I. Zastąpienie ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych[1] nowym aktem prawnym, tj. ustawą z dnia 28 lipca 2005 r.[2], wiązano z potrzebą uproszczenia regulacji o charakterze fiskalnym, jak również koniecznością obniżenia kosztów sądowych. Ustawodawca dążył m.in. do powiązania i uzależnienia wysokości należnych opłat sądowych od doniosłości i stopnia skomplikowania pewnych kategorii spraw cywilnych. Przyjęcie wielu nowych konstrukcji prawnych, jak również modyfikacja obowiązujących wcześniej regulacji stanowiły wyzwanie dla organów stosujących prawo, które niejednokrotnie stanęły przed koniecznością interpretacji niejasnych czy nieprecyzyjnych regulacji ustawowych. Wątpliwości powstawały zarówno wokół kwestii ogólnych, jak i w związku z wysokością opłat od poszczególnych pism procesowych[3].

Warto zwrócić uwagę na problematykę opłat w przedmiocie wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia oraz doręczenie odpisu orzeczenia wraz uzasadnieniem. W poprzednim stanie prawnym przewidywano obowiązek uiszczenia opłaty kancelaryjnej[4]. De lege lata, zgodnie z art. 4 ust. 3 u.k.s.c., nie podlega opłacie wniosek o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia oraz doręczenie odpisu orzeczenia wraz z uzasadnieniem zgłoszony w terminie tygodniowym od jego zgłoszenia.

II. Strona ma prawo zapoznać się z motywami każdego merytorycznego rozstrzygnięcia sądu, bez względu na dopuszczalność wniesienia środka zaskarżenia[5]. Ustawodawca gwarantuje możliwość nieodpłatnego zapoznania się z treścią uzasadnienia orzeczenia, które skarżący chce zwalczać przed sądem wyższej instancji[6]. W razie terminowego złożenia przez stronę wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia orzeczenia powstaje obowiązek doręczenia odpisu orzeczenia wraz z jego pisemnym uzasadnieniem, co służy szczegółowemu wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia[7]. Ratio legis tej konstrukcji wyraził na gruncie przedwojennej apelacji S. Neufeld: „Prawodawca chciał, aby strona, zamierzająca apelować, uprzednio zapoznała się z motywami wyroku, które mogą przekonać ją bądź o niesłuszności, bądź o beznadziejności jej sprawy, bądź wreszcie o tem, iż praw swoich skuteczniej dochodzić może w inny sposób, i w ten sposób skłaniać do zaniechania”[8]. Z kolei A. Akerberg zwracał uwagę, że ponieważ wniesienie pisma wiąże się dla strony z koniecznością poniesienia nakładów, to „jest ona sama zainteresowana w tem, by się zapoznała z motywami wyroku i by nie założyła skargi na powodzenie której liczyć nie może”[9]. W wypadku postępowania apelacyjnego złożenie wniosku o doręczenie uzasadnienia ma charakter fakultatywny[10]. Złożenie zapowiedzi skargi kasacyjnej  ma natomiast obligatoryjny charakter. Wystąpienie z wnioskiem o sporządzenie i doręczenie odpisu wyroku sądu odwoławczego wraz z uzasadnieniem warunkuje otwarcie biegu terminu przewidzianego w art. 398⁵ § 1 k.p.c.[11]. Spóźnione żądanie podlega odrzuceniu na posiedzeniu niejawnym (art. 328 § 1 zd. 2 k.p.c.)[12]. Złożenie zażalenia na postanowienie sądu w przedmiocie odrzucenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie tego wyroku wraz z uzasadnieniem (art. 394 § 1 pkt 7 k.p.c.) wiąże się bez wątpienia z koniecznością uiszczenia opłaty[13]. W praktyce sądów powszechnych pojawiły się jednak wątpliwości, czy zażalenie to podlega opłacie podstawowej w wysokości 30 zł, o której mowa w art. 14 ust. 1 u.k.s.c., czy też opłacie stosunkowej obliczonej na podstawie art. 19 ust. 3 w zw. z art. 13 u.k.s.c.

III. Zgodnie z art. 19 ust. 3 pkt 2 u.k.s.c., od zażalenia pobiera się piątą część opłaty, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Regulacja ta ma charakter ogólny. Dotyczy opłat pobieranych we wszystkich rodzajach spraw, odnosi się zatem do wszystkich zażaleń przewidzianych w k.p.c., zaś ewentualne wyjątki powinny być wyraźnie uregulowane w przepisach prawa[14]. W judykaturze stwierdza się, że ułamkowa część opłaty, określona w art. 19 u.k.s.c. powinna być obliczona przy uwzględnieniu opłaty pobieranej od pisma wszczynającego postępowanie, o jakim stanowi art. 18 ust. 1 u.k.s.c.[15]. W sprawach majątkowych opłata od zażalenia jest pochodną wartości przedmiotu sporu, względnie wartości przedmiotu zaskarżenia. Z drugiej strony w doktrynie zauważa się, że opłata od zażalenia określana bywa na dwa sposoby. Występuje nie tylko jako ułamkowa część opłaty - piąta cześć opłaty stałej lub stosunkowej - pobieranej od innych pism procesowych, lecz również jako opłata w wysokości stałej, niezależna od wartości przedmiotu sporu i pobieranych w sprawie opłat od innych pism procesowych[16]. Zaskarżeniu zażaleniem podlegają różne decyzje procesowe, o niejednorodnym i zróżnicowanym ciężarze gatunkowym, w większym lub mniejszym stopniu związane z przedmiotem i tokiem postępowania.

Wykładnia językowa może skłaniać do przyjęcia, że brak normy szczególnej dotyczącej zażalenia w przedmiocie odrzucenia wniosku o doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem przemawia (w sprawach o prawa majątkowe) na rzecz konieczności uiszczenia ułamkowej części opłaty stosunkowej pobieranej od pisma wszczynającego postępowanie w sprawie[17]. Jednakże Sąd Najwyższy uchwałą z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 39/10[18] przesądził, że od zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia w sprawach o prawa majątkowe pobiera się opłatę podstawową (art. 14 ust. 1 u.k.s.c.).

IV. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że dokonywanie wykładni przepisów u.k.s.c. w zakresie ustalenia regulacji, która powinna mieć zastosowanie do ustalenia wysokości opłaty od zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia, powinno uwzględniać specyfikę wniosku o doręczenie uzasadnienia orzeczenia jako czynności procesowej. Zapowiedź wniesienia środka zaskarżenia nie wszczyna postępowania w sprawie ani jego części, nie ma też żadnego związku z meritum rozstrzyganej sprawy. Obydwie strony sporu mogą złożyć wniosek o doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem, niezależnie od uwzględnienia bądź oddalenia przez sąd zgłoszonych przez nie żądań. Sąd odwołał się do funkcji i celu instytucji, służącej przekonaniu stron o trafności wydanego orzeczenia, o skłonieniu do rezygnacji lub ograniczenia zakresu zaskarżenia. Pisemne uzasadnienie służy także ułatwieniu sprecyzowania zarzutów względem wydanego orzeczenia. Doręczenie pisemnego uzasadnienia spełnia zatem istotną funkcję w zakresie racjonalizacji i przyspieszenia postępowania odwoławczego, w związku z czym stosowny wniosek strony nie jest czynnością procesową związaną z koniecznością uiszczenia wysokiej opłaty, w szczególności zależnej od wartości przedmiotu sporu (wartości przedmiotu zaskarżenia).

Na uwagę zasługują argumenty o charakterze celowościowym. Zwrócono uwagę, że zastosowanie art. 19 ust. 3 pkt 2 w zw. z art. 18 u.k.s.c. wymaga skonfrontowania wysokości opłaty pobieranej od zażaleń kwestionujących odrzucenie wniosku o doręczenie wyroków, z innymi zaskarżalnymi orzeczeniami rozstrzygającymi kwestie incydentalne, od których zażalenie podlega stałej, niewysokiej opłacie, oderwanej od wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia). W ocenie Sądu rozwiązanie to w sposób nieuzasadniony – przy uwzględnieniu rodzaju i stopnia rozstrzyganej w postanowieniu materii - różnicowałoby wysokość opłat należnych od zażalenia w przedmiocie odrzucenia wniosku o doręczenie uzasadnienia orzeczenia od zażalenia na jedno z rozstrzygnięć wymienionych w art. 22 u.k.s.c.[19]. Zaznaczono ponadto, że ustalanie wysokości omawianej opłaty na podstawie art. 19 ust. 3 pkt 2 u.k.s.c. rodziłoby dodatkowe wątpliwości, czy podstawę jej obliczenia powinna stanowić tylko pierwsza opłata pobierana od pozwu (pisma wszczynającego postępowanie), czy też suma opłat pobranych w sprawie od wszystkich czynności, które ukształtowały wartość przedmiotu sporu aktualną na chwilę orzekania. 

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na możliwość zastosowania opłaty podstawowej także do opłat należnych od zażaleń[20]. Przepis art. 14 ust. 1 u.k.s.c.[21] znajduje zastosowanie także do ustalenia opłaty należnej od zażalenia na wydane w sprawie majątkowej postanowienie odrzucające wniosek o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia sądu[22].

V. Na aprobatę zasługuje twierdzenie, że w sytuacji w której przedmiot orzeczenia, na które wniesiono zażalenie, nie pozostaje w związku z meritum sprawy, pożądane jest określenie wysokości opłaty od zażalenia w oderwaniu od wysokości opłaty pobieranej od pisma wszczynającego postępowanie w sprawie[23]. Rozumowanie zawarte w uchwale z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 39/10  jest bez wątpienia korzystne dla strony (skarżącego)[24]. Orzeczenie sądu jest nie tylko przejawem dążenia do takiej wykładni przepisów u.k.s.c., która służy powiązaniu wysokości opłat sądowych z doniosłością i stopniem skomplikowania spraw cywilnych, lecz ponadto podkreśla znaczenie zakazu „in dubio pro fisco”. De facto przyczynia się również do obniżenia kosztów sądowych, których wysokość w wielu wypadkach stanowi faktyczny czynnik utrudniający dostęp do wymiaru sprawiedliwości.

dr Tadeusz Zembrzuski*