W ostatnich latach Kodeks postępowania cywilnego był kilkukrotnie nowelizowany. Liczne wprowadzane zmiany powodują, że nawet znawcy problematyki uważają, że ich skutkiem jest brak komplementarności rozwiązań k.p.c. oraz terminologiczna niejednorodność¹. Powoduje to znaczene trudności w stosowaniu znowelizowanych przepisów nie tylko przez strony, ale sądy i pełnomocników profesjonalnych. Szczególnie istotne znaczenie ma prawidłowe odczytywanie przepisów przez tych ostatnich, albowiem ustawodawca przyjmując kontrfaktyczne założenie o nieomylności w stosunku do tej grupy podmiotów, wiele błędów popełnianych przez nich traktuje jako „nienaprawialne”, nakazując w określonych sytuacjach pisma procesowe zwracać, a środki zaskarżenia odrzucać². Co więcej, sądy często nie tylko interpretując przepisy nader rygorystycznie, dokonują nawet niedozwolonej wykładni rozszerzającej, stawiając pełnomocnikom profesjonalnym (ale nie tylko) wymogi formalne takie, których ustawodawca wprost nie wyraził w ustawie. Przykładem jest postanowienie SO w Warszawie (V Cz 4006/06) z 5 grudnia 2006 r. (niepublikowane), które stało się bezpośrednim impulsem do poczynienia niniejszych uwag. Postanowieniem tym zostało odrzucone zażalenie wniesione przez radcę prawnego jako niespełniające wymogów formalnych. Uzasadnienie tego orzeczenia jest relatywnie krótkie, więc przytaczam je w całości i bez jakichkolwiek zmian.

„Zgodnie z treścią art. 397 § 2 k.p.c. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednie przepisy o postępowaniu apelacyjnym. Treść art. 368 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c. stanowi, że apelacja w tym przypadku zażalenie powinno zawierać zwięzłe przedstawienie zarzutów oraz ich uzasadnienie. Art. 370¹ k.p.c. stanowi, że sporządzony przez adwokata środek zaskarżenia nie spełniający wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1-3 k.p.c. podlega odrzuceniu bez wzywania do usunięcia tych braków.

Zażalenie sporządzone przez pełnomocnika będącego radcą prawnym nie spełnia wymogów z art. 368 § 1 pkt 2 i 3. Nie zawiera bowiem zarzutów do zaskarżonego postanowienia a samo uzasadnienie stanowi polemikę z prawidłowymi ustaleniami Sądu I instancji.

Mając na uwadze powyższe i na mocy art. 373 k.p.c. w zw. art. 397 § 2 k.p.c. należało postanowić jak w sentencji”.

Krytyczna ocena tego postanowienia (niezaskarżalnego na skutek wyczerpania toku instancji) wymaga następujących szerszych uwag.

Nowelizacja k.p.c. z dnia 2 lipca 2004 r.

W dniu 2 lipca 2004 r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw³, na mocy której po artykule 370 k.p.c. dodany został od dnia 5 lutego 2005 roku artykuł 370¹ k.p.c. w brzmieniu „Apelację sporządzoną przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, niespełniającą wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c., sąd I instancji odrzuca bez wzywania do usunięcia tych braków, zawiadamiając o tym właściwy organ samorządu zawodowego, do którego należy pełnomocnik”. Nowelizacja ta zgodnie z najnowszym orzecznictwem⁴, jak i według większości autorów⁵, ma znaczenie również w zakresie wymogów formalnych zażaleń na podstawie art. 397 § 2 k.p.c. zdanie pierwsze, zgodnie z którym do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu apelacyjnym. Przyjmując w niniejszym artykule powyższy pogląd jako prawidłowy⁶ (pojawił się w doktrynie postulat godny realizacji o potrzebie przedstawienia wniosku rozstrzygnięcia tego zagadnienia przez odpowiedni skład SN i nadanie uchwale mocy zasady prawnej⁷) zasadne jest pytanie, do jakich braków formalnych zażalenia może być zastosowany rygor odrzucenia tego środka zaskarżenia bez wezwania do uzupełnienia tychże. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymaga w pierwszej kolejności interpretacji art. 370¹ k.p.c.

Braki powodujące odrzucenie apelacji.

Przytoczony in extenso przepis 370¹ k.p.c. zaostrza reżim formalnoprawny dotyczący środków odwoławczych w postaci apelacji wnoszonych przez profesjonalnych pełnomocników, jeżeli zważyć na treść artykułu 370 k.p.c. Stanowi on, iż sąd pierwszej instancji odrzuci na posiedzeniu niejawnym apelację wniesioną po upływie przepisanego terminu lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również apelację, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie.

Co do zasady braki formalne są usuwalne i z tego powodu środki zaskarżenia nie ulegają odrzuceniu już na wstępie, albowiem strona niereprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika - ma szanse te braki uzupełnić. W stosunku do apelacji wnoszonej przez profesjonalnych pełnomocników ustawodawca stawia większe wymagania, co jest uzasadnione kwalifikowanym charakterem wykonywanych przez nich czynności. Po nowelizacji powstało pytanie o zakres wymogów formalnych jakich niespełnienie powoduje odrzucenie apelacji na podstawie art. 370¹ k.p.c..

Zgodnie z zacytowanym przepisem chodzi o braki o jakich mowa w artykule 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c., a które dotyczą:

-  oznaczenia wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w całości czy w części,

-  zwięzłego przedstawienia zarzutów,

-  uzasadnienia zarzutów,

-  wniosku o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia.

Warto w tym miejscu wskazać, iż jako przepis szczególny – artykuł 370¹ k.p.c. nie powinien być interpretowany rozszerzająco. Poza tym jest to przepis proceduralny, który powinien być jasny i klarowny. W związku z tym opowiedziałem się za ścisłą wykładnią tego przepisu, to znaczy, że art. 370¹ k.p.c. ma zastosowanie jedynie do elementów apelacji wprost wskazanych w tym przepisie⁸.

Mianowicie jego dyspozycją nie jest objęte zdanie pierwsze art. 368 § 1 k.p.c. w brzmieniu „apelacja powinna czynić zadość wymaganiom pisma procesowego, a ponadto zawierać (...)”. Ustawodawca bowiem wyraźnie rozróżnia podstawowe wymogi dotyczące pisma procesowego (art. 126 k.p.c.) oraz dodatkowe wymogi odnoszące się do apelacji wymienione w pkt. od 1-5, z których art. 370¹ k.p.c. wymienia cztery punkty.

Wynika z tego, iż łagodniej jest potraktowana apelacja, która nie czyni zadość ogólnym wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, a więc np. nie jest podpisana przez pełnomocnika, nie zawiera wskazania sądu, do którego jest skierowana, oznaczenia pisma procesowego (art. 126 k.p.c.) niż ta, która nie spełnia tylko wymogów szczególnych apelacji wskazanych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 k.p.c.. W pierwszym przypadku przewodniczący zgodnie z art. 130 k.p.c. powinien wezwać profesjonalnego pełnomocnika do uzupełnienia braków formalnych, w drugim sąd apelację odrzuci.

Ten sposób wykładni znowelizowanych przepisów znalazł potwierdzenie również w orzecznictwie SN. W wyroku SN – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z 19 kwietnia 2006 r. (II PZP 1/2006)⁹ zostało skonstatowane, że „Apelacja sporządzona przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, niespełniająca tylko wymagań szczególnych określonych w pkt 1-3 i pkt 5 art. 368 § 1 k.p.c. podlega odrzuceniu bez wzywania do usunięcia tych braków (art. 370¹ k.p.c.)”.SN podejmując tego rodzaju uchwałę odwołał się m.in. do argumentu dotyczącego wymogów formalnych skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 398⁴ § 1 k.p.c. skarga kasacyjna powinna zawierać konieczne szczególne wymagania konstrukcyjne w postaci: 1) oznaczenia orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części, 2) przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, 3) wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienie oraz 4) wniosku o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany. Obowiązek spełnienia - między innymi - wymagań przewidzianych dla pisma procesowego wynika z § 2 tego przepisu. Odrzucenie a limine skargi kasacyjnej następuje wyłącznie w sytuacji, gdy nie spełnia ona któregokolwiek z konstrukcyjnych (szczególnych) wymagań tego środka zaskarżenia (art. 398⁶ § 2 k.p.c. w związku z art. 398⁴ § 1 k.p.c.). Natomiast, jeżeli skarga kasacyjna nie spełnia innych wymagań, w tym wymagań ogólnych przewidzianych dla pisma procesowego, to przewodniczący sądu drugiej instancji wzywa skarżącego do usunięcia braków w terminie.

W konkluzji SN zaakceptował taki kierunek wykładni art. 370¹ k.p.c., która opiera się na założeniu, że racjonalny ustawodawca nie mógł zastosować bardziej rygorystycznych wymagań do zwykłego środka zaskarżenia, jakim jest apelacja (art. 367 § 1 k.p.c.), w porównaniu do nadzwyczajnego środka zaskarżenia prawomocnych orzeczeń sądowych, jakim jest skarga kasacyjna (art. 398¹ § 1 k.p.c.). Zdaniem SN dopuszczalne jest zatem odkodowanie odesłania zawartego w art. 370¹ k.p.c. w ten sposób, że przepis ten wyraźnie odsyła do enumeratywnie wskazanych punktów 1-3 i pkt 5 art. 368 § 1 k.p.c., a nie do całego tego paragrafu. Skutek w postaci odrzucenia apelacji a limine zachodzi wyłącznie w przypadkach niedochowania wymagań szczególnych tego środka zaskarżenia.

Braki formalne powodujące a limine odrzucenie zażalenia

SN w uchwale z 22 lutego 2006 r. (III CZP 6/06) skonstatował, że „Zażalenie sporządzone przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, niezawierające wskazania zaskarżonego postanowienia, wniosku o jego zmianę lub uchylenie albo uzasadnienia (art. 394 § 3 k.p.c.), podlega odrzuceniu bez wzywania do usunięcia tych braków (art. 370¹ w związku z art. 397 § 2 k.p.c.)”.

Uzasadniając podjętą uchwałę SN odwołał się do następujących argumentów, które w skrócie można przedstawić w czterech punktach:

a) Po pierwsze ustawodawca systematycznie zwiększa wymagania stawiane adwokatom, radcom prawnym i rzecznikom patentowym, co jest uzasadnione, gdyż chodzi o uczestników procesu, których udział w postępowaniu nosi znamiona funkcji o charakterze publicznym. Osoby te są specjalnie kwalifikowanymi pełnomocnikami procesowymi (art. 87 § 1 in pricipio oraz art. 87¹ k.p.c.), co pozwala oczekiwać od nich spełniania wysokich standardów zawodowych, wśród których jako zupełnie podstawowe wymienić należy prawidłowe sporządzanie pism procesowych i środków odwoławczych (zaskarżenia).

b) Po drugie po wprowadzeniu do procesu cywilnego systemu apelacyjnego, opartego na apelacji pełnej, niemal całkowitemu zatarciu uległy - istniejące w systemie rewizyjnym - różnice między zażaleniem a środkiem odwoławczym przysługującym od orzeczeń co do istoty sprawy. O ile bowiem rewizja była środkiem kontrolnym, o tyle apelacja - podobnie jak zażalenie - ma charakter merytoryczny¹⁰.

c) Po trzecie wśród wymagań formalnych stawianych zażaleniu w art. 394 § 3 k.p.c. łatwo znaleźć odpowiedniki wymagań przewidywanych dla apelacji, których niespełnienie powoduje jej odrzucenie a limine. Wymaganie wskazania zaskarżonego postanowienia odpowiada wymaganiu oznaczenia wyroku, od którego apelacja jest wnoszona (art. 368 § 1 pkt 1), wymaganie umieszczenia w zażaleniu wniosku o uchylenie lub zmianę postanowienia jest odpowiednikiem wymagania wniosku o zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku (art. 368 § 1 pkt 5), a wymaganie zwięzłego uzasadnienia stanowi korelat wymagania zwięzłego przedstawienia w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia (art. 368 § 1 pkt 2 i 3). Różnice istniejące między art. 368 § 1 pkt 1-3 i 5 a art. 394 § 3 k.p.c. dają się łatwo uwzględnić - na podstawie art. 397 § 2 k.p.c. - w ramach formuły odpowiedniego (adaptacyjnego) stosowania art. 370¹ k.p.c. w postępowaniu wywołanym wniesieniem zażalenia.

d) Po czwarte za stosowaniem do zażalenia rygorów ustanowionych dla apelacji przemawiają także argumenty systemowe, również stosowania surowych konsekwencji w sytuacji dopuszczenia przez profesjonalnych pełnomocników także do braków fiskalnych.

W tym miejscu chciałbym szerzej odnieść się do argumentu oznaczonego przeze mnie pod literą c jako bezpośrednio związanego z przedmiotem niniejszych rozważań.

Zgodnie z art. 394 § 3 k.p.c. zażalenie powinno czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego oraz zawierać wskazanie zaskarżonego postanowienia i wniosek o jego zmianę lub uchylenie, jak również zwięzłe uzasadnienie zażalenia ze wskazaniem w miarę potrzeby nowych faktów i dowodów.

Rzeczywiście wśród wymogów formalnych szczególnych przewidzianych dla zażalenia występują elementy zbieżne z tymi przewidzianymi dla apelacji. Są to: wskazanie zaskarżonego orzeczenia, wniosek o jego zmianę lub uchylenia, wskazanie w miarę potrzeby nowych faktów i dowodów.

Wśród wymogów formalnych apelacji ustawodawca przewidział dodatkowo przedstawienie zarzutów i ich uzasadnienie, natomiast w odniesieniu do zażalenia ustawodawca wymaga „zwięzłego uzasadnienia”. SN skonstatował, że wymaganie zwięzłego uzasadnienia stanowi korelat wymagania zwięzłego przedstawienia w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia (art. 368 § 1 pkt 2 i 3).

Czy oznacza to, że w zażaleniu powinny być również wskazane zarzuty, których pominięcie powoduje, że ten środek zaskarżenia będzie dotknięty brakiem formalnym powodującym jego odrzucenie a limine?

Antycypując poniższe uzasadnienie, moim zdaniem nie.

Nie można bowiem postawić znaku równości (choć korelacja istnieje) pomiędzy zarzutami apelacyjnymi i ich uzasadnieniem, a zwięzłym uzasadnieniem zażalenia.

Przyjmuje się w literaturze, że w odniesieniu do zażalenia nie istnieje nawet tak ogólne, jak przy apelacji, wymaganie przytoczenia zarzutów¹¹. Inni autorzy wskazują, że rzeczywiście literalne odczytywanie art. 394 § 3 k.p.c. nie pozwala na stwierdzenie, że zażalenie powinno być oparte na podstawach lub istnieje obowiązek zgłoszenia zarzutów. Dopiero jednak z treści art. 395 § 2 k.p.c. wynika, że skarżący powinien oprzeć zażalenie na określonych zarzutach kwestionujących prawidłowość rozstrzygnięcia¹².To, iż „powinno” oprzeć się zażalenie na konkretnych zarzutach nie oznacza wszakże, iż jest to wymóg ustawowy, co więcej, którego niedopełnienie mogłoby być postrzegane w kategoriach braku formalnego powodującego odrzucenie tego środka zaskarżenia. Słuszne jest stanowisko zajęte przez B. Bladowskiego, że „zwięzłe uzasadnienie”, o którym mowa w art. 394 § 3 nie obejmuje przedstawienia konkretnych zarzutów. W uzasadnieniu tym mogą takie zarzuty zostać wskazane, w miarę potrzeby nowe fakty i dowody, przy czym bez ograniczeń z art. 381 k.p.c.¹³, choć pominięcie takich zarzutów nie stanowi szczególnych braków formalnych tego środka zaskarżenia.

Wnioski

Przenosząc powyżej zaprezentowaną argumentację na grunt sprawy rozstrzyganej przez SO w Warszawie (V Cz 4063/06) należy uznać postanowienie o odrzuceniu zażalenia za nieuzasadnione. Po pierwsze, błędne było dokonanie przez SO w Warszawie oceny zachowania wymogów formalnych zażalenia przez pryzmat art. 368 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c.. Przepisy te odnoszą się nie do zażalenia, ale apelacji. Szczególne wymogi formalne zażalenia są wskazane w art. 394 § 3 k.p.c. Po wtóre, należy zauważyć, że art. 394 § 3 k.p.c. wśród wymogów formalnych nie wymienia zarzutów do zaskarżonego postanowienia, a jedynie zwięzłe uzasadnienie, które może, choć nie musi takie zarzuty zawierać.

Bartosz Draniewicz

___________________________________________________________________

1 T. Ereciński, O potrzebie nowego Kodeksu postępowania cywilnego, PiP 4/2004, s. 3 i n. ;J. Jankowski, Nowelizacje k.p.c. wprowadzane w 2005 r. Warszawa 2005, s. 3.

2 M. Domagalski, Formalności ważniejsze niż proce, Rzeczpospolita z 11 sierpnia 2006 r.

3 Dz.U. Nr 172, poz. 1804.

4 Uchwała SN z 22 lutego 2006 r. III CZP 6/06, OSNC 2007, z.1 poz. 5. Odmienne stanowisko zajął SN w postanowieniu z dnia 10 listopada 2005 r. III CZ 86/05 (niepublikowane).

5 Autorów tych wskazuje, również opowiadając się za takim stanowiskiem K. Weitz, Odrzucenie zażalenia wniesionego przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego bez wzywania do usunięcia braków formalnych. Palestra 9-10/2006, s. 262.

6 Odmienne stanowisko prezentują B.Bladowski, Glosa do uchwały SN z 22 lutego 2006 r. III CZP 6/06, Palestra 3-4/2007, s 314; E. Stawicka, Czy do zażalenia składanego przez fachowego pełnomocnika w którymkolwiek spośród postępowań uregulowanych Kodeksem postępowania cywilnego stosuje się rygor odrzucenia bez wzywania do usunięcia braków, w wypadku, gdy zażalenie to nie zawiera elementów, o których mowa w art. 394 § 3 k.p.c., Palestra 5-6/2006, s. 294-295. Nadto warto zauważyć, że art. 397 § 2 k.p.c. zdanie pierwsze mówi o „postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia” i stosowanym do niego postępowaniu apelacyjnym, a nie o zażaleniu i apelacji. Por. też. K. Kołakowski, uwagi do art. 394 k.p.c. (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz (red. K.Piasecki) 2006, Legalis.

7 B.Bladowski, Glosa, op.cit. s. 315.

8 B. Draniewicz, Nowelizacja k.p.c. – wybrane problemy praktyczne, Radca Prawny 4/2005, s. 24.

9 OSNP 2006/17-18 poz. 260

10 Argumentu tego nie podziela B. Bladowski, Glosa, op.cit. s. 315.

11 B. Bladowski, Środki odwoławcze w postępowaniu cywilny, Zakamycze 2001, s. 96.

12 K. Kołakowski, Środki odwoławcze po nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego z 2000 roku, Warszawa 2000, s. 36-37.

13 B. Bladowski, Glosa, op.cit. s. 314.