E - RADCA PRAWNY.org

Europejski Trybunał Sprawiedliwości wydał w dniu 13 czerwca 2006 roku orzeczenie wstępne w sprawie Traghetti del Mediterraneo SpA w likwidacji v. Republika Włoska^¹, w którym rozstrzygał o istnieniu odpowiedzialności deliktowej państw członkowskich za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa wspólnotowego przez sąd krajowy, od którego orzeczeń nie przysługuje jednostce żaden środek prawny. Sama zasada odpowiedzialności za orzeczenia sądów najwyższych instancji została po raz pierwszy wywiedziona przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie Gerhard Köbler v. Austria^². Wskazane orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości zasługują na uwagę, gdyż - na gruncie prawa polskiego - dotyczą istotnej z dogmatycznego i praktycznego punktu widzenia kwestii odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za działalność jurysdykcyjną Sądu Najwyższego naruszającą prawo wspólnotowe.

Zasada odpowiedzialności odszkodowawczej państwa za działania związane z wykonywaniem władzy publicznej nie została wyrażona normatywnie w Traktatach, lecz jest rezultatem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości^³. Zgodnie z poglądem ETS zasada odpowiedzialności państwa za naruszenie prawa wspólnotowego jest ”wpisana w system traktatowy”^⁴, a wywodzić ją należy z art. 10 TWE wskazującego na obowiązek lojalnej współpracy państwa członkowskiego ze Wspólnotą. Dodatkowo ETS argumentował, że jednostka, będąca podmiotem praw i obowiązków wspólnotowego porządku prawnego^⁵, nie może być pozbawiona możliwości dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, niezależnie czy odpowiedzialnością za zaistniałą szkodę należy obarczyć organ wspólnotowy, czy też organ krajowy. Odpowiedzialność odszkodowawcza państwa członkowskiego za naruszenie prawa wspólnotowego jest więc, zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości, logiczną konsekwencją zasady skutku bezpośredniego i zasady efektywności prawa wspólnotowego.

Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej państwa za działania jego organów naruszające prawo wspólnotowe zostały określone w orzeczeniu Brasserie du Pêcheur ex parte Factortame^⁶. W orzeczeniu tym Trybunał stwierdził, że prawo wspólnotowe przyznaje prawo do odszkodowania za jego naruszenie, jeżeli naruszony przepis przyznaje jednostkom uprawnienia, naruszenie jest wystarczająco poważne i istnieje bezpośredni związek przyczynowy między naruszeniem a szkodą poniesioną przez jednostkę.

W sprawie Köbler, tak jak i w sprawie Traghetti, istota sporu koncentrowała się wokół pytania, czy zasada, zgodnie z którą państwo członkowskie zobowiązane jest naprawić szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego, dotyczy także odpowiedzialności za orzeczenia sądu w sytuacji, gdy prawo krajowe taką odpowiedzialność wyłącza, ogranicza lub w ogóle jej nie przewiduje. W przełomowym orzeczeniu w sprawie Köbler ETS wyraził pogląd, że państwo członkowskie ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą wobec jednostki za wydanie z naruszeniem prawa wspólnotowego orzeczenia przez sąd, od którego orzeczeń nie przysługuje stronie żaden środek prawny. Uzasadnieniem dla przyjęcia odpowiedzialności odszkodowawczej państw członkowskich za działania sądów było odwołanie się przez ETS do prawa międzynarodowego. Trybunał wskazał, że państwo należy traktować jako jeden podmiot, niezależnie od tego, czy naruszenie będące przyczyną szkody wynikało z działania władzy legislacyjnej, sądowniczej czy wykonawczej. Więcej argumentów przemawiających za przyjęciem odpowiedzialności odszkodowawczej państwa za działania sądów wskazał w swojej Opinii Adwokat Generalny Léger, powołując się m.in. na zasadę efektywności prawa wspólnotowego. Ponadto Adwokat Generalny wskazał, że zasada odpowiedzialności odszkodowawczej za działalność sądów jest zasadą ogólnie przyjętą w państwach członkowskich^⁹. W orzeczeniu w sprawie Traghetti Trybunał wyraził natomiast zapatrywanie, że sąd, od którego orzeczeń nie przysługuje środek prawny, stanowi z definicji ostatni szczebel, na jakim jednostki mogą dochodzić swoich praw wypływających z prawa wspólnotowego. Ochrona tych praw uległaby zatem osłabieniu, a pełna skuteczność przepisów wspólnotowych nadających takie prawa zostałaby zakwestionowana, gdyby wykluczona lub ograniczona została możliwość uzyskania przez jednostki naprawienia szkody wyrządzonej im w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sąd krajowy najwyższego szczebla.

Trybunał ograniczył jednak odpowiedzialność państwa do przypadków oczywistego (poważnego) naruszenia prawa wspólnotowego. Uzasadniając takie ograniczenie odpowiedzialności, Trybunał wskazał na szczególny charakter działalności orzeczniczej oraz zasadne wymagania bezpieczeństwa prawnego^¹⁰. Trybunał nie zdefiniował pojęcia „oczywistości naruszenia prawa wspólnotowego”, sformułował natomiast pewne przykładowe kryteria, które powinny być brane pod uwagę przy ocenie stopnia naruszenia. Należą do nich stopień jasności i precyzji naruszonej normy, celowość naruszenia, wybaczalny lub niewybaczalny charakter błędu co do prawa, ewentualne stanowisko instytucji wspólnotowej, uchybienie przez sąd krajowy zobowiązaniu do zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym zgodnie z art. 234 akapit trzeci TWE, a także oczywista sprzeczność z orzecznictwem Trybunału w danej dziedzinie. Kryteria te nie zostały jednak przez Trybunał wyjaśnione, a ich interpretację pozostawiono sądom krajowym rozpoznającym sprawę o odszkodowanie.

W orzeczeniu w sprawie Traghetti Trybunał po raz kolejny podkreślił, że wszelkie regulacje krajowe ograniczające w sposób generalny odpowiedzialność państwa za orzeczenia sądów najwyższego szczebla są sprzeczne z prawem wspólnotowym. W przedmiotowej sprawie Trybunał badał zgodność włoskiej regulacji prawnej wyłączającej możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych za sprzeczne z prawem wspólnotowym działania sądów. Zgodnie z włoskim unormowaniem państwo nie ponosiło odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną interpretacją przepisów prawa oraz oceną okoliczności faktycznych i dowodów w ramach wykonywania działalności orzeczniczej. Trybunał wskazał, że „prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które wyklucza w sposób generalny odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sąd najwyższego szczebla, jeżeli naruszenie to wynika z interpretacji przepisów prawa lub oceny okoliczności faktycznych i dowodów przeprowadzonej przez ten sąd. Prawo wspólnotowe stoi również na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które ogranicza tę odpowiedzialność wyłącznie do przypadków naruszenia zasady bezstronności lub poważnego uchybienia sędziego, jeśli ograniczenie to prowadzi do wykluczenia odpowiedzialności zainteresowanego państwa członkowskiego w innych przypadkach oczywistego naruszenia obowiązującego prawa”^¹¹.

Zauważyć trzeba, że prawo wspólnotowe nie wymaga od państw członkowskich wprowadzenia szczególnych regulacji procesowych w zakresie dochodzenia od państwa roszczeń odszkodowawczych za naruszenia prawa wspólnotowego. W wyroku w sprawie Brasserie du Pêcheur ex parte Factortame^¹²Trybunał wskazał jednak, że możliwe jest istnienie podwójnych standardów ochrony praw jednostki w związku z realizacją zasady odpowiedzialności odszkodowawczej za naruszenie prawa – standardu krajowego i wspólnotowego. Podkreślił przy tym, że procedury krajowe nie mogą czynić uzyskania odszkodowania niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym, a ponadto dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia prawa wspólnotowego nie może być trudniejsze niż dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia prawa krajowego.

Zasada odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej wyrażona została w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP. Jak przyjął Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 4 grudnia 2001 roku^¹³, art. 77 ust. 1 Konstytucji RP wiąże odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa bezpośrednio z niezgodnym z prawem działaniem organu władzy publicznej – bez względu na jego usytuowanie w hierarchii określonych organów. Bezspornym jest zatem, że przepis ten dotyczy działalności sądów powszechnych, a także Sądu Najwyższego. Trybunał Konstytucyjny podkreślił również, że art. 77 ust. 1 Konstytucji RP łączy obowiązek naprawienia szkody jedynie z takim działaniem organu władzy publicznej, które jest “niezgodne z prawem”. Pojęcie prawa w rozumieniu analizowanego przepisu musi być rozumiane ściśle, zgodnie z konstytucyjnym ujęciem źródeł prawa. Nie budzi więc wątpliwości, że niezgodność ta obejmuje także prawo wspólnotowe^¹⁴. Pojęcie “szkody” użyte w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP powinno być natomiast rozumiane w sposób przyjęty na gruncie prawa cywilnego, przy czym szkoda podlegająca naprawieniu może mieć charakter majątkowy albo niemajątkowy. Zauważyć również trzeba, że art. 77 ust. 1 Konstytucji RP nie wymaga, aby niezgodność z prawem działania organu władzy publicznej miała charakter kwalifikowany.

Analiza przedstawionego unormowania odpowiedzialności Skarbu Państwa na poziomie konstytucyjnym może prowadzić do wniosku, że odpowiedzialność ta nie jest wyłączona, gdy szkoda wyrządzona zostanie orzeczeniem Sądu Najwyższego niezgodnym z prawem wspólnotowym. Ponadto, odpowiedzialność ta powstaje w wypadku każdej niezgodności z prawem, a nie tylko niezgodności kwalifikowanej, jak wymaga tego w swoim orzecznictwie ETS. Nie można jednak pominąć faktu, że podstawę, przesłanki i zakres odpowiedzialności państwa regulują szczegółowo przepisy ustawowe, z których znaczenie ogólne mają art. 417-417² i 421 k.c. W myśl art. 417 § 1 k.c., za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, to – zgodnie z art. 417¹ § 2 k.c. – jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem.

Nie ulega wątpliwości, że właściwymi postępowaniami, o których mowa w art. 417¹§ 2 k.c. są postępowania wywołane skargą kasacyjną (art. 398¹ i n. k.p.c.), skargą o wznowienie postępowania (art. 399 i n. k.p.c.) i skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (art. 424¹ i n. k.p.c.). Nadzwyczajne środki zaskarżenia umożliwiają jednak dochodzenie roszczeń odszkodowawczych za niezgodne z prawem wspólnotowym orzeczenia sądów powszechnych, wykluczając taką możliwość w stosunku do orzeczeń Sądu Najwyższego. Skarga kasacyjna przysługuje bowiem wyłącznie od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji (art. 398¹§ 1 in principio k.p.c.). Niezgodność orzeczenia Sądu Najwyższego z prawem wspólnotowym nie mieści się wśród żadnej z podstaw wznowienia przewidzianych w art. 401 k.p.c., 401¹k.p.c. i 403 k.p.c. Również skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem na mocy art. 424²§ 1 in fine k.p.c. nie jest dopuszczalna od orzeczeń Sądu Najwyższego.

W doktrynie podnosi się, że w związku z tak sformułowanym art. 417¹ k.c. należy uznać, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za naruszające prawo wspólnotowe orzeczenia Sądu Najwyższego nie na mocy polskich regulacji, ale na podstawie norm wywodzonych z TWE, a sformułowanych przez ETS^¹⁶. Jest to konsekwencją utrwalonego w doktrynie poglądu, że warunkiem koniecznym do dochodzenia od Skarbu Państwa roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia sądu jest stwierdzenie ich niezgodności z prawem wyłącznie w drodze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem, skargi kasacyjnej lub też skargi o wznowienie postępowania. Nie sposób pominąć także utrwalonego w piśmiennictwie stanowiska, że orzeczenia Sądu Najwyższego nie mogą podlegać skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem. Dopuszczenie bowiem skargi od orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w wyniku skargi kasacyjnej powodowałoby nakładanie na siebie dwóch środków zaskarżenia i prowadziłoby do powstania czwartej instancji (super supremus)^¹⁷. W literaturze podnosi się również, że zasadne jest dokonanie przez ustawodawcę polskiego w art. 417¹§ 1k.c. limitacji odpowiedzialności odszkodowawczej państwa oraz powierzenie Sądowi Najwyższemu, którego orzeczenia mają moc ostatecznych, kompetencji do rozstrzygania o powstaniu roszczenia odszkodowawczego.Oddanie w tym zakresie uprawnienia sądom powszechnym może bowiem doprowadzić do rozchwiania instancyjności i rozmycia hierarchii ustrojowej sądownictwa^¹⁸.

Przyjmując wskazaną wyżej wąską interpretację przepisu art. 417¹ k.c., należałoby uznać, że postępowanie w sprawie z powództwa o odszkodowanie za szkodę wyrządzoną niezgodnym z prawem wspólnotowym orzeczeniem Sądu Najwyższego zakończyć by się musiało wyrokiem oddalającym powództwo ze względu na brak stwierdzenia we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem tego orzeczenia. Takie działanie sądu pozbawiłoby jednak stronę możliwości dochodzenia roszczenia przysługującego jej na podstawie zarówno art. 77 Konstytucji RP, jak i prawa wspólnotowego. Nieuzasadnione jednak byłoby wywodzenie możliwości dochodzenia roszczeń odszkodowawczych za niezgodne z prawem wspólnotowym orzeczenia Sądu Najwyższego wprost z art. 77 ust. 1 Konstytucji i stosowania tego przepisu bezpośrednio^¹⁹, z jednoczesnym powoływaniem orzecznictwa ETS.

art. 417¹§ 1k.c. wydaje się jednak możliwe dokonanie takiej interpretacji tego przepisu, która umożliwia dochodzenie roszczeń odszkodowawczych za niezgodne z prawem wspólnotowym orzeczenia Sądu Najwyższego. Jak trafnie zauważył F. Zedler w glosie do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2006 r. IV CNP 25/06^²⁰, art. 417¹ k.c. nie wprowadza ograniczeń uzasadniających taką interpretację tego przepisu, która zawęża możliwość żądania naprawienia szkody wyrządzonej wydaniem niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia tylko do spraw, które mogą być rozpoznawane w postępowaniu ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, skargi kasacyjnej lub też skargi o wznowienie postępowania. Taka wykładnia powodowałaby niemożność dochodzenia roszczeń od Skarbu Państwa we wszystkich tych przypadkach, gdy wyrządzono szkodę przez wydanie niezgodnego z prawem orzeczenia, nie objętego przedmiotem wspomnianych postępowań. Przepis art. 417¹ k.c. wyraźnie stanowi zaś, że naprawienie szkody wyrządzonej wydaniem prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji możliwe jest „po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem”. Taka redakcja tego przepisu, zdaniem autora, nie oznacza, że stwierdzenie niezgodności musi nastąpić w odrębnym postępowaniu, co pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z treścią art. 77 Konstytucji RP, lecz może nastąpić także w procesie odszkodowawczym. W konsekwencji, aprobując pogląd glosatora można stwierdzić, że proces odszkodowawczy przed sądem powszechnym jest właściwym postępowaniem w rozumieniu art. 417¹ k.c. i jedynie to postępowanie umożliwia stwierdzenie niezgodności z prawem wspólnotowym orzeczeń Sądu Najwyższego.

W tym miejscu powstaje pytanie, w jakich sytuacjach sąd powszechny rozpoznający w toku procesu odszkodowawczego roszczenie odszkodowawcze, będzie mógł ustalić niezgodność z prawem wspólnotowym orzeczenia Sądu Najwyższego i jakimi przesłankami winien się przy tym kierować.

Należy przypomnieć, że zgodnie z zasadą odpowiedzialności państwa za działalność sądów sformowaną przez ETS, państwo może ponosić odpowiedzialność za orzeczenia niezgodne z prawem wspólnotowym tylko w wyjątkowych wypadkach. ETS zawęził możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę wyrządzoną wyrokiem sądów najwyższego szczebla, do których zalicza się Sąd Najwyższy jedynie do sytuacji, w której prawo wspólnotowe zostanie naruszone w sposób oczywisty (rażący). Odpowiedzialność odszkodowawcza państwa członkowskiego za wydanie orzeczenia sprzecznego z prawem wspólnotowym bądź naruszającego to prawo dotyczyć może jednak wyłącznie naruszenia normy prawnej kształtującej uprawnienia strony poszkodowanej. Należy ponadto udowodnić bezpośredni związek przyczynowy między tym oczywistym naruszeniem prawa a szkodą, jaką poniósł poszkodowany.

Sąd powszechny, rozpoznając powództwo odszkodowawcze, będzie musiał zatem dokonać oceny stopnia naruszenia prawa wspólnotowego przez Sąd Najwyższy. Trybunał Sprawiedliwości pozostawił bowiem sądom krajowym znaczny zakres swobody interpretacji pojęcia „oczywistego naruszenia”. Trybunał Sprawiedliwości wskazał jedynie, że naruszenie to należy oceniać w szczególności z punktu widzenia takich kryteriów, jak: stopień jasności i precyzji naruszonej normy^²¹, celowość naruszenia, wybaczalny lub niewybaczalny charakter błędu co do prawa, ewentualne stanowisko instytucji wspólnotowej, uchybienie przez sąd krajowy zobowiązaniu do zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym zgodnie z art. 234 akapit trzeci TWE^²², a domniemywać zawsze, gdy rozpatrywane orzeczenie jest oczywiście sprzeczne z orzecznictwem Trybunału w danej dziedzinie.

Wydaje się, że dokonując oceny niezgodności orzeczenia Sądu Najwyższego z prawem wspólnotowym, sąd powszechny powinien przede wszystkim badać – podobnie jak czyni to obecnie Sąd Najwyższy w stosunku do naruszenia prawa krajowego na gruncie prawa krajowego^²³ - po pierwsze, czy orzeczenie Sądu Najwyższego jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami tegoż prawa, a po drugie, czy orzeczenie zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania tegoż prawa^²⁴, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem wspólnotowym musi więc mieć charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty.

Warto zwrócić uwagę na domniemanie wskazane przez Trybunał Sprawiedliwości. „Oczywista sprzeczność z orzecznictwem Trybunału” oznacza, że domniemanie to dotyczy wyłącznie sytuacji, w której wydane orzeczenie Sądu Najwyższego będzie sprzeczne z pewną stałą linią orzeczniczą Trybunału, a w szczególności z zasadami prawa wspólnotowego wywiedzionymi przez Trybunał Sprawiedliwości. Należy uznać, że w razie naruszenia prawa przez wydanie wyroku sprzecznego z zasadą prawa wywiedzioną w orzecznictwie przez ETS, domniemanie to może zostać obalone jedynie w drodze wydania przez Trybunał w przedmiotowej sprawie orzeczenia w trybie art. 234 TWE.

Domniemanie zdefiniowane przez Trybunał zostanie natomiast uchylone w sytuacji, gdy zaskarżone orzeczenie Sądu Najwyższego nie będzie oczywiście sprzeczne z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości, czyli w każdej sytuacji, w której można będzie powołać się na rozbieżności w orzeczeniach Trybunału. Podkreślony przez Trybunał Sprawiedliwości szczególny charakter działalności orzeczniczej sądów najwyższych instancji oraz zasadne wymagania bezpieczeństwa prawnego uzasadniają przyjęcie, że pojęcie oczywistej sprzeczności z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości powinno być rozumiane w sposób szerszy niż definicja doktryny acte eclaire. Doktryna ta stanowi, żezagadnienie prawne zostało przez ETS wyjaśnione w sposób dostateczny, gdy „materialnie identyczny problem interpretacyjny został już rozstrzygnięty przez ETS w podobnej sprawie oraz gdy uprzednie orzeczenia Trybunału dotyczyły danej kwestii prawnej, bez względu na charakter postępowań, w których te orzeczenia zostały wydane, nawet gdy sporne kwestie nie były identyczne”^²⁵.

Wskazanie przez Trybunał sądu krajowego jako sądu właściwego do rozpoznania sprawy o odszkodowanieoraz pozostawienie temu sądowi znacznego zakresu swobody w interpretacji pojęcia oczywistego charakteru naruszenia prawa rodzi wiele wątpliwości^²⁶. Sąd powszechny jest bowiem zmuszony oceniać zgodność z prawem wspólnotowym orzeczenia sądu nad nim nadrzędnego. Nasuwają się zatem uzasadnione wątpliwości co do zachowania bezstronności sądu rozpoznającego sprawę o odszkodowanie, gdyż istnieje duże prawdopodobieństwo, że po zakończeniu postępowania odszkodowawczego, na skutek wniesienia skargi kasacyjnej lub skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem, sprawa trafi do rozpoznania przed Sąd Najwyższy. Należy przy tym podkreślić, że sądy powszechne z dużą ostrożnością i niechęcią podchodzą do problematyki prawa wspólnotowego, co wynika niewątpliwie ze stosunkowo krótkiego okresu akcesji.

1 Wyrok z dnia 13 czerwca 2006 r. w sprawie C-173/03 Traghetti del Mediterraneo SpA w likwidacji v. Republika Włoska, niepublikowany, tekst wyroku i opinii Rzecznika Generalnego dostępny na stronie ETS: www.curia.eu.int. Orzeczenie to omawia W. Sadowski, Granice odpowiedzialności odszkodowawczej państw członkowskich za orzeczenia sądów - glosa do wyroku ETS z 13 czerwca 2006 r. w sprawie C-173/03 Traghetti del Mediterraneo, Europejski Przegląd Sądowy, nr 11/2006, s. 48.

2 Wyrok z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C-224/01 Gerhard Köbler v. Austria, (2003) ECR
I-10239.

3 Zob. zwłaszcza N. Półtorak, Odpowiedzialność odszkodowawcza państwa w prawie Wspólnot Europejskich, Kraków 2002, passim, M. Safjan, Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej, Warszawa 2004, s. 26 i n. oraz W. Sanetra, W kwestii odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez wydanie orzeczenia niezgodnego z prawem wspólnotowym, Europejski Przegląd Sądowy nr 3/2006, s.7-13.

4 Por. wyrok z dnia 9 listopada 1995 r. w sprawie C-479/93, Andrea Francovich v. Republika Włoska, (1995) ECR I-3843.

5 Por. wyrok z dnia 5 lutego 1963 r. w sprawie C-26/62, NV Algemene Transport en Expeditie Ondernemig van Gend & Loos v. Netherlands Inland Revenue Adminsitration, (1963) ECR, I-1.

6 Wyrok z dnia 5 marca 1996 r. w połączonych sprawach C-46 & C-48/93, Brasserie du Pêcheur S.A. v. Germany, and R. v. Secretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd and Others (III) (1996), ECR I-1029 C-46/93.

7 Zob. w N. Półtorak: op. cit., s. 138, a także N. Emiliou, State Liability Under Community Law: Shedding More Light on the Francovich Principle?, European Law Review nr 21/1996, s. 399-411.

8 Porównaj N. Półtorak, Glosa do wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie
C-244/01 Gerhard Köbler v. Austria, Kwartalnik Prawa Publicznego nr 4/2003, s. 187.

9 Szerzej o odpowiedzialności odszkodowawczej za działania władzy publicznej zob.: E. Bagińska, Odpowiedzialność odszkodowawcza za wykonywanie władzy publicznej, Warszawa 2006, passim.

10 Należy zaznaczyć, że odpowiedzialność państwa za działania judykatury w systemach prawnych państw członkowskich jest, co do zasady, ograniczona. Por. stanowisko Adwokata Generalnego w opinii w sprawie Köbler, pkt 77 i n.

13 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, Dz. U. z 2001 r. Nr 145, poz. 1638..

14 Zgodnie z art. 91. ust 1. Konstytucji RP: „Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy.”

15 J. Gudowski, Węzłowe problemy skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, Przegląd Sądowy nr 3/2006, s. 6.

16 Por. W. Sanetra, Za jakie naruszenia prawa wspólnotowego przez Sąd najwyższego szczebla należy się odszkodowanie. Uwagi na marginesie wyroku ETS w sprawie Traghetti, Europejski Przegląd Sądowy nr 9/2006, s. 5.

17 Szerzej: G. Bieniek (red.), Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. 1, Warszawa 2006, s. 342.

19 Na temat problematyki bezpośredniego stosowania Konstytucji, przekraczającej ramy niniejszego opracowania, por. bogate piśmiennictwo, m.in. A. Mączyński, Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, Państwo i Prawo nr 5/2000, s. 3 i n.; B. Nita, Bezpośrednie stosowanie konstytucji a rola sądów w ochronie konstytucyjności prawa, Państwo i Prawo nr 9/2002, s.36 i n.; S. Wronkowska, W sprawie bezpośredniego stosowania Konstytucji, Państwo i Prawo nr 9/2001, s.4.,

20 F. Zedler, glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2006 r. IV CNP 25/06, Orzecznictwo Sądów Polskich nr 6/2007, poz. 68.

21 W ocenie stopnia jasności normy wspólnotowej należy odnieść się niewątpliwie do doktryny act claire. Problematykę związaną ze stosowaniem tej doktryny omawia: J. Skrzydło, Doktryna acte claire w orzecznictwie Trybunału Wspólnot Europejskich i sądów państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej, Państwo i Prawo nr 1/1998, s. 49, także np. H. Rasmussen, The European Court'sActe ClaireStrategy in C.I.L.F.I.T., European Law Review 1984, nr 9, s.242.

22 Szczegółowe analizy tych przesłanek dokonała N. Póltorak, Glosa ...op.cit., s. 186, także W. Sadowski, op.cit., s. 48.

24 Taka sytuacja może mieć miejsce gdy Sąd Najwyższy błędnie uzna akt prawny za acte clair lub acte éclaire, por. N. Półtorak, Glosa ..op.cit., s. 189 i przywołane tam przypisy.

25 Wyrok z dnia 6 października 1982 r. w sprawie 283/81 CILFIT and Lanificio di Gavardo SpA v. Ministry of Health, [1982] ECR 3415.

26 Zob. C. Kakouris, Do the Member States Possess Judicial Procedural Autonomy?, Common Market Law Review 1997, nr 34, s. 1389-1412.