1. Wprowadzenie w problematykę

W dniu 19 września 2007 r. zapadł wyrok Trybunału Konstytucyjnego, sygn.: SK 4/06, opublikowany[1] dnia 28 września 2007 r., w którego tezie Trybunał stwierdził, że art. 82 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze[2] (dalej: PrUpN) w zakresie, w jakim nie przewiduje sądowej kontroli zgodności z prawem postanowienia sędziego komisarza w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wpisu hipoteki lub zastawu w księdze wieczystej lub właściwym rejestrze, jest niezgodny z art. 45 ust. 1, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 i art. 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – wyrok zakresowy, tzw.: częściowa niekonstytucyjność przywołanego przepisu. Ponadto Trybunał w uzasadnieniu swojego wyroku odniósł się również do kwestii redakcji art. 81 ust. 3 PrUpN, czemu dał również wyraz w postanowieniu sygnalizacyjnym z dnia 7 listopada 2007 r.[3]  sygn.: S 6/07, w którym to zwrócił uwagę na wadę legislacyjną art. 81 ust. 3 PrUpN, o czym będzie jeszcze mowa na łamach artykułu.

W związku z zapadłym orzeczeniem Trybunału, Komisja Ustawodawcza Senatu RP przygotowała Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze[4]. Zostanie on poddany analizie. Nie jest to bynajmniej projekt będący całkowitym novum, bowiem Sejm V kadencji zajmował się projektem rządowym ustawy o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym[5]. Rządowy projekt przewidywał m.in.: znowelizowanie art. 81 ust. 3 oraz art. 82 PrUpN, przez wprowadzenie możliwości złożenia zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu oraz zastąpienie regulacji z art. 81 ust. 3 PrUpN, gdzie używa się zwrotu „w ciągu sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości” sformułowaniem „co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości”. W związku jednak z rozwiązaniem Sejmu i końcem V kadencji, co nastąpiło w dniu 4 listopada 2007 r. oraz zasadą dyskontynuacji prac parlamentu, prace nad projektem zostały zaniechane.

Trybunał w sprawie ze skargi „MILIMEX” spółki z o.o. przy udziale Marszałka Sejmu oraz Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich zbadał konstytucyjność art. 82 PrUpN z art. 21, art. 45 ust. 1, art. 64 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP orzekając o częściowej niekonstytucyjności tego przepisu. W czym zasadza się rzeczona niekonstytucyjność?

Otóż w sytuacji, gdy ma miejsce wykreślenie wpisu w księdze wieczystej albo w rejestrze, co następuje z urzędu wówczas, gdy wpis został dokonany z naruszeniem art. 81 PrUpN, podstawą jego wykreślenia jest postanowienie sędziego komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu. Zarówno skarżąca Spółka, jak i biorący udział w postępowaniu Marszałek Sejmu, Prokurator Generalny oraz Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucili, że obecna regulacja narusza:

* prawo do sądu, wyrażone w art. 45 ust. 1 Ustawy zasadniczej, zgodnie z którym, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, przy czym jak przyjmuje orzecznictwo i nauka prawa, składowymi prawa do sądu są: prawo dostępu do sądu, tj.: prawo do uruchomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce (niezależność, bezstronność i niezawisłość), prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności, prawo do wyroku sądowego, tj.: prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd;

* prawo do co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego, zgodnie z art. 176 ust. 1 Ustawy zasadniczej;

* prawo do zaskarżenia orzeczeń pierwszoinstancyjnych, co ma swoje umocowanie w art. 78 Konstytucji;

2)    konstytucyjne gwarancje ochrony własności i praw majątkowych, w zakresie:

* prawa własności i prawa dziedziczenia – art. 21 ust. 1 Konstytucji;

* również innych praw majątkowych – art. 64 ust. 1 oraz ust. 2 Konstytucji. Odnośnie naruszenia przez normę przepisu art. 82 PrUpN konstytucyjnych zasad związanych z wymiarem sprawiedliwości należy poddać analizie w czym konkretnie przejawia się niezgodność zakwestionowanego przepisu z Konstytucją.

Jeżeli chodzi o prawo do sądu, to wydaje się celowe postawienie pytania o status prawny sędziego komisarza. Historycznie rzecz ujmując instytucja sędziego-komisarza została wprowadzona do francuskiego Kodeksu Handlowego z 1807 r., będąc remedium na wady ówczesnego postępowania upadłościowego. „(…) Instytucją, na której wspiera się jej prawidłowość i rozmiar jej działalności, jest ustanowienie w każdej upadłości Sędziego Komisarza, tej <duszy upadłości>, którego urzędu należyte sprawowanie pozwala Sądowi przeniknąć właściwe cechy upadłości i wypowiedzieć sprawiedliwy na nią w wyroku pogląd”[6]. W obowiązującym PrUpN sędziemu–komisarzowi poświęcony jest osobny Rozdział 2. Sędzia–komisarz w Dziale I, Tytułu IV. Przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym prowadzonym po ogłoszeniu upadłości. Z pewnością sędzia–komisarz jest organem postępowania upadłościowego, który to organ można dookreślać, jako organ sądowy, obok sądu upadłościowego, syndyka, zarządcy i jego zastępców; jako organ wiodący (władczy, nadzorczy); jako organ decyzyjny, działający ex lege, obligatoryjnie i jednoosobowy, powołany przez sąd upadłościowy[7]. Odmienne stanowisko wyraził P. Zimmerman, bowiem jego zdaniem: „Sędzia komisarz jest w zakresie czynności powierzonych ustawą sądem działającym jednoosobowo”[8]. Sędzia–komisarz może być wyłącznie sędzią zawodowym. Odnośnie natury prawnej sędziego komisarza wypowiedział się również w jednym z postanowień Sąd Najwyższy, stwierdzając, iż: „Postanowienie to (postanowienie sędziego–komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu ze względu na naruszenie art. 81 PrUpN – PG) jest orzeczeniem jednego z organów wykonujących czynności postępowania upadłościowego, nie jest zaś orzeczeniem sądu (…)”[9]. Zważywszy na poglądy nauki prawa, a zarazem praktyki, mając jednocześnie na uwadze stanowisko Sądu Najwyższego można stwierdzić, że co prawda sędzia – komisarz ma prawa i obowiązki sądu, ale wydaje się być bardziej przekonywujący pogląd, że jest on organem postępowania upadłościowego.

W przedmiocie kolejnego zarzutu, dotyczącego prawa do co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego, co wiąże się z również konstytucyjnym prawem do zaskarżania orzeczeń pierwszoinstancyjnych. Postanowienie wydane na podstawie art. 82 PrUpN ma charakter prejudykatu, wiążąc sąd wieczystoksięgowy, czy też sąd rejestrowy orzekający w przedmiocie wykreślenia hipoteki lub zastawu. Taki pogląd wyraził Trybunał Konstytucyjny w przedmiotowym wyroku z 19 września 2007 r., gdzie stwierdził: „Podstawowe znaczenie w rozpatrywanej sprawie ma to, że sąd wieczystoksięgowy lub rejestrowy jest w toku orzekania związany oceną prawną wyrażoną w postanowieniu sędziego–komisarza. Wedle jednolitego poglądu przedstawicieli doktryny, postanowienie to ma w postępowaniu wieczystoksięgowym lub rejestrowym    znaczenie prejudycjalne (…). Wniosek ten jest przy tym niezależny od tego, czy uznamy postanowienie sędziego–komisarza za orzeczenie sądu (…), czy też – jak przyjął Sąd Najwyższy w Postanowieniu z 8 grudnia 2006 r., sygn. V CSK 322/06 (przywoływane w tym artykule - PG) za <orzeczenie jednego z organów wykonujących czynności postępowania upadłościowego>, a nie orzeczenie sądu”. W takim stanie rzeczy postawienie sędziego – komisarza, jak zważył Sąd Najwyższy w ww. Postanowieniu, nie będąc orzeczeniem sądu w rozumieniu art. 365 §1 KPC, a jedynie orzeczeniem organu postępowania upadłościowego nie jest wiążące w innym postępowaniu sądowym. Jak zauważył dalej Sąd Najwyższy: „W postępowaniu w sprawie uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym sąd (wieczystoksięgowy – PG) nie jest zatem związany postanowieniem sędziego–komisarza stwierdzającym niedopuszczalność wpisu hipoteki i może samodzielnie ocenić, czy wpis dokonany został z naruszeniem art. 81 PrUpN”. W konsekwencji w tezie ww. Orzeczenia wypowiada się wniosek, iż: „Zgodność wykreślenia hipoteki z prawem, która nie mogła być badana przy wykreśleniu hipoteki, może być przedmiotem powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ustawy z  6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jednolity: Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.)”.

Zgodnie z art. 154 PrUpN sędzia–komisarz w zakresie swoich czynności ma prawa i obowiązki sądu, natomiast zgodnie z art. 214 PrUpN zasadniczo sąd orzeka na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z formuły art. 219 ust. 1 i 2 PrUpN w postępowaniu upadłościowym orzeczenia zapadają w formie postanowień, a te, od których przysługuje środek odwoławczy, uzasadnia się z urzędu. Jak zauważył Sąd Najwyższy w Uchwale z 17 stycznia 2008 r.: „Zgodnie z art. 219 ust. 2 p.u.n. w postępowaniu upadłościowym orzeczenia zapadają w formie postanowień. Przepis ten odnosi się do formy orzeczeń wydawanych zarówno przez sąd upadłościowy, jak i przez sędziego–komisarza wykonującego funkcję sądu”[10]. Tymczasem zważywszy na redakcję art. 82 PrUpN ustawa nie przewiduje zaskarżalności zażaleniem postanowienia sędziego–komisarza stwierdzającego niedopuszczalność wpisu – art. 222 PrUpN w ust. 1 stwierdza, że na postanowienie sędziego–komisarza zażalenie przysługuje w przypadkach wskazanych w ustawie, a to ostatnie rozpoznaje sąd upadłościowy jako sąd drugiej instancji. Jak zauważył Trybunał: „Jednak żaden przepis ustawy nie przewiduje prawa do wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego–komisarza, o którym mowa w art. 82 PrUpN. Postanowienie sędziego–komisarza w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wpisu zastawu lub hipoteki nie podlega zatem zaskarżeniu w ramach postępowania upadłościowego”. Jeżeli chodzi natomiast o kwestie organu, który jest właściwy zażalenie na postanowienie sędziego–komisarza rozpoznać, to w rachubę wchodzi sąd upadłościowy. Jak zauważa P. Zimmerman: „W stosunku do orzeczeń sędziego–komisarza sądem odwoławczym jest sąd upadłościowy. W ten sposób w strukturze tego samego sądu rejonowego funkcjonuje sąd dwuinstancyjny. Jest to jedyny tego typu wypadek w polskiej procedurze cywilnej usprawiedliwiony z jednej strony potrzebą sprawności postępowania, z drugiej zaś wysoką specjalizacją sądów upadłościowych”[11]. Wracając do zagadnienia zaniechania ustawodawczego w przedmiocie niezaskarżalności postanowienia sędziego–komisarza, jak w art. 82 PrUpN, należy mieć na uwadze, że art. 229 PrUpN przewiduje dopuszczalność posiłkowania się odpowiednimi przepisami księgi pierwszej części pierwszej KPC: Proces. Postępowanie rozpoznawcze, w sprawach nieuregulowanych, z wyjątkiem przepisów o zawieszeniu i wznowieniu postępowania. Jednak nawet stosując odpowiednio te przepisy, rzeczone postanowienie sędziego–komisarza pozostanie niezaskarżane, bowiem, przy założeniu zastosowania KPC w postępowaniu upadłościowym zaskarżeniu będą podlegały: postanowienie kończące postępowanie w sprawie, postanowienie o skazaniu świadka czy biegłego na grzywnę, postanowienie o odmowie uzasadnienia albo doręczenia postanowienia, postanowienia rektyfikacyjne, postanowienie o oddaleniu wniosku o wyłączeniu sędziego, postanowienie o odrzuceniu zażalenia.

Odnośnie naruszenia przez normę przepisu art. 82 PrUpN konstytucyjnych gwarancji ochrony własności i praw majątkowych, konsekwencja zaniechania legislacyjnego ustawodawcy w związku z tym przepisem zasadza się w utracie zabezpieczenia rzeczowego przez wierzyciela hipotecznego, nie traci on, co prawda wierzytelności jednakże niewątpliwie postrada zabezpieczenie. W uzasadnieniu do Projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, opracowanym przez Komisję Ustawodawczą Senatu RP, o czym była już mowa, wyrażono pogląd, że „Trybunał Konstytucyjny negatywnie ocenił uszczuplenie standardu ochrony praw wierzyciela hipotecznego lub zastawnika, traktując to jako konsekwencję braku realnej i efektywnej kontroli zgodności z prawem postanowienia sędziego–komisarza stwierdzającego niedopuszczalność wpisu hipoteki lub zastawu”.

Istotne znaczenie ma wada legislacyjna art. 81 ust. 3 PrUpN. Problem ten zauważany był już wcześniej przez praktykę, a zarazem naukę prawa. „Niestety, wypracowana w toku prac legislacyjnych treść przepisu nie odpowiada intencjom ustawodawcy. W obecnym brzmieniu przepis paradoksalnie zezwala na wpisanie hipoteki w wykonaniu wniosku złożonego w okresie ostatnich sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, nie pozwala natomiast na wpisanie hipoteki w wykonaniu wniosków złożonych wcześniej. Jest to zdecydowanie sprzeczne zarówno z logiką, jak i z celem przepisu”[12]. Kwestię tę zauważył również Trybunał, który w przedmiotowym wyroku zajął stanowisko, zgodnie z którym: „Doktryna, posiłkując się rezultatami wykładni funkcjonalnej i teleologicznej podkreśla bowiem, że w istocie nie chodzi o wniosek o wpis hipoteki złożony <w ciągu sześciu miesięcy>, ale <najpóźniej na sześć miesięcy> przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. (…) U podstaw tak zrekonstruowanej normy leży założenie, że wniosek o wpis hipoteki złożony co najmniej pół roku przed ogłoszeniem upadłości nie ma związku z następczą niewypłacalnością, a wierzyciel hipoteczny nie może ponosić negatywnych konsekwencji przeciągającej się procedury wieczystoksięgowej”.

W konsekwencji zakwestionowane przepisy art. 81 ust. 3 i art. 82 PrUpN, w przywoływanym wcześniej Projekcie, przyjmują następującą redakcję:

* Art. 81 ust. 3 „Przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości”.

* Art. 82 „Wpis w księdze wieczystej lub rejestrze dokonany z naruszeniem przepisów art. 81 podlega wykreśleniu z urzędu. Podstawą wykreślenia jest postanowienie sędziego–komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu. Na postanowienie sędziego–komisarza przysługuje zażalenie”.

3. Podsumowanie rozważań

Trybunał Konstytucyjny pełni rolę „negatywnego ustawodawcy”, bowiem jego zadaniem jest eliminowanie wadliwych norm z sytemu. Analizowane przepisy art. 81 ust. 3 oraz art. 82 PrUpN są ewidentnie wadliwe. W konsekwencji stan prawny w tej materii ulegnie zmianie, co jest konsekwencją rzeczonego wyroku Trybunału.