10.10.2009 r.
I. Z zastrzeżeniem art. 237 p.u.n. wierzyciel osobisty upadłego chcący uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym powinien zgłosić swoją wierzytelność sędziemu-komisarzowi. Obowiązek ten dotyczy wszystkich wierzycieli osobistych upadłego, w tym także tych, którzy przed ogłoszeniem upadłości uzyskali przeciwko dłużnikowi tytuł egzekucyjny w postaci prawomocnego orzeczenia sądu (arg. z art. 258 p.u.n.). Jednocześnie, zgodnie z art. 264 ust. 1 p.u.n., po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego wyciąg z zatwierdzonej listy wierzytelności zawierający oznaczenie wierzytelności oraz sumy otrzymanej na jej poczet przez wierzyciela jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu. Regulacja taka skłania do pytania o relację zachodzącą pomiędzy sądowym tytułem egzekucyjnym w postaci prawomocnego wyroku uzyskanym przed ogłoszeniem upadłości, a tytułem egzekucyjnym powstałym w toku postępowania upadłościowego wskutek umieszczenia zgłoszonej wierzytelności na liście, jeżeli postępowanie upadłościowe zostało następnie zakończone lub umorzone.
Problem ten został dostrzeżony już w doktrynie międzywojennej na tle zbliżonych przepisów pr. updł. z 1934 r.[1] Podniesiono wówczas (M. Allerhand), że wyciąg z listy zastępuje tytuł egzekucyjny powstały poza postępowaniem upadłościowym, w szczególności wykonalny wyrok sądowy i dlatego wierzyciel nie może na podstawie tego wyroku wszczynać egzekucji[2]. Teza ta została w zasadzie jednomyślnie podzielona w późniejszej literaturze, w której zauważano, że wyciąg z listy wierzytelności sporządzonej w postępowaniu upadłościowym zastępuje poprzedni tytuł egzekucyjny[3], ewentualnie że wykonalność poprzedniego tytułu wskutek zastąpienia go wyciągiem z listy wygasa[4]. W przepisach p.u.n. zagadnienie to zostało uregulowane wprost w przypadku upadłości układowej w sposób zapewniający priorytet tytułom egzekucyjnym powstającym w toku postępowania upadłościowego (art. 295-296 p.u.n.). Co się tyczy upadłości likwidacyjnej, pomimo braku odpowiedniej regulacji, po wejściu w życie p.u.n. w doktrynie utrzymało się bez sprzeciwu stanowisko, że tytuł egzekucyjny powstały na podstawie listy wierzytelności w postępowaniu upadłościowym z opcją likwidacyjną powinien „zastępować” tytuł powstały przed ogłoszeniem upadłości, w tym wykonalny wyrok sądu. Za rozwiązaniem tym przemawiać ma przede wszystkim niedopuszczalność istnienia dwóch niezależnych od siebie tytułów egzekucyjnych opiewających na tę samą wierzytelność oraz fakt, że odmienny pogląd byłby sprzeczny ze sposobem unormowania losu wierzytelności niepieniężnych, które po ogłoszeniu upadłości zamieniają się na pieniężne i zachowują ten charakter także po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego (art. 91 ust. 2 w zw. z art. 372 ust. 1 p.u.n.)[5].
II. Rozważane zagadnienie nie spotkało się do niedawna z szerszymi wypowiedziami ze strony judykatury. Jeszcze na tle dawnego pr. updł., w wyroku z dnia 25 października 2006 r., III CSK 156/07[6], SN zajął stanowisko zgodne z dominującym poglądem doktryny. Odmienne zapatrywanie wyraził jednak w uchwale z dnia 5 marca 2009 r., III CZP 3/09[7], stwierdzając w jej tezie, że sądowy tytuł wykonawczy wydany przeciwko dłużnikowi, co do którego następnie ogłoszono upadłość, nie traci z mocy prawa wykonalności w części, co do której wierzytelność nim stwierdzona została umieszczona na prawomocnej liście wierzytelności sporządzonej w toku postępowania upadłościowego[8].
W ocenie SN, aczkolwiek wzgląd na ogólne zasady dotyczące powstawania tytułów wykonawczych przemawia przeciwko istnieniu jednakowych i niezależnych od siebie tytułów, utrata mocy obowiązującej tytułu wykonawczego ipso iure powinna opierać się na wyraźnym przepisie. Wobec braku stosownej regulacji brak podstaw do twierdzenia, że ujęcie wierzytelności na liście w postępowaniu upadłościowym z opcją likwidacyjną mogłoby powodować utratę mocy obowiązującej poprzedniego tytułu wykonawczego obejmującego taką wierzytelność. Nie ma również przesłanek do uznania, że brak owej regulacji mógłby być odczytywany w kategoriach luki uzasadniającej odwołanie się do analogicznego stosowania art. 295 ust. 1 p.u.n. Po pierwsze, trudno zakładać, że ustawodawca wprowadzając art. 295 ust. 1 p.u.n. w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu stracił z pola widzenia ocenę skutków ujęcia wierzytelności na liście w upadłości likwidacyjnej. Istniejący stan rzeczy wskazuje raczej na celowy zabieg ze strony ustawodawcy. Po drugie, za taką konkluzją przemawia także odmienna sytuacja prawna wierzycieli dysponujących tytułami wykonawczymi w obu rodzajach postępowań upadłościowych. Inaczej niż w postępowaniu obejmującym likwidację majątku upadłego, w postępowaniu z możliwością zawarcia układu wierzytelności ulegają bowiem redukcji, a obowiązek ich zaspokojenia wynika również z „nowej podstawy”, jaką jest układ. Pozwala to zakładać, że ustawodawca, chcąc zapobiec potrzebie wszczynania procesów o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., uznał za celowe wprowadzenie regulacji szczególnej przesądzającej o utracie mocy obowiązującej dotychczasowych tytułów wykonawczych uwzględniając potrzebę ochrony interesów dłużnika wynikającą z odmiennego ukształtowania zakresu jego obowiązków.
III.Problem rozstrzygnięty przez SN jest skomplikowany, o czym świadczy podobny spór toczący się od lat w zbliżonym stanie prawnym w doktrynie niemieckiej. Pomimo że początkowo torowało sobie drogę stanowisko, że skutki wpisu na listę wierzytelności obejmują „wyparcie”, „pochłonięcie” lub „utratę mocy obowiązującej” wcześniejszego prawomocnego tytułu wykonawczego na rzecz tytułu uzyskiwanego w toku postępowania upadłościowego na podstawie listy (Verdrängungstheorie)[9], które, jak można przypuszczać, zainspirowało swego czasu M. Allerhanda, obecnie kwestia ta należy do spornych tak co do samego wniosku, jak i sposobu jego uzasadnienia[10]. Zgodzić się trzeba, że do przyjęcia dominującego w nauce krajowej stanowiska nie skłaniają argumenty odwołujące się do „istoty rzeczy” lub negujące w ogóle dopuszczalność istnienia więcej niż jednego tytułu egzekucyjnego opiewającego na tę samą wierzytelność. Zjawisko konkurencji tytułów egzekucyjnych (wykonawczych) jest znane naszemu prawu, a problem ten eliminuje się przy wykorzystaniu powództwa przeciwegzekucyjnego opartego na zarzucie spełnienia świadczenia. Taką też drogę, jak się zdaje, proponuje dłużnikowi SN wskazując, że w razie próby równoległego wykorzystania obu tytułów przysługiwałyby mu środki obrony przed niezasadną egzekucją, a po jej zakończeniu roszczenie o zwrot wyegzekwowanego świadczenia i naprawienie szkody. Prawo procesowe nie zna natomiast reguły, według której późniejszy tytuł egzekucyjny zastępowałby tytuł wcześniejszy. Wykorzystując powództwo opozycyjne można również rozwiązać problem transformacji wierzytelności niepieniężnych w pieniężne, zważywszy że zmiana charakteru wierzytelności może być traktowana jako zdarzenie, wskutek którego świadczenie objęte pierwotnym tytułem wykonawczym wygasło lub nie może być egzekwowane (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). Milczenie ustawy co do upadłości likwidacyjnej przy jednoczesnym przyjęciu wyraźnej regulacji w odniesieniu do upadłości układowej (art. 295-296 p.u.n.) skłania do wnioskowania a contrario, toteż prima facie trudno się też dziwić, że SN nie sięgnął do dyskusyjnej i trudnej do przeprowadzenia, acz sugerowanej przez SO analogii z art. 295 ust. 1 i 2 p.u.n. W kontekście tym konkluzja, że oba tytuły są równorzędne, wierzycielowi przysługuje prawo wyboru pomiędzy nimi, a w razie nielojalnego działania wierzyciela dłużnik powinien bronić się powództwem z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. może przekonywać.
Z drugiej jednak strony wydaje się, że powstały w ten sposób stan rzeczy stwarza pewien niedosyt. Choć przypadki konkurencji tytułów egzekucyjnych (wykonawczych) są znane, nie oznacza to, że są one pożądane. Rodzą one ryzyko nadużyć, a obrona przed równoległą egzekucją toczącą się na podstawie dwóch tytułów przy pomocy powództwa przeciwegzekucyjnego, choć teoretycznie możliwa, jest w praktyce trudna. Sytuacja, do której dochodzi w postępowaniu upadłościowym, ma z tego punktu widzenia charakter szczególny, a to dlatego, że co należy wyraźnie podkreślić, zbieg tytułów nie jest tu wynikiem splotu atypowych okoliczności, lecz wynika z samej istoty mechanizmu przyjętego przez ustawodawcę, w ramach którego ustawa – Prawo upadłościowe i naprawcze z założenia traktuje wszystkie wierzytelności w taki sam sposób i tytułując je na nowo przez wyciąg z listy wierzytelności dostosowuje każdorazowo treść tytułu egzekucyjnego wydawanego ostatecznie wierzycielowi do zmian, do których doszło w toku postępowania upadłościowego. W połączeniu z faktem, że również w upadłości likwidacyjnej często dochodzić będzie do zmiany zakresu obowiązków dłużnika, choćby wskutek częściowego zaspokojenia świadczenia w podziale funduszów masy, sytuacja taka mogłaby sugerować potrzebę przyznania pierwszeństwa wyciągowi z listy wierzytelności przed tytułem uzyskanym poza postępowaniem upadłościowym. Jeżeli ponadto uwzględnić, że skala, w jakiej dochodzić będzie do konkurencji tytułów w upadłości likwidacyjnej, jest znacząco większa aniżeli w znanych dotychczas podobnych przypadkach, może okazać się, że proponowana przez SO analogia nie była tak odległa, jak by się to mogło pozornie wydawać.
Zagadnienie podjęte przez SN w omawianej uchwale wymaga szerszego opracowania. Niezależnie od ostatecznie przyjętego rozwiązania wydaje się w każdym bądź razie, że motywy odmiennego podejścia w przepisach p.u.n. do sposobu rozwiązania problemu konkurencji tytułów egzekucyjnych w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku dłużnika i w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu, nie są do końca jasne.
dr Paweł Grzegoczyk
[1] Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (tekst jednolity Dz.U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512).
[2] M. Allerhand, Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 1991 (przedruk), s. 329. Wyjątek od tej zasady autor uznawał jedynie w odniesieniu do odsetek, które od daty ogłoszenia upadłości nie mogą być zaspokojone z masy, a biegną w stosunku do upadłego (art. 33 pr. updł). Podobne stanowisko M. Allerhand zajął na tle dawnego postępowania układowego – zob. M. Allerhand, Prawo o postępowaniu układowym. Komentarz, Bielsko-Biała 1991 (przedruk), s. 124 – „(...) nowy tytuł egzekucyjny uchyla poprzedni”.
[3] Z. Świeboda, Komentarz do prawa upadłościowego i prawa o postępowaniu układowym, Warszawa 1996, s. 183 i 304.
[4] Zob. P. Nazarewicz, Powództwo o uchylenie mocy obowiązującej tytułu egzekucyjnego, PPH 2002, nr 12, s. 42, J. Rażewski, Prawo upadłościowe. Komentarz praktyczny, Toruń 1999, s. 303, R. Kowalkowski (w:) B. Jasinkiewicz, R. Kowalkowski, Z. Koźma, A. Lewandowski, M. Ożóg, Prawo upadłościowe i układowe. Komentarz. Wzory pism, Gdańsk 2001, s. 328; por. też A. Marciniak, Stosunek sądowego postępowania egzekucyjnego do postępowania układowego (w:) Księga Pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998, s. 263 in fine, M. Szwanefeld, Subsydiarna odpowiedzialność wspólników. Glosa do postanowienia SA w Poznaniu z dnia 14 maja 2003 r., I ACz 984/03, MoP 2004, nr 12, s. 569, H. Urbańczyk, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 22 maja 1998 r., II CKN 793/97, OSP 2000, nr 6, s. 300 (trzej ostatni autorzy w odniesieniu do podobnego problemu w postępowaniu układowym). Odmienne stanowisko na tle postępowania układowego wyraził jedynie F. Zedler, Prawo upadłościowe i układowe, Toruń 1999, s. 397.
[5] S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2005, s. 763-764, A. Jakubecki (w:) A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze, Zakamycze 2006, s. 758-759, Z. Świeboda, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2003, s. 326, P. Dragon (w:) A. Witosz (red.), Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2009, s. 408.
[6] Niepubl. (Lex 398385).
[7] Biul. SN 2009, nr 3, s. 6 (teza).
[8] W uchwale tej SN podjął także drugi problem przedstawiony przez SO na wypadek udzielenia odpowiedzi negatywnej na pierwsze z pytań (Biul. SN IC 2009, nr 2, s. 13). Problem ten dotyczył możliwości potraktowania faktu umieszczenia wierzytelności na prawomocnej liście wierzytelności w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego jako zdarzenia stanowiącego podstawę do wytoczenia przez upadłego powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego uzyskanego przed ogłoszeniem upadłości (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). Również na to pytanie SN udzielił odpowiedzi przeczącej. Poniższe uwagi ograniczone są jednak do pierwszego z zagadnień rozstrzygniętych przez SN.
[9] Zob. obszernie H. F. Gaul, Negative Rechtskraftwirkung und konkursmäßige Zweittitulierung (w:) Festschrift für Friedrich Weber zum 70. Geburtstag am 19. Mai 1975, Berlin-New York 1975, s. 156 i n. Ramy wypowiedzi nie pozwalają na przywołanie poglądów poszczególnych autorów.
[10] Aczkolwiek judykatura Trybunału Federalnego dość stanowczo przyjmuje, że tytuł pochodzący sprzed wszczęcia postępowania upadłościowego zostaje „pochłonięty” przez wyciąg z listy wierzytelności, na podstawie którego wierzyciel może prowadzić egzekucję przeciwko upadłemu po zakończeniu postępowania upadłościowego (wyrok z dnia 18 maja 2006 r., IX ZR 187/04; http://www.bundesgerichtshof.de)
|
Wersja do druku
Do góry strony
