomocnik instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, ale również jako pełnomocnik podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Takie rozwiązanie zapewni pełniejszą realizację praw pokrzywdzonych przedsiębiorców, bowiem radca prawny działając w ich imieniu w procesie karnym będzie mógł dowodzić wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia ich interesów, a nie jedynie tych, na których powód cywilny opiera swoje roszczenie.
[1] T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa, 2005, s. 345.
[2] Ryszard A. Stefański, Pełnomocnik w procesie karnym, Prokuratura i Prawo nr 2/2007, s.49.
[3] Szerokie omówienie różnic systemowych oraz normatywnych zachodzących pomiędzy substytucją, a tzw. upoważnieniem korporacyjnym zawiera Uchwała Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2006 r., sygn. akt III CZP 27/2006, OSNC nr 3/2007, poz. 42.
[4] Andrzej R. Światłowski Radca prawny jako pełnomocnik w postępowaniu karnym, Radca Prawny, nr 4-5/2002, s. 32.
[5] F. Prusak, Komentarz do kodeksu postępowania karnego, Warszawa, 1999, zasoby Programu LexPolonica.
[6] Andrzej R. Światłowski op cit., s.32.
[8] Prokuratura i Prawo – dodatek, nr 11/1997, poz 3.
[9] T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, Zakamycze 2003 s. 305.
[10] Z dniem 26 czerwca 2008 r. art. 117 § 1 k.p.c. w części obejmującej zwrot „zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub części”, został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, wyrokiem TK z 18 czerwca 2008 r. sygn. akt P 37/07 (Dz.U. 2008 r. Nr 110, poz. 706)
[11] OSNKW, nr 11-12/2000, poz. 98.
[12] T. Grzegorczyk, op cit., s. 304.
[13] Wyrok Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 10 marca 2005 r. sygn. akt II Ka 51/05, LexPolonica nr 393322.
[14] Grzegorczyk, op cit., s. 303.
[16] Ryszard A. Stefański, op cit., s 47. Autor stanął na stanowisku, że takie unormowanie tej kwestii wskazuje, iż ustawa przewiduje domniemanie istnienia potrzeby obrony interesów osoby nie będącej stroną postępowania.
[17] Uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2006 r. sygn. akt I KZP 7/06 OSNKW nr 6/2006, poz. 53 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 24 lutego 2006 r. sygn. akt I KZP 50/05 Biuletyn Prawa Karnego nr 4/2006.
[19] Por. Andrzej R. Światłowski op cit., s.34.
[20] R. Szarek, Ograniczenia udziału radcy prawnego w postępowaniu karnym, Radca Prawny nr 7/2007, s. 64.
[22] Uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2006 r., op. cit. Wskazać przy tym należy, iż w przedmiotowym orzeczeniu Sąd Najwyższy orzekając w trybie art. 441 § 1 k.p.k. mógł rozstrzygnąć tylko zagadnienia, które wyłoniły się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, dlatego też nie wypowiedział się na temat kwestii, czy zgłoszenie wniosku przewidzianego art. 46 k.k. oraz w art. 415 § 4 lub § 5 k.p.k. jest dochodzeniem roszczeń majątkowych.
[23] Tak m.in: T. Grzegorczyk, op cit., s. 306 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 września 2006 r. sygn. akt II AKa 230/2006, LexPolonica nr 1460223.
[24] W. Zalewski, Naprawienie szkody w polskim prawie karnym a postulaty restorative justice, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, 2002, z. 2, s. 69 i n. oraz powołana tam literatura.
[25] R. Giętkowski, Hierarchia funkcji karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody i jej znaczenie w praktyce Palestra 11-12/2003, s. 130.
[26] Andrzej R. Światłowski, op. cit., s. 35, Ryszard A. Stefański, op cit., s.50, W. Szóstak, Udział radcy prawnego w charakterze pełnomocnika w sprawie karnej, Radca Prawny nr 6/1996, s. 24.
[27] S. Zabłocki, Znaczenie ustawy nowelizującej kodeks postępowania karnego dla korporacji radców prawnych, Radca Prawny, nr 6/2000, s. 7.
[28] T. Grzegorczyk, Podmiot zbiorowy jako quasi-strona postępowania karnego i karnego skarbowego, Przegląd Sądowy, nr 2/2007, s.33.
|
Wersja do druku
Do góry strony
