Udział radcy prawnego w postępowaniu karnym w zasadzie jest ograniczony do możliwości bycia pełnomocnikiem strony innej niż oskarżony. W praktyce, w postępowaniu przygotowawczym dotyczy to pokrzywdzonego, a w postępowaniu sądowym, jedynie jeśli będzie on występował w charakterze oskarżyciela posiłkowego lub powoda cywilnego. Wyjątkowo, radca prawny może być pełnomocnikiem osoby innej niż strona, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu, przy czym prokurator w przygotowawczej fazie postępowania karnego, a sąd w procesie sądowym, ocenia tę potrzebę i może odmówić dopuszczenia do udziału pełnomocnika w tym przypadku, jeżeli uzna, że interes osoby, która go ustanowiła nie wymaga pomocy fachowego podmiotu (art. 87 k.p.k.). Pełnomocnikiem w postępowaniu karnym może być jedynie adwokat lub radca prawny, przy czym o ile omówione uregulowania dotyczą każdego z nich, to udział radcy prawnego doznaje kolejnych ograniczeń. Może być on bowiem jedynie pełnomocnikiem instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, o czym przesądza art. 88 § 2 k.p.k. Pełnomocnictwo innej osoby prawnej, jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej oraz osoby fizycznej, prowadzącej działalność gospodarczą jest ograniczone także przedmiotowo, czyli radca prawny może występować tylko w zakresie ich roszczeń majątkowych (art. 88 § 3 k.p.k.).

Na aprobatę zasługuje pogląd, że za potrzebą szerszego udziału radców prawnych w procesie karnym i za podejmowaniem przez nich czynności procesowych w charakterze pełnomocników, przemawiają przede wszystkim względy funkcjonalno–celowościowe, a w szczególności ich profesjonalizm połączony często z praktyczną znajomością zagadnień obsługiwanej instytucji, specjalizacja oraz zainteresowania zawodowe w poszczególnych kategoriach przestępstw, które związane są z działalnością reprezentowanych instytucji. Znaczna liczba przestępstw, a przede wszystkim tzw. przestępstwa urzędnicze, z zakresu obrotu gospodarczego, celne, skarbowe, a nawet inne wymagają szczególnej wiedzy, która w aktualnej rzeczywistości bezsprzecznie należy do radców prawnych, obsługujących powyższe instytucje, mimo że dysponują oni często mniejszym doświadczeniem teoretycznym w sferze prawa karnego niż sędziowie sądów karnych czy też prokuratorzy¹.

Udział radcy prawnego w postępowaniu karnym skarbowym różni się w odniesieniu do jego roli w postępowaniu o pospolite przestępstwa i wykroczenia. Za zasadnością szerszego sięgania po pomoc przedstawiciela tej korporacji zawodowej przemawia przede wszystkim szczególny charakter przestępstw i wykroczeń skarbowych, często pozostających w ścisłym związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, bo skierowanych przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniem z tytułu dotacji lub subwencji, obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami, obrotowi dewizowemu oraz organizacji gier i zakładów wzajemnych².

Przede wszystkim podkreślić należy, że choć wydaje się to być uzasadnione merytorycznie, radca prawny tak jak w powszechnej procedurze karnej nie może być obrońcą oskarżonego o przestępstwo skarbowe. Wynika to nie tylko z przepisów postępowania karnego, ale i wprost z art. 4 ust. 1 ustawy o radcach prawnych³.

Inaczej w sprawie o wykroczenie skarbowe - radca prawny może być obrońcą oskarżonego o taki czyn. Zmiana w tym zakresie nastąpiła nowelizacją Kodeksu karnego skarbowego z 28 lipca 2005 r.⁴ Z uzasadnienia tej noweli wynika, że przesądziła o tym słusznym rozwiązaniu potrzeba usunięcia rażących niespójności systemowych między odrębnym postępowaniem w sprawach o wykroczenia skarbowe i klasycznym po­stępowaniem w sprawach o wykroczenia „pospolite”, co uzasadnia przejęcie z Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia z 2001 r. możliwości sprawowania obrony w sprawach karnych skarbowych także przez radców prawnych. W każdym razie prawo do obrony w aspekcie formalnym może być zapewnione przez posiadanie jednego obrońcy. Rzecz jasna chodzi o jednego obrońcę w danym czasie (art. 122a k.k.s.)⁵. Pomimo „zaczerpnięcia” tego rozwiązania z Kodeksu postępowania o wykroczenia, wyraźnie należy wskazać, że do wykroczeń skarbowych nie stosuje się w żadnym przypadku ani procedury określonej w tym kodeksie, ani w części ogólnej Kodeksu wykroczeń⁶.

Zasygnalizować należy, że Kodeks karny skarbowy, realizując dążenie do unifikacji procedury w sprawach karnych, przyjmuje generalne założenie, że w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego, „jeżeli przepisy niniejszego kodeksu nie stanowią inaczej” (art. 113 § 1 k.k.s.)⁷. Grupę przepisów powszechnej procedury karnej, które nie mają zastosowania do postępowania o czyny skarbowe, stanowią wprost wyłączone przez art. 113 § 2 k.k.s., dotyczące pokrzywdzonego, a w konsekwencji także oskarżyciela posiłkowego, powoda cywilnego, czyli stron, w charakterze których występować może właśnie pokrzywdzony⁸. Zatem i przepisy dotyczące pełnomocnika tych stron nie mają zastosowania w postępowaniu karnym skarbowym. Nie oznacza to, że radca prawny nie może być w ogóle pełnomocnikiem w tym postępowaniu, bowiem jego pomocy mogą wymagać inne strony, nieznane procedurze powszechnej, czyli pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę oraz interwenient (art. 123 k.k.s.) a także w ograniczonym zakresie podmiot niebędący stroną. W tym ostatnim przypadku szczególnego omówienia w dalszej części wymaga sytuacja podmiotu, który uzyskał korzyść z cudzego przestępstwa skarbowego i został zobowiązany do jej zwrotu (art. 24 § 5 k.k.s.).

Wątpliwości w zasadzie nie rodzi możliwość udziału radcy prawnego w procesie karnym skarbowym jako pełnomocnika podmiotu odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę albo interwenienta, gdyż wprost upoważnia go do tego art. 123 § 1 k.k.s.

Odpowiedzialnym posiłkowo za grzywnę, w części albo w całości, jest osoba fizyczna, osoba prawna, jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, jeżeli sprawcą przestępstwa skarbowego jest zastępca tego podmiotu, prowadzący jego sprawy jako pełnomocnik, zarządca, pracownik lub działający w jakimkolwiek innym charakterze, a zastępowany podmiot odniósł lub mógł odnieść z popełnionego czynu jakąkolwiek korzyść majątkową (art. 24 § 1 k.k.s.). Jest to więc rodzaj odpowiedzialności majątkowej (nie jest to ani kara, ani środek karny), akcesoryjnej i osobistej osób trzecich, ponoszonej obok a nie zamiast sprawcy. Osoba trzecia może ponieść tylko konsekwencje majątkowe, nigdy zaś naruszające jej wolność. Ponadto ma zastosowanie, gdy kary grzywny nie można ściągnąć od skazanego⁹. Pociągniętym do odpowiedzialności posiłkowej staje się podmiot, który organ prowadzący postępowanie o przestępstwo skarbowe wezwał do udziału w tym charakterze (art. 53 § 40 k.k.s.).

Wracając zatem do zagadnień proceduralnych, „wezwanie” to odbywa się w formie postanowienia wydanego przez organ prowadzący postępowanie karne skarbowe, a więc w postępowaniu przygotowawczym albo przez finansowy organ postępowania albo przez prokuratora. O ile okoliczności uzasadniające omawianą odpowiedzialność ujawnią się dopiero w postępowaniu sądowym, stosowne postanowienie wydaje sąd (art. 124 § 1 i § 2 k.k.s.). Bez względu na to, w którym etapie postępowania zapadła ta decyzja, łączy się z nią zmiana roli procesowej podmiotu, którego dotyczy. Od momentu wydania postanowienia o pociągnięciu do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę, staje się on stroną w postępowaniu karnym skarbowym, która zgodnie z treścią art. 123 § 1 k.k.s. może ustanowić wówczas pełnomocnika i którym może być adwokat a także radca prawny.

Uprawnienia podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej uregulowane zostały poprzez odesłanie do podlegających odpowiedniemu stosowaniu przepisów Kodeksu postępowania karnego (art. 125 § 1 k.k.s.). Dzięki temu zabiegowi legislacyjnemu podmiot ten uzyskał szereg uprawnień, także tych, które wcześniej zarezerwowane były tylko dla oskarżonego¹⁰. Należą do nich m.in. nie tylko możliwość odmowy dostarczania dowodów przeciwko sobie, ale i brak obowiązku udowadniania bezpodstawności odpowiedzialności posiłkowej. Poza tym prawo do odmowy składania wyjaśnień, do udziału w czynnościach niepowtarzalnych oraz do składania wniosków dowodowych. Dopełnieniem jest wyrażony wprost w art. 125 § 4 k.k.s., zakaz przesłuchiwania takiego podmiotu w charakterze świadka¹¹. Uprawnienia te są charakterystyczne dla realizacji zasady prawa do obrony, przysługującego oskarżonemu. Już tak pobieżna charakterystyka pozycji procesowej odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę uzasadnia twierdzenie, że i rola jego pełnomocnika zbliżona jest do funkcji obrońcy, zwłaszcza że także do niego mają odpowiednie zastosowanie w zakresie obrony, przepisy Kodeksu postępowania karnego.

Pełnomocnika ustanawia zainteresowana strona przy czym zaznaczyć trzeba, że radca prawny może wykonywać swój zawód i świadczyć pomoc prawną w ramach stosunku pracy, umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w ramach spółki jawnej, cywilnej i komandytowej z udziałem radców prawnych lub radców i adwokatów (art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych Dz.U. Nr 123 poz. 1059 z 2002 r.). Możliwe jest na gruncie Kodeksu karnego skarbowego zawarcie przez pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej, który nie ma swego radcy prawnego, umowy zlecenia z kancelarią lub spółką radców prawnych tylko dla danej sprawy i udzielenie w jej ramach pełnomocnictwa danemu radcy prawnemu¹².

Ustanowienie pełnomocnika może nastąpić także przez sąd z urzędu, o ile pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej w należyty sposób wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów z tym związanych bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie winno nastąpić przez stosowne dokumenty, ma bowiem być „należyte”¹³. Odpowiednie stosowanie uprawnienia, wynikającego z art. 78 k.p.k. ma podstawę w art. 125 § 1 k.k.s. Literalne brzmienie tego przepisu pozwala na stwierdzenie, że sięgać się będzie do niego w przypadku, gdy podmiotem ubiegającym się o ustanowienie przez prezesa sądu pełnomocnika z urzędu jest osoba fizyczna. Do innych podmiotów, w oparciu o art. 89 k.p.k., zastosowanie będą miały odpowiednie przepisy postępowania cywilnego. Wynika z nich, że w przypadku, gdy strona wykaże, że nie ma „dostatecznych środków na koszty”, a sąd uzna, że udział adwokata z urzędu jest potrzebny może ustanowić pełnomocnika z urzędu¹⁴. W przypadku pełnomocnika dla odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę, oczywiście może nim być także radca prawny (art. 123 § 1 k.k.s.).

Jedynie do osoby fizycznej pociągniętej do odpowiedzialności posiłkowej będą odnosiły się warunki, obligujące sąd do ustanowienia pełnomocnika z urzędu, a wynikające z odpowiedniego stosowania art. 79 k.p.k. Dotyczy to sytuacji, gdy odpowiedzialny posiłkowo jest nieletni, głuchy, niemy lub niewidomy albo gdy zachodzi wątpliwość co do jego poczytalności. Ponadto w przypadku, gdy sąd uzna, że należy ustanowić pełnomocnika z urzędu, ze względu na okoliczności utrudniające należytą, samodzielną reprezentację interesów pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej, może uczynić to także dla podmiotu innego niż osoba fizyczna (art. 79 § 2 k.p.k. w oparciu o art. 125 § 1 k.k.s.).

Przed omówieniem do jakich czynności uprawniony jest radca prawny jako pełnomocnik podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej w postępowaniu karnym skarbowym, poczynić należy jeszcze kilka uwag ogólnych odnośnie jego roli.

Po pierwsze, pełnomocnik strony nie jest ograniczony co do kierunku czynności podejmowanych w imieniu swojego mocodawcy i stąd też każda czynność, nawet niekorzystna dla reprezentowanego, w granicach umocowania, wywołuje dla niego skutki, w tym również ujemne. Dotyczy to także zaniechania podjęcia czynności, a w szczególności wniesienia środka odwoławczego, czy uchybienia terminowi z tym środkiem związanemu (postanowienie SN z 19 czerwca 1996 r., II KZ 22/96, OSNKW 1996, nr 9-10, poz. 57)¹⁵. Odmiennie potraktowano w Kodeksie karnym skarbowym pełnomocnika podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej, gdyż ma do niego odpowiednie zastosowanie art. 86 § 1 k.p.k., nakazujący mu przedsiębranie czynności procesowych jedynie na korzyść ustanawiającego go podmiotu, pod rygorem ich nieskuteczności.

Po drugie, należy wskazać nie tylko na brak możliwości łączenia funkcji oskarżonego z osobą pociągniętą do odpowiedzialności posiłkowej, co wynika z art. 24 k.k.s., lecz także na zasadniczą niemożność reprezentowania obu stron przez tego samego adwokata (jako obrońcy i pełnomocnika) ze względu na wynikające z regulacji Kodeksu karnego skarbowego niebezpieczeństwo sprzeczności interesów. Podobnie niemożliwym jest w świetle art. 85 k.p.k. podjęcie się przez jednego pełnomocnika (także radcy prawnego, MŚ) reprezentacji kilku osób pociągniętych do odpowiedzialności posiłkowej w tej samej sprawie, biorąc pod uwagę solidarny charakter ich odpowiedzialności (art. 24 § 4 k.k.s.)¹⁶.

Po trzecie, ze względu na obowiązywanie art. 88 § 1 k.p.k. w związku z art. 113 § 1 k.k.s., wedle którego do pełnomocnika stosuje się odpowiednio art. 77 k.p.k. o obrońcach, a zakładający możliwość korzystania z pomocy nie więcej niż 3 takich procesowych przedstawicieli, podmioty, o których mowa w art. 123 § 1 zd. pierwsze k.k.s., mogą korzystać w procesie o przestępstwa skarbowe z pomocy także nie więcej niż 3 pełnomocników; a każdy z nich wówczas może działać samodzielnie, jeżeli nic innego nie wynika z treści pełnomocnictwa (art. 107 k.c. w zw. z art. 89 k.p.k. i art. 113 § 1 k.k.s.)¹⁷.

I po czwarte, udział pełnomocnika nie zastępuje w procesie karnym skarbowym udziału strony, którą jest podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej, a więc nie może za niego na przykład składać wyjaśnień, stawiać się w miejsce wezwanego przez sąd, a jedynie w jego imieniu dokonywać czynności. Dodać należy, że jeżeli pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej nie jest osobą fizyczną, czynności procesowe może dokonywać także organ danej osoby, czyli faktycznie osoba fizyczna pełniąca rolę tego organu; może ona też ustanowić pełnomocnika. Organem osoby niefizycznej jest ten podmiot, który wedle odrębnych przepisów ustawy (np. wedle Kodeksu spółek handlowych) lub statutu, wykonuje funkcje organu tej osoby (odpowiednio prezes, dyrektor, itp.).

Przechodząc do udziału radcy prawnego w postępowaniu karnym jako pełnomocnika podmiotu odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę, jak już wcześniej podkreślono, zbliżony jest on do roli obrońcy oskarżonego. Przede wszystkim może brać udział we wszystkich czynnościach, w których uczestniczy jego mocodawca. Już w postępowaniu przygotowawczym, jeśli odpowiedzialny posiłkowo jest przesłuchiwany, może żądać, aby odbyło się to z udziałem pełnomocnika (art. 301 k.p.k. stosowany w oparciu o art. 125 § 1 k.k.s.). Winien być zawiadamiany o terminach posiedzeń i rozpraw, w których może lub musi uczestniczyć. Ma także uprawnienia do składania wniosków dowodowych, a także do zadawania pytań przesłuchiwanym osobom, zabrania głosu po zamknięciu przewodu sądowego (art. 315 k.p.k. stosowany w oparciu o art. 125 § 1 k.k.s., oraz art. 160 k.k.s., art. 162 k.k.s.). Szczególne znaczenie ma pomoc pełnomocnika przy formułowaniu środków odwoławczych. O ile postanowienie o pociągnięciu do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę jest niezaskarżalne, to inne godzące w interesy odpowiedzialnego posiłkowo już w postępowaniu przygotowawczym mogą spotkać się z kontrolą instancyjną. Należy do nich na przykład zażalenie na naruszające jego prawa postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym kary grzywny i środka karnego ściągnięcia równowartości przepadku przedmiotów (art. 131 § 3 k.k.s.). Podkreślić należy, że postanowienie w tym przedmiocie w postępowaniu przygotowawczym może być wydane wyłącznie przez prokuratora nawet jeśli prowadzone jest przez finansowy organ postępowania¹⁸. Zażalenie na tę decyzję winno być skierowane do sądu rejonowego, w okręgu którego prowadzi się postępowanie. Co do postanowienia sądu w zakresie zabezpieczenia majątkowego podlega zaskarżeniu na zasadach ogólnych.

Odpowiedzialny posiłkowo za grzywnę, a co za tym idzie i jego pełnomocnik wyposażeni zostali w uprawnienie do wnoszenia apelacji od wyroku nakładającego tę odpowiedzialność w zakresie jej nałożenia, natomiast z powodu skazania oskarżonego tylko wtedy, gdy skazanie było podstawą tej odpowiedzialności (art. 166 k.k.s.). Może to być zatem apelacja tylko od części wyroku. Odpowiednie zastosowanie mają w takim przypadku ugruntowane w orzecznictwie poglądy, że odmowa wniesienia przez obrońcę apelacji, w sytuacji gdy oskarżony domaga się jej wniesienia, nie znajduje uzasadnienia w przepisach. Środek odwoławczy może być wniesiony przez pełnomocnika wyłącznie na korzyść odpowiedzialnego posiłkowo, gdyż w przeciwnym przypadku nie podlega rozpoznaniu przez sąd. Ponadto uchybienie terminowi do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku, jeśli zawinił temu pełnomocnik odpowiedzialnego posiłkowo nie może szkodzić temuż mocodawcy, zatem na jego wniosek termin ten może być przywrócony.¹⁹

Przymusem radcowsko–adwokackim obarczone jest uprawnienie podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę do wniesienia kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania prawomocnie zakończonego. Zatem nawet, jeśli ten, podmiot do prawomocnego zakończenia postępowania nie korzystał z pomocy pełnomocnika, musi się doń zwrócić, jeżeli chce skorzystać z nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Odpowiednie zastosowanie mają tu omówione wcześniej reguły, dotyczące ustanowienia pełnomocnika z powodu niezamożności odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę. Zaznaczyć przy tym należy, że o ile odpowiedzialny posiłkowo korzystał w procesie z pełnomocnika ustanowionego z urzędu, to jego rola zakończyła się w chwili prawomocnego rozstrzygnięcia (art. 84 § 2 k.p.k. w oparciu o art. 125 § 1 k.k.s.). Zatem w omawianej sytuacji musi on albo sam ustanowić pełnomocnika, albo ponownie zwrócić się do prezesa sądu o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu. Do ustanowionego z urzędu pełnomocnika podmiotu odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę ma zastosowanie pogląd, że jeśli oświadczy on przesyłając sądowi na piśmie - stosownie do reguły z art. 84 § 3 k.p.k. - opinię o braku podstaw do kasacji albo wznowienia postępowania, to brak jest możliwości do „przymuszenia” go do sporządzenia i podpisania tegoż pisma procesowego albo do zmiany pełnomocnika.²⁰

Podsumowując omówione obowiązki i uprawnienia radcy prawnego jako pełnomocnika podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę podkreślić należy, że ten sam podmiot może być także w oparciu o art. 24 § 5 k.k.s. zobowiązanym do zwrotu korzyści uzyskanej z cudzego przestępstwa.

Więcej uwagi zatem wymaga sytuacja pełnomocnika podmiotu, nie będącego również stroną w postępowaniu karnym skarbowym, który uzyskał korzyść majątkową z cudzego przestępstwa skarbowego i jest zobowiązany do jej zwrotu w całości lub części na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, o ile nie podlega ona zwrotowi innemu uprawnionemu podmiotowi (art. 24 § 5 k.k.s.). Określany jest on jako quasi strona postępowania karnego skarbowego. Wniosek co do zobowiązania osoby trzeciej do zwrotu uzyskanych przez nią korzyści z cudzego przestępstwa skarbowego dołącza prokurator albo finansowy organ postępowania do wnoszonego do sądu aktu oskarżenia (art. 333 § 4 k.p.k. w zw. z art. 125 § 5 k.k.s.). Do tego podmiotu stosuje się niektóre przepisy dotyczące oskarżonego, takie jak prawo do korzystania z pomocy tłumacza, czy też obowiązek stawiennictwa i skutki jakie powoduje niewywiązanie się z tego obowiązku (art. 72, art. 75 k.p.k. stosowane na podstawie art. 416 k.p.k. w zw. z art. 125 § 5 k.k.s.), a także te dotyczące świadka, a więc składanie zeznań w procesie, obligujące do mówienia prawdy pod groźbą odpowiedzialności karnej²¹ lub skorzystanie z prawa do ich odmowy na postawie szczególnej regulacji recypowanego art. 416 § 3 k.p.k. O zobowiązaniu do zwrotu korzyści przez podmiot inny niż sprawca przestępstwa skarbowego orzeka sąd, w wyroku skazującym oskarżonego.

Z tej krótkiej, pobieżnej charakterystyki pozycji w procesie karnym skarbowym podmiotu zobligowanego do zwrotu korzyści z cudzego przestępstwa skarbowego, uzasadniony jest wniosek, że wymaga on profesjonalnej pomocy prawnej. Do reprezentowania jego interesów może być zatem ustanowiony pełnomocnik, gdyż na podstawie art. 125 § 5 k.k.s. stosuje się odpowiednio art. 416 k.p.k., który z kolei odsyła do przepisu art. 87 k.p.k., zezwalającego podmiotowi innemu niż strona ustanowienie pełnomocnika. Analizując odpowiednie zastosowanie art. 87 § 2 k.p.k., podkreślić trzeba, że osoba ubiegająca się o występowanie w procesie z pomocą pełnomocnika winna wskazać, mimo iż wydaje się to oczywiste, że wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu karnym skarbowym. Zasadność dopuszczenia pełnomocnika, po skierowaniu aktu oskarżenia, podlega ocenie sądu, zaś w postępowaniu przygotowawczym prokuratora, jeśli prowadzone jest śledztwo albo finansowego organu postępowania, jeśli to on prowadzi postępowanie w formie dochodzenia (art. 87 § 3 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. i art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s.).

Kolejnego wyjaśnienia wymaga zatem, czy radca prawny może być pełnomocnikiem tego podmiotu. O ile z obowiązku zwrotu korzyści z cudzego przestępstwa nie zostałyby wyłączone instytucje państwowe, samorządowe i społeczne, to stosując odpowiednio w oparciu o art. 113 § 1 k.k.s. art. 88 § 2 k.p.k. mógłby być on ich pełnomocnikiem w omawianej sytuacji²². Co do możliwości korzystania z pomocy radcy prawnego jako pełnomocnika osoby prawnej innej niż wskazane wyżej, jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, a także osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą, przesądzające będzie stwierdzenie, czy postępowanie o zwrot korzyści majątkowej z cudzego przestępstwa mieści się w kategorii „roszczeń majątkowych”, o których mowa w art. 88 § 3 k.p.k. Jednoznacznie w tej kwestii wypowiada się Sąd Najwyższy, że określenie „w zakresie roszczeń majątkowych” oznacza reprezentowanie powoda cywilnego jako strony procesu²³. Pogląd ten ugruntowany został i znalazł pełną aprobatę w orzecznictwie sądów²⁴. Powstaje zatem pewna komplikacja proceduralna, jeśli ten sam podmiot występuje w procesie karnym skarbowym jako pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę oraz zobowiązany do zwrotu korzyści uzyskanej z cudzego przestępstwa skarbowego. Wprawdzie w obu przypadkach może korzystać z pomocy pełnomocnika, lecz na różnej podstawie prawnej. W pierwszej sytuacji pełnomocnikiem może być radca prawny, co gwarantuje przepis art. 123 § 1 k.k.s., a w drugiej może nim być jedynie adwokat, na co wskazuje odpowiednie stosowanie Kodeksu postępowania karnego, co do pełnomocnika osoby nie będącej stroną (art. 87 § 2, art. 82 w oparciu o art. 88 § 1 k.p.k.). W skrajnym przypadku może być tak, że pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę, od momentu wezwania go stosownym postanowieniem do występowania w tym charakterze, ustanawia pełnomocnika, którym jest radca prawny. W toku dalszego postępowania karnego skarbowego zostaje wraz z aktem oskarżenia²⁵ skierowany także wniosek o zobowiązanie tego samego podmiotu do zwrotu korzyści z cudzego przestępstwa (art. 24 § 5 k.k.s.). Wówczas w tym ostatnim zakresie nie może już korzystać z pomocy radcy prawnego, a jedynie może do tego celu ustanowić adwokata jako pełnomocnika. Jeśli podmiot ten uzna, że wystarczająca będzie pomoc pełnomocnika - radcy prawnego w zakresie pociągnięcia do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę, musi brać pod uwagę, że w przypadku niekwestionowanego przez niego rozstrzygnięcia co do tej odpowiedzialności, a niekorzystnego orzeczenia, w tym samym wyroku, co do zwrotu korzyści uzyskanej w warunkach z art. 24 § 5 k.k.s., apelacji²⁶ od tego wyroku nie będzie mógł wnieść ów pełnomocnik – radca prawny. Dodać przy tym należy, że w przypadku, gdy orzeczenie to zapadnie przed sądem okręgowym, obowiązuje przymus adwokacki (art. 446 k.p.k. na podstawie art. 113 k.k.s.), toteż zainteresowany nie może sam odwołać się od odpowiedniej części wyroku. Powstaje zatem sytuacja, która nie znajduje żadnego racjonalnego uzasadnienia, że w tym samym procesie, w zakresie reprezentowania jednego podmiotu, radca prawny może być tylko „częściowo” pełnomocnikiem, a uprawnienie to „w całości” dotyczy jedynie adwokata. Przepisy w tym zakresie wymagają zmiany w kierunku ich racjonalizacji i ujednolicenia pozycji radcy prawnego jako pełnomocnika w procesie karnym skarbowym.

Znacznie mniej wątpliwości interpretacyjnych spotyka pozycja radcy prawnego jako pełnomocnika interwenienta w procesie karnym skarbowym. Interwenient, a więc roszczący sobie prawo do przedmiotów podlegających przepadkowi może dochodzić swych roszczeń zarówno w sprawie o przestępstwo jak i wykroczenie skarbowe (art. 119 § 1 k.k.s.), jest szczególną stroną procesową. Na marginesie stwierdzić należy, że nie występuje on w powszechnej procedurze karnej, gdyż zgodnie z dyspozycją art. 421 k.p.k. osobie nie będącej oskarżonym, która zgłasza roszczenie do mienia objętego przepadkiem, przysługuje prawo do dochodzenia swych roszczeń tylko w drodze postępowania cywilnego, a nie w procesie karnym.

Wracając do interwenienta w postępowaniu karnym skarbowym, to w świetle art. 123 § 1 k.k.s. może on ustanowić pełnomocnika, którym może być zarówno adwokat jak i radca prawny. Uprawnienie to przysługuje mu już od chwili przesłania mu zawiadomienia o możliwości wstąpienia do procesu w charakterze tej szczególnej strony. Zaznaczyć trzeba, że jeżeli na podstawie danych zebranych w toku postępowania zostanie ustalony podmiot spełniający warunki do zgłoszenia interwencji, należy go niezwłocznie zawiadomić o przysługującym uprawnieniu, chyba że nie można ustalić jego miejsca zamieszkania, pobytu lub siedziby (art. 127 § 2 k.k.s.). Interwenient jest stroną czynną procesu karnego skarbowego i jego zgłoszenie interwencji, najpóźniej do chwili rozpoczęcia przewodu sądowego pierwszej instancji, jest równoznaczne z wstąpieniem do postępowania w takim charakterze. Nie jest wymagana przy tym żadna decyzja organu prowadzącego postępowanie karne skarbowe w tym przedmiocie, a zwłaszcza nie jest dopuszczalna odmowa przyjęcia zgłoszenia interwencji²⁷. Interwenientem może być każdy poza podejrzanym i oskarżonym, a więc nie jest wykluczone, że będzie nim osoba pociągnięta do odpowiedzialności posiłkowej²⁸. Zatem radca prawny może reprezentować interesy procesowe jako pełnomocnik jednego podmiotu, występującego w dwojakiej roli procesowej. Podkreślić należy, że interwenientowi w toku całego postępowania przysługują uprawnienia w granicach interwencji (art. 120 § 3 k.k.s.). Nie może on zatem wypowiadać się w kwestiach ani dowodzić kwestii niezwiązanych z jego roszczeniami do rzeczy objętej przepadkiem; może zaś realizować swe uprawnienia (wnioski dowodowe, wypowiadanie się, zaskarżanie decyzji) jedynie w zakresie tych roszczeń²⁹. Granice te wyznaczają także możliwości działania pełnomocnika. Zaznaczenia wymaga, że ani do interwenienta, który nie jest jednocześnie podmiotem pociągniętym do odpowiedzialności posiłkowej, nie stosuje się przepisów, dotyczących oskarżonego ani do jego pełnomocnika tych, które dotyczą obrońcy w procesie karnym. Zatem pełnomocnik interwenienta nie jest ograniczony co do kierunku czynności podejmowanych w imieniu swego mocodawcy i stąd też każda czynność, nawet niekorzystna dla reprezentowanego, podjęta w granicach umocowania, wywołuje dla niego skutki, w tym niekorzystne. Dotyczy to także zaniechania podjęcia czynności, a w szczególności wniesienia środka odwoławczego, czy uchybienia terminowi z tym środkiem związanemu³⁰.

Z racji występowania interwenienta jako strony przysługują jemu i pełnomocnikowi uprawnienia w zakresie uczestniczenia w procesie, a nadto takie jak możliwość składania wniosków dowodowych, zadawania pytań wszystkim przesłuchiwanym osobom, zabierania głosu po zamknięciu przewodu sądowego oraz zaskarżania postanowień w toku procesu³¹, jeśli ustawa przewiduje odwołanie, a także sporządzanie apelacji od wyroku. Uwagi, zawarte wcześniej, w zakresie odpowiedzialnego posiłkowo za grzywnę, a dotyczące możliwości ubiegania się o pełnomocnika z urzędu w przypadku niezamożności, zakresu zaskarżenia w sprawach o przestępstwa skarbowe, przymusu radcowsko–adwokackiego przy składaniu nadzwyczajnych środków odwoławczych, mają zastosowanie do interwenienta i jego pełnomocnika. Jeszcze raz należy przy tym podkreślić, iż interwenient i jego pełnomocnik mogą działać jedynie w granicach interwencji (art. 120 § 3 k.k.s.).

Nieco inaczej kształtują się uprawnienia interwenienta w sprawach o wykroczenia skarbowe, w których również jest on stroną. Przede wszystkim może ustanowić tylko jednego pełnomocnika, a nie trzech jak w sprawie o przestępstwo skarbowe. Ponadto ani on, ani jego pełnomocnik, podobnie jak inne strony w tym postępowaniu, nie mogą wnieść kasacji do Sądu Najwyższego. Uprawnienie to przysługuje wyłącznie Prokuratorowi Generalnemu i Rzecznikowi Praw Obywatelskich, a w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych – także Naczelnemu Prokuratorowi Wojskowemu (art. 167a k.k.s.)³². Oznacza to, że jeśli interwenient lub jego pełnomocnik stwierdzą, że prawomocny wyrok skazujący sprawcę wykroczenia skarbowego i jednocześnie rozstrzygający o przedmiotach, do których rościł sobie prawa ów interwenient, zapadł z naruszeniem bezwzględnych przyczyn odwoławczych albo innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło mieć wpływ na treść orzeczenia (art. 523 k.p.k.), mogą jedynie zwrócić się do wskazanych wyżej podmiotów z prośbą o wniesienie kasacji.

Na zakończenie, opowiadając się za jak najszerszym udziałem radców prawnych w postępowaniu o przestępstwa i wykroczenia skarbowe, ze względu na wskazaną wcześniej specyfikę tych czynów, należałoby przede wszystkim postulować autonomiczne regulacje w Kodeksie karnym skarbowym, precyzujące możliwość ich występowania jako pełnomocników nie tylko specyficznych stron tego procesu, ale i reprezentowania w pełni wszystkich uczestników, których interesy tego wymagają, zwłaszcza podmiotów zobowiązanych do zwrotu korzyści uzyskanej z cudzego przestępstwa.

__________________________________________________________________

* Autorka jest prokuratorem Prokuratury Okręgowej w Łodzi.

1 Ryszard Szarek, Ograniczenia udziału radcy prawnego w postępowaniu karnym, Radca Prawny nr 5/2007.

2 Por. ustawa z 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy, Dział II. Dz.U. Nr 83 poz. 930 z późn. zm.

3 Ustawa z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych. Tekst jednolity Dz.U. 123 Nr 1059 z 2002 r. z późn. zm.

4 Ustawa z 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 178, poz. 1479).

5 Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw, wraz z uzasadnieniem Druk Sejmowy nr 2375.

6 Por art. 46 k.k.s. Jedynym wyjątkiem jest przepis art. 186 § 5 k.k.s. zawierający odwołanie do przepisów Kodeksu wykroczeń, dotyczących warunkowego zawieszenia wykonania kary. Ponadto art. XVI Ustawy z 20 maja 1971 r. Przepisy wprowadzające Kodeks wykroczeń (Dz.U. Nr 12, poz. 115 z późn. zm.)

7 Nowa kodyfikacja karna Kodeks karny skarbowy, wyd. Ministerstwo Sprawiedliwości Departament Kadr i Szkolenia, Warszawa 1999, nr 25, s. 252

8 M. Świetlicka, „Odpowiednie” stosowanie kodeksu postępowania karnego w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, Prokuratura i Prawo nr 10/2006 s. 69.

9 Por. G. Skowronek, Szczególne strony postępowania w sprawach karnych skarbowych, Prokuratura i Prawo nr 7-8/2005.

10 Por. G. Skowronek, op.cit. s. 169.

11 Por. art. 125 § 4 k.k.s. Podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej nie może być przesłuchany w charakterze świadka, także w wypadku gdy jest interwenientem lub podmiotem obowiązanym do zwrotu korzyści majątkowej.

12 T. Grzegorczyk, Kodeks karny skarbowy Komentarz. 3 Wydanie. Dom Wydawniczy ABC 2006, s. 530

13 T. Grzegorczyk Kodeks postępowania karnego Komentarz , wraz z komentarzem do ustawy o świadku koronnym Komentarze Zakamycza, Warszawa 2005, s. 265.

14 Ibidem, s.295

15 F. Prusak, Kodeks Karny skarbowy Komentarz. Tom II. Zakamycza 2006.

16 C. Kulesza, Radca prawny jako pełnomocnik w postępowaniu karnym skarbowym, Radca Prawny nr 3/2001.

17 Tomasz Grzegorczyk Kodeks, op.cit., ABC 2006.

18 Por.M. Świetlicka, op.cit., s. 69.

19 Por. F. Prusak, Kodeks, op.cit..

20 Por. postanowienie Sądu Najwyższego V KZ 57/97 z 17 czerwca 1997 r., OSNKW 9-10/1997 poz. 82 oraz postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie II AKz z dnia 21 grudnia 2005r. KZS 2005/12/29.

21 Jeśli jest nim jednocześnie podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej za grzywnę, nie może być przesłuchiwany w charakterze świadka – art. 152 § 4 k.k.s.

22 Art. 25 § 1 k.k.s. – odpowiedzialności posiłkowej nie stosuje się wobec państwowych jednostek budżetowych, o których mowa w ustawie z 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych. Obecnie ta ustawa nie obowiązuje, została derogowana ustawą z 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249 poz. 2104), która weszła w życie 1 stycznia 2006 r.

23 Uchwała Sądu Najwyższego I KZP 7/06 z 23 maja 2006 r., OSNKW 2006/6/53.

24 Por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach II AKa 230/06 z 27 września 2006 r. KZS 2007/1/74;

Postanowienie Sądu Najwyższego I KZP 50/05 z 24 lutego 2006 r. OSNwSK 2006/1/444.

25 Na podstawie art. 333 § 4 k.p.k. w związku z art. 125 § k.k.s.

26 Podmiot w warunkach wskazanych w art. 24 § 5 k.k.s. wprawdzie nie jest stroną w procesie karnym skarbowym, ale przysługuje mu uprawnienie do wnoszenia apelacji od wyroku sądu, rozstrzygającego o zwrocie uzyskanych przezeń korzyści majątkowej z cudzego przestępstwa. Przesądza o tym art. 125 § k.k.s. nakazujący odpowiednie stosowanie art. 444 k.p.k.

27 Inaczej niż na przykład w postępowaniu karnym odmowa przyjęcia powództwa adhezyjnego art. 65 k.p.k.

28 Por. art. 125 § 4 k.k.s.

29 T. Grzegorczyk, Kodeks, op.cit., ABC 2006, s. 513.

30 Postanowienie Sądu Najwyższego IIKZ 22/96 z 19 czerwca 1997 r., OSNKW 1996 nr 9-10 poz. 57.

31 W sprawach o wykroczenia skarbowe, jeśli postanowienia zamykają drogę do wydania wyroku zażalenie kieruje się do sądu okręgowego w innym przypadku do sądu rejonowego w innym równorzędnym składzie – art. 167 § 3 k.k.s.

32 Rozwiązanie takie jest zbieżne z brakiem uprawnień do kierowania kasacji przez strony w postępowaniu o wykroczenia - art. 110 § 1 Ustawy z 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia - Dz.U. 106 poz. 1148 z późn. zm.. Wobec tego, że do postępowania o przestępstwa i wykroczenia skarbowe stosuje się odpowiednio Kodeks postępowania karnego, który daje stronom uprawnienie do wnoszenia kasacji – art. 520 § 1, omawiany przepis art. 167a k.k.s. stanowi lex specialis w przypadku nadzwyczajnego środka zaskarżenia wyroku o wykroczenie skarbowe.