17.03.2010 r.
1. Charakterystyka postępowania naprawczego – uwagi ogólne
Ustawą z dnia 28 lutego 2004 roku (Dz.U. 2003 r., Nr. 60, poz. 535 z późn. zm.)
o postępowaniu upadłościowym i naprawczym[1] do prawa polskiego wprowadzone zostało postępowanie naprawcze. W kształcie, jaki nadała mu ta ustawa, jest to mało znane rozwiązanie w prawie polskim[2].
Postępowanie naprawcze charakteryzuje się tym, że ma je realizować sam przedsiębiorca jedynie przy udziale sądu i nadzorcy sądowego. Poszczególne elementy tego postępowania musiały zostać zatem skonstruowane w taki sposób, aby zainteresowany przedsiębiorca sam mógł sobie poradzić z ich prawidłowym przeprowadzeniem.
Ponadto jednym z głównych założeń omawianego postępowania jest przywrócenie konkurencyjności na rynku przedsiębiorstwa, w którym jest ono przeprowadzane. Zdaniem D. Czajki „ zdolność konkurowania na rynku jest możliwa w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo ma trwałą zdolność płatniczą, procesy gospodarcze są rentowne, a wierzyciele mają zaufanie do kontrahenta, gdyż gwarantuje on spłatę ich należności[3]”. Przy pomocy tego postępowania powinien zatem zostać osiągnięty zupełnie inny, szerszy cel, aniżeli przy użyciu wcześniej znanych postępowań przeznaczonych dla przedsiębiorców borykających się z problemami finansowymi. W dotychczas znanych kształtach postępowań założeniem była, albo likwidacja nierentownego przedsiębiorstwa, w przypadku postępowania upadłościowego, albo wyeliminowanie stanu zadłużenia, w przypadku postępowania układowego.
Powyższe założenia, tak dalece odmienne od znanych nam rozwiązań, sprawiły,
że postępowanie naprawcze jest bardzo specyficzną procedurą, na którą składają
się lub też mają wpływ, elementy z pozoru podobne do znanych nam z innych postępowań
a w istocie zupełnie od nich różne.
Jednym z istotnych składników postępowania naprawczego jest układ, który, celem umożliwienia przeprowadzenia naprawy przedsiębiorstwa przy użyciu przepisów powoływanej wyżej ustawy, musi zostać zawarty pomiędzy przedsiębiorcą chcącym przeprowadzić owo postępowanie oraz wierzycielami, a następnie musi zostać zatwierdzony przez sąd.
Do tej pory w prawie polskim były znane i regulowane układy, które pomagały przedsiębiorcy mającemu kłopoty w porozumieniu się z wierzycielami bądź w spłacie zadłużenia, bądź likwidacji zadłużonego przedsiębiorstwa przy zastosowaniu
jak najmniejszych dolegliwości z tym związanych dla wierzycieli.
Regulacje dotyczące tego typu układów były zawarte w dwóch rozporządzeniach[4] uchylonych przez wyżej wspominaną ustawę.
W ustawie o postępowaniu upadłościowym i naprawczym również mamy do czynienia z instytucją układów. Jednakże układ w postępowaniu naprawczym, który jest w zasięgu zainteresowania niniejszego artykułu, w swej konstrukcji jest odmiennym układem, od znanych w poprzednim postępowaniu upadłościowym i postępowaniu układowym Układ ten, bowiem jest zupełnie nową niezależną i samodzielną instytucją prawa[5]. Ze względu na zasięg, jest to instytucja szersza niż poprzednie rodzaje układów, gdyż oprócz rozwiązania problemu długów i niepewności związanych z niewypłacalnością, układ z reguły ma na celu także restrukturyzację ekonomiczno – finansową gwarantującą optymalne zaspokojenie praw wierzycieli[6].
Z założenia jest to zatem instytucja pełniejsza aniżeli wcześniej znane nam układy. Przeprowadzenie układu w postępowaniu naprawczym od momentu jego przegłosowania, poprzez realizację jego postanowień, aż do zakończenia jednoznacznie wskazuje,
że u podwalin jego powstania legła myśl, iż ma to być niezależna i samodzielna instytucja. Musi on się różnic od dotychczasowych układów już chociażby dlatego, że „lwią” część jego przeprowadzenia pozostawia się w rękach przedsiębiorcy, który – choć niektórzy chcieli
by inaczej – ani nie jest fachowcem w dziedzinie prawa, oraz – jak to się często okazuje
w praktyce – nie zawsze na stałe współpracuje z profesjonalnym pełnomocnikiem.
Zatem instytucja ta została skonstruowana w taki sposób, aby amator był w stanie stawić
jej czoła i w dodatku zrobić to w sposób skuteczny.
Dodatkowo podstawowe założenie postępowania naprawczego, a zatem przywrócenie konkurencyjności przedsiębiorcy na rynku, wymusiło potrzebę stworzenia zupełnie nowego oblicza układu, który został oddany do dyspozycji przedsiębiorcom korzystającym
z dobrodziejstwa postępowania naprawczego.
Na czym polegają owe innowacje dokonane w tej instytucji?
2. Plan naprawczy i jego rola w postępowaniu naprawczym
Podstawą układu jest dobry plan naprawczy. To od niego wszystko się zaczyna. Stworzenie tego dokumentu w sposób poprawny, rzetelny i zgodny z przepisami jest dobrą podwaliną do zawarcia korzystnego układu zarówno dla wierzycieli jak i dla dłużnika,
co w konsekwencji ma prowadzić do zrealizowania wszystkich założeń przewidzianych
w postępowaniu naprawczym. Obowiązek stworzenia dobrego planu naprawczego odpowiadającego przepisanym wymogom spoczywa na przedsiębiorcy[7]. Oznacza to, że nawet jeżeli przedsiębiorca zleci osobie trzeciej sporządzenie takiego planu to i tak będzie odpowiedzialny za jego treść a co za tym idzie możliwość realizacji.
Ustawowa definicja tego planu jest zawarta kolejno w art. 502 i 503. Założenia zawarte w planie naprawczym powinny zapewniać przywrócenie przedsiębiorcy zdolność do konkurowania na rynku[8]. Ponadto obowiązkowym elementem planu naprawczego jest uzasadnienie[9] obejmujące opis stanu przedsiębiorstwa ze szczególnym określeniem jego sytuacji ekonomiczno-finansowej, prawnej oraz organizacyjnej[10]. Wskazane jest aby znalazła się w nim analiza sektora rynku, na którym przedsiębiorstwo działa,
z uwzględnieniem pozycji rynkowej konkurencji. Nie może w nim zabraknąć opisu metod i źródeł finansowania, z uwzględnieniem przewidywanych wpływów i wydatków w czasie wykonywania postępowania naprawczego. Wskazania te muszą być realne i poparte konkretami, nie wystarczy tutaj lakoniczne stwierdzenie, iż przedsiębiorca, np. stara się o udzielenie kredytu bankowego, ale należy wskazać określone źródła finansowania. Ponadto należy w uzasadnieniu planu umieścić informacje dotyczące analizy poziomu i struktury ryzyka oraz wskazać osoby odpowiedzialne za jego wykonanie. Musi on także zawierać ocenę alternatywnego sposobu restrukturyzacji zobowiązań oraz wskazanie systemu zabezpieczenia praw i interesów wierzycieli na czas wykonywania planu. W określonych przypadkach sędzia-komisarz może zezwolić na ograniczenie uzasadnienia propozycji układowych.
Sposób naprawy przedsiębiorstwa powinien określać m. in. restrukturyzację zobowiązań. Propozycje tej restrukturyzacji mogą obejmować w szczególności:
- odroczenie wykonania zobowiązań,
- rozłożenie spłaty długów na raty,
- zmniejszenie sumy długów,
- konwersję wierzytelności na udziały lub akcje,
- zmianę, zamianę lub uchylenie prawa zabezpieczającego określoną wierzytelność.
Projekt restrukturyzacji zobowiązań może zawierać jeden lub więcej sposobów jej przeprowadzenia. W tej dziedzinie ustawodawca pozostawił całkowitą swobodę przedsiębiorcy, który sam ma zadecydować o tym, jaki sposób lub sposoby restrukturyzacji jego zobowiązań będzie najskuteczniejszy.
3. Negocjacje i mediacje w postępowaniu naprawczym.
Omawiany plan nie jest ofertą ani propozycją ugody. Faktycznie jego treść oraz sposób złożenia pozwalają stwierdzić, iż zawiera on propozycje i zaproszenie do negocjacji[11]. Negocjacje definiuje się jako proces, w ramach którego poszukujemy warunków uzyskania tego, czego chcemy od kogoś, kto chce czegoś od nas[12]. Negocjacje zatem to nic innego jak odpowiednia strategia podejmowana decyzji w przypadku różnic, a czasem sprzecznych interesów dwóch stron współzależnych w takim stopniu, że porozumienie byłoby wzajemnie korzystne. Strony nie zgadzają się, ale pragnęłyby osiągnąć porozumienie, ponieważ brak rozwiązania, jak i współzawodnictwo byłoby dla obu stron niekorzystne. Zgodnie z definicją Zbigniewa Nęckiego „podstawowe określenie negocjacji można ująć w proste stwierdzenie: jest to sekwencja wzajemnych posunięć, poprzez które strony dążą do osiągnięcia możliwie korzystnego rozwiązania częściowego konfliktu interesów”[13].
Robert A. Rządca i Paweł Wujec opisują negocjacje jako: „sposób uzyskania od innych tego, co chcemy. To dwustronny proces komunikowania się, którego celem jest osiągnięcie porozumienia, a więc podjęcie wspólnej decyzji o przyszłym działaniu w sytuacji,
gdy przynajmniej niektóre interesy zaangażowanych stron są konfliktowe”[14].
Natomiast Wiliam Ury określa negocjacje jako: „proces dwustronnej komunikacji, którego celem jest osiągnięcie porozumienia z innymi, gdy niektóre z waszych interesów
są wspólne, a inne sprzeczne”, ponadto „negocjacje nie ograniczają się do formalnego siedzenia za stołem i dyskutowania spornych kwestii. Negocjacje są nieformalnym procesem, w który angażujemy się zawsze, gdy próbujemy otrzymać coś od innych”[15].
Pojęcie „negocjacje” nie zostało zdefiniowane w przepisach prawnych. Jedynie na niektóre cechy tego pojęcia wskazuje art. 72 k.c. W kodeksie cywilnym określenie „negocjacje” zastąpiło słowo „rokowania” (art. 72 k.c.). Zmiana ta była podyktowana powszechnie używanym w obrocie gospodarczym zwyczajem językowym[16]. Przepis art. 72 § 2 k.c. zobowiązuje strony również do przeprowadzenia negocjacji zgodnie z dobrymi obyczajami, a w szczególności z zamiarem zawarcia umowy. Zasady te można z powodzeniem zastosować również w przypadku zawierania układu w omawianym postępowaniu.
W przypadku postępowania naprawczego mamy do czynienia bodaj ze wszystkimi elementami występującymi w wyżej przytoczonych definicjach. Z jednej strony jest dłużnik, który chce odzyskać konkurencyjność na rynku i dalej prowadzić swoje przedsiębiorstwo. Mając przed sobą widmo realnej niewypłacalności musi przedsięwziąć takie kroki, dzięki którym rozwiąże ten problem przy jak najmniejszym osłabieniu swojego przedsiębiorstwa.
Z drugiej zaś strony są wierzyciele, którzy chcą odzyskać swoje należności. Działania naprawcze dłużnika muszą uwzględniać i ich interesy, bowiem dążenie za wszelką cenę
do naprawy przedsiębiorstwa mogłoby doprowadzić w rzeczywistości do chwilowej stabilizacji, ale okupionej utratą zaufania potencjalnych kontrahentów, którzy nie chcieliby już współpracować z nieuczciwym podmiotem. Jednakże również wierzyciele dążący
do zaspokojenia swoich należności nie mogą zapominać o realnych możliwościach i aktualnej sytuacji dłużnika. Odzyskanie za wszelką cenę należności mogłoby bowiem okazać się bądź w ogóle niemożliwe, bądź doprowadzić do upadłości dotychczas dobrego partnera na rynku. Czyli zawarcie układu sprowadza się do odzyskania na rynku konkurencyjności przez dłużnika z jednoczesnym jak największym zaspokojeniem roszczeń wierzycieli.
Powyższe założenie powinno w rzeczywistości nabrać kształtu podczas zgromadzenia wierzycieli, na którym wierzyciele wraz z dłużnikiem winni negocjować propozycje restrukturyzacji przedsiębiorstwa zawarte w planie naprawczym. Dodatkowym argumentem przemawiającym za teorią negocjacji w postępowaniu naprawczym jest zapis zawarty
w art. 505 ustawy, w którym mowa jest o terminach zgromadzenia wierzycieli. Zgromadzenie wierzycieli nie może się odbyć wcześniej niż po upływie miesiąca od dnia wszczęcia postępowania naprawczego[17], a dłużnik ma obowiązek zawiadomić wierzycieli o terminie
i miejscu zgromadzenia wierzycieli nie później niż na dwa tygodnie przed zgromadzeniem jednocześnie doręczając im plan naprawczy[18]. Wcześniejsze doręczenie stronom planu naprawczego ma na celu umożliwienie dokładnego przygotowania się do procesu negocjacyjnego poprzez ocenę sytuacji ekonomicznej dłużnika i przeanalizowanie możliwości ewentualnych własnych ustępstw przez wierzyciela. Wierzyciel ma obowiązek uzgodnienia terminu zgromadzenia z nadzorcą sądowym, który formalnie prowadzi to zgromadzenie[19].
Niestety analiza akt postępowań naprawczych[20], które były wszczynane w sądach polskich, jednoznacznie wskazuje na to, iż wierzyciele kompletnie nie doceniają szansy
jaką stworzył im ustawodawca. W praktyce w ogóle nie pojawiają się na zgromadzeniu wierzycieli a swoją aktywność ograniczają jedynie do pisemnego głosowania,
które zazwyczaj jest przeciwko układowi. Wynika to zapewne z braku świadomości jak wielkie możliwości stwarzają wierzycielowi przepisy dotyczące omawianego postępowania. Wierzyciel ma bowiem prawo współtworzenia ostatecznego kształtu propozycji układowych dzięki którym wszystkie strony układu mają wyjść „obronną ręką” z trudnej sytuacji. Najnowsze poglądy na temat negocjacji stwierdzają, że konflikt nie musi prowadzić do strat jednej ze stron, a wręcz przeciwnie do przyniesienia korzyści wszystkim zaangażowanym podmiotom. Dokładnie takie założenia przyświecały ustawodawcy tworzącemu postępowanie naprawcze, w którym nie ma przegranych; ma wygrać i dłużnik, który po przeprowadzeniu postępowania powinien odzyskać konkurencyjność na rynku oraz mają wygrać wierzyciele, których wierzytelności powinny być zaspokojone w jak największym stopniu.
W teorii pojawiły się wprawdzie głosy, że uprawnienia wierzycieli są tak szerokie,
iż mogliby przegłosować propozycje zupełnie niezgodne z tym co dłużnik przedstawił
w planie naprawczym, a w wyniku głosowania wierzycieli nad propozycjami układowymi określonymi przez samych wierzycieli dochodziłoby do przymusowego ukształtowania stosunku prawnego, który sprowadzałby się do zgłoszenia jednolitej oferty wierzycieli pod adresem swoiście ubezwłasnowolnionego dłużnika[21]. Podstawowe założenia postępowania naprawczego, w którym to dłużnik ma przeprowadzać to postępowanie i to z przeświadczeniem jego skutecznego zakończenia, nie pozwala zgodzić się z opisanym poglądem. W przeciwieństwie do układu w postępowaniu upadłościowym w dobrowolnej procedurze sanacyjnej warunkiem przyjęcia układu powinno być porozumienie przedsiębiorcy z większością wierzycieli[22]. Dodatkowo w chwili obecnej problem nie istnieje gdyż wierzyciele zdają się być nieświadomi zakresu praw przyznanych im w postępowaniu naprawczym.
Tymczasem uprawnienia te są znaczne, gdyż zgodnie z przepisami o postępowaniu naprawczym wierzyciele mogą mieć istotny wpływ na ostateczny kształt zawartego
i w konsekwencji zrealizowanego układu. Mają oni prawo zgłaszać zmiany do propozycji restrukturyzacji zobowiązań[23]. Zgłaszane zmiany mają zaś bardzo szeroki charakter gdyż mogą obejmować nie tylko wysokość otrzymywanych przez wierzycieli świadczeń, redukcji zobowiązań przedsiębiorcy, ale także warunków płatności oraz innych sposobów restrukturyzacji zobowiązań[24].
Powyższe jest kolejnym dowodem na to, iż zawarcie układu w postępowaniu naprawczym jest poprzedzone negocjacjami. Występują tutaj, bowiem takie czynniki
jak częściowa sprzeczność interesów (wierzyciele chcą jak najwięcej odzyskać a dłużnik
jak najszybciej powrócić do formy), ale także część interesów jest wspólna, co daje asumpt
do wspólnych działań (dłużnik chce pozostać wiarygodnym partnerem i spłacić zobowiązania w jak największym zakresie a wierzyciele powinni wiedzieć, że mogą odzyskać swoje należności przy jednoczesnej pomocy dłużnikowi). Ponadto zgromadzenie wierzycieli sprawia, że strony mają możliwość porozumiewania się. Jest to, zatem stworzenie możliwości składania wstępnych propozycji przez zainteresowane strony i możliwość kompromisu. Precyzyjne sformułowanie przez dłużnika planu naprawczego stanowi pierwsze posunięcie w prowadzonych rozmowach.
W przepisach nie sprecyzowano, w jakiej formie i w jakim zakresie wierzyciele mają prawo składać swoje propozycje restrukturyzacji zobowiązań.
Jeżeli chodzi o formę to wydaje się, że zależy to w dużej mierze od przyjęcia,
od którego momentu mają oni prawo do nanoszenia swoich poprawek. Jeżeli bowiem przyjmiemy, iż uprawnienie to nabywają w chwili dostarczenia im planu naprawczego, to nie można wykluczyć, iż swoje propozycje będą składać zarówno na piśmie, jak i w formie ustnej do protokołu podczas zgromadzenia wierzycieli. Jeżeli natomiast przyjmiemy, iż wierzyciele mogą składać swoje propozycje tylko podczas zgromadzenia wierzycieli to chyba częściej będzie przeważała forma ustna do protokołu, choć i w tym wypadku nie można zupełnie wykluczyć formy pisemnej[25]. Ważnym jest natomiast, by propozycje te trafiły do nadzorcy sądowego, który prowadzić ma zgromadzenie wierzycieli[26]. Sam nadzorca sądowy
nie ma uprawnień do zgłaszania zmian do planu naprawczego, nie pełni on również funkcji kontrolnych nad tymi zmianami. Jest to zapewne podyktowane faktem, że omawiane postępowanie sanacyjne jest postępowaniem prowadzonym poza sądem i tylko pod nadzorem sądowym, a zatem to jego strony powinny się porozumieć, co do propozycji restrukturyzacji
i sposobu jej przeprowadzenia. Obydwie te formy mają zastosowanie podczas negocjacji.
Powyższe rozważania wskazują, iż proces negocjacyjny podczas zawierania układu teoretycznie powinien trwać od momentu rozesłania planu naprawczego do wierzycieli, poprzez zgromadzenie wierzycieli aż do zatwierdzenia układu. Nie jest bowiem wymagane aby wszyscy wierzyciele byli obecni w każdym stadium negocjacji, które mogą się, przez jakiś czas, skutecznie odbywać na płaszczyźnie dłużnik – wierzyciel, a dopiero podczas zgromadzenia wierzycieli propozycje, wstępnie już wyselekcjonowane, zostały by poddane wspólnym negocjacjom.
Można zatem stwierdzić, że jedynym argumentem przeciwko uznaniu, negocjacji jako składowej części procesu zawierania układu w postępowaniu naprawczym jest to,
iż nie jest to instytucja zdefiniowana w przepisach prawnych. Jest to raczej forma psychologiczna, ekonomiczna, społeczna ale nie prawna i być może dlatego w piśmiennictwie odnajduje się próby charakteryzacji postępowania naprawczego jako instytucji pozasądowej pozostającej pod kontrolą sądu, która ma charakter mediacyjny.[27] Mediacja bowiem od niedawna jest instytucją kodeksową i prawdopodobnie dlatego pojawiają się tutaj próby znalezienia zastosowania przepisów dotyczących mediacji. Jednak instytucje te choć obydwie służą ułatwianiu komunikacji międzyludzkich to jednak wykorzystują w tym celu zupełnie inne środki. Przede wszystkim pogląd ten jest nie do zaakceptowania, gdyż w przepisach regulujących procedurę zawierania układu w postępowaniu naprawczym brak jest odpowiednika między innymi przepisu art. 1831 § 2 i 3 k.p.c. Ustawodawca nie przewidział bowiem w omawianym postępowaniu zawierania umowy mediacyjnej ani organu lub osoby mogącej pełnić funkcję mediatora. Mediatorem nie mógłby być ani dłużnik ani żaden z wierzycieli gdyż są to strony postępowania. Również takiej roli nie może prowadzić nadzorca sądowy[28], który jedynie ma czuwać nad prawidłowością przebiegu zawierania układu a następnie jego wykonywania. Tym bardziej nie można obsadzić w tej roli sądu, który ma tylko kontrolować prawidłowy przebieg postępowania naprawczego. Ponadto osoby, które wykonują zawód sędziego nie mogą pełnić roli mediatora chyba, że osoba tak jest w stanie spoczynku (art. 1832 k.p.c.).[29] Fakt, iż postępowanie naprawcze ma być postępowaniem pozasądowym a jedynie przeprowadzanym pod nadzorem sądu, staje się jednocześnie argumentem za uznaniem, iż odbywa się ono również przy wykorzystaniu negocjacji. Skoro postępowanie naprawcze prowadzone jest zasadniczo poza sądem i prowadzi je sam przedsiębiorca jedynie przy nadzorze i kontroli sądu[30], to trafny jest pogląd, iż może się ono odbywać z wykorzystaniem również innych reguł niż te opisane w ustawie o postępowaniu upadłościowym i naprawczym, kodeksie postępowania cywilnego czy też innych jeszcze regulacji prawnych.
4. Zatwierdzenie układu
Jeżeli sąd nie stwierdzi wystąpienia żadnej okoliczności (wymienionej w art. 492 ust. 3 ustawy) uzasadniającej odmowę zatwierdzenia układu, wówczas wydaje postanowienie
o zatwierdzeniu układu[31]. Zatwierdzenie to następuje po przeprowadzeniu rozprawy. O terminie rozprawy należy dokonać obwieszczenia[32]. Zgodnie z dyspozycją art. 514 ust. 3 ustawy na postanowienie o zatwierdzeniu przysługuje zażalenie. Jeżeli zaś sąd stwierdzi, iż brak jest podstaw do zatwierdzenia układu wówczas ma obowiązek odmówienia zatwierdzenia takiego układu. Będzie to miło miejsce wówczas gdy wystąpi którakolwiek z przesłanek opisanych w art. 515 ust. 1 ustawy[33]. W razie odmowy zatwierdzenia układu wierzyciele mają prawo dochodzenia swoich wierzytelności w pełnej wysokości a w przypadkach wskazanych w art. 515 ust. 1 pkt. 1 – 3 i 7 ustawy wierzyciele mają także prawo żądać odsetek od zobowiązań należnych za okres prowadzenia postępowania naprawczego w podwójnej wysokości
. Na postanowienie o odmowie zatwierdzenia układu przysługuje zażalenie.
Fakt zatwierdzenia przez sąd układu powoduje daleko idące skutki dla pozycji zarówno dłużnika jak i wierzycieli. W stosunku do dłużnika nie można bowiem ogłosić upadłości, gdyż zgodnie z art. 499 ust. 2 ustawy rozpoznanie takiego wniosku obligatoryjnie powinno zostać odroczone do zakończenia postępowania naprawczego[35]. Dopiero po zakończeniu tego postępowania, oczywiście zakładając, iż nie przyniosło ono ustawowo zamierzonego skutku, sąd zbada zasadność wszczęcia wobec takiego przedsiębiorcy bardziej restrykcyjnego postępowania jakim niewątpliwie jest postępowanie upadłościowe.
Jeżeli zaś chodzi o pozycję wierzycieli to zatwierdzony przez sąd układ wiąże wszystkich, którzy zostali powiadomieni o zgromadzeniu wierzycieli na którym doszło
do zawarcia układu a także tych, którzy pomimo braku takiego zawiadomienia, sami zgłosili swoje wierzytelności a przedsiębiorca im nie zaprzeczył
. Układem objęte są także wierzytelności sporne jeżeli spór o ich istnienie bądź o wysokość został rozstrzygnięty
po jego zatwierdzeniu. Jedynie wierzyciele niepowiadomieni o zgromadzeniu ani tacy, których wierzytelności pomimo zgłoszenia zostały przez przedsiębiorcę skutecznie zaprzeczone, nie są objęci układem. Dodatkowo wierzytelności ujęte na liście winny być potwierdzone przez wierzycieli. Forma takiego potwierdzenia nie została opisana w ustawie zatem przyjąć należy, iż dopuszczalne jest zarówno potwierdzenie pisemne jak i ustne.
Nowością jest regulacja prawna w zakresie skutków prawnych zatwierdzenia układu
w stosunku do zagadnienia mienia osób trzecich. Charakterystyczne rozwiązane tej kwestii przyjęte w ustawie podyktowane zostało zapewne koniecznością zabezpieczenia tych wierzytelności w postępowaniu naprawczym. Układ nie narusza bowiem praw wierzycieli wobec poręczycieli oraz współdłużników przedsiębiorcy ani praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego oraz hipoteki morskiej jeżeli były one ustanowione na mieniu osób trzecich. Układ nie narusza też praw wynikających z zastawu, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego i hipoteki morskiej, jeżeli były one ustanowione na mieniu przedsiębiorcy, chyba, że uprawniony wyrazi zgodę na objęcie zabezpieczonej wierzytelności układem. W przypadku wyrażenia takiej zgody prawa te pozostają w mocy z tym,
że zabezpieczają one wierzytelności w wysokości i na warunkach płatności określonych
w układzie (art. 291 i 292 w zw. z art. 528 ustawy). [37]
Wskazać należy, iż samo zatwierdzenie układu jest tylko zakończeniem jednego
z etapów postępowania naprawczego[38]. Nie przesądza ono samo w sobie o zakończeniu
tego postępowania, gdyż będzie je można uznać za zakończone dopiero wówczas gdy zostanie zrealizowany plan naprawczy, a o sukcesie przeprowadzenia postępowania będzie mowa dopiero wtedy gdy zostanie osiągnięty jego główny cel czyli dłużnik odzyska pozycję umożliwiającą mu skuteczne funkcjonowanie i konkurowanie na rynku zaś wierzyciele zostaną zaspokojeni w jak najwyższym stopniu.
5. Uchylenie układu.
Jeżeli dłużnik rażąco zacznie uchybiać postanowieniom układu lub w ogóle zaniecha jego realizacji wówczas sąd może, a niekiedy nawet musi uchylić zawarty już układ. O uchyleniu układu sąd orzeka na wniosek zgłoszony przez każdego z wierzycieli lub przez osoby, które zgodnie z układem są uprawnione do nadzoru nad jego wykonaniem (art. 521 ust. 1 ustawy).
Rozwiązanie to jest godne uwagi, gdyż stanowi motywację do realizacji przyjętych założeń układowych. Fakt, że dłużnik sam ma prowadzić postępowanie naprawcze nie oznacza bowiem, że pozostaje on poza wszelką kontrolą. Podjęcie się zobowiązania przeprowadzenia tego postępowania wiąże się z określonymi konsekwencjami i z narzuceniem konkretnych rygorów postępowania. Dłużnik nie ma prawa „zmienić zdania” kierując się tym, że to w jego „rękach” pozostawiono przeprowadzenie tego postępowania. Nie może stwierdzić, że skoro to on jest odpowiedzialny za postępowanie to może je zakończyć w dowolnym momencie. Jest to uzasadnione, gdyż w postępowanie naprawcze są zaangażowane również i inne podmioty którym, prawodawca musiał zapewnić ochronę, a ponadto kontrola postępowania dłużnika łącznie z możliwością uchylenia układu podyktowana jest ochroną osób trzecich co wiąże się również z koniecznością zabezpieczenia pewności obrotu gospodarczego.
Przypadki obowiązkowego uchylenia układu zostały opisane w art. 520 ustawy. Dzieje się tak wówczas gdy przedsiębiorca nie wykonuje układu[40] albo gdy dopiero po zatwierdzeniu układu ujawnione zostały przyczyny uzasadniające odmowę jego zatwierdzenia (art. 515 ust. 1 pkt. 1 – 8 ustawy)[41]. W sytuacji zaś gdy przedsiębiorca nie trzyma się ściśle postanowień układu ale uchybienia te mają służyć zaspokojeniu roszczeń wierzycieli w większym stopniu wówczas to w gestii sądu pozostaje decyzja czy działania te będą zaaprobowane,
czy też będzie to podstawa do uchylenia układu. Wydaje się, że przy podejmowaniu decyzji trzeba by było wziąć pod uwagę nie tylko konkretną decyzję ale też rozważyć cały kontekst, który towarzyszył przedsiębiorcy przy jej podejmowaniu. Dopiero po tak szerokim rozpatrzeniu zaistniałej sytuacji można podejmować decyzję o ewentualnym uchyleniu układu.
Postępowanie o uchylenie układu wszczynane jest na wniosek, który może zgłosić każdy wierzyciel objęty układem bądź osoby, które zgodnie z układem zostały wyposażone
w funkcje nadzoru nad jego wykonaniem.[42] W przypadku gdy sąd zatwierdzając układ ustanowił nadzorcę sądowego wówczas i nadzorca jako osoba uprawniona
do sprawowania nadzoru nad wykonywaniem układu, posiada legitymację do złożenia wniosku o uchylenie układu.[43]
Sąd może również orzec z urzędu uchylenie układu w sytuacji, gdy przeciwko przedsiębiorcy prowadzącemu postępowanie naprawcze sąd przed wykonaniem układu orzeknie o ogłoszeniu upadłości.[44] Uchylenie układu po jego wykonaniu jest niedopuszczalne i godziłoby w zasady porządku prawnego.[45]
Sąd o uchyleniu układu rozstrzyga postanowieniem, na które zażalenie przysługuje jedynie dłużnikowi (art. 54 w zw. z art. 493 ustawy). W przypadku zaś oddalenia wniosku
o uchylenie układu prawo do złożenia zażalenia na takie postanowienie ma tylko wnioskodawca.
Od powyższego postanowienia kasacja ani skarga o wznowienie postępowania nie przysługuje (art. 33 ust. 2, art. 35 w zw. z art. 493 ustawy). Jeżeli zaś postanowienie o uchyleniu układu zostanie wydane równocześnie z postanowieniem o ogłoszeniu upadłości wówczas, na postanowienie to jako kończące postępowanie naprawcze przysługuje zażalenie na podstawie art. 394 § 1 k.p.c. w zw. z art. 35 w zw. z art. 493 ustawy. Wszczęte w ten sposób postępowanie prowadzi sąd, który był właściwy do prowadzenia postępowania naprawczego o czym stanowi art. 494 ustawy. Zgodnie z art. 125 i n. k.p.c. wniosek
o uchylenie układu winien odpowiadać wymogom stawianym treści pisma procesowego. Uczestnikami postępowania o uchylenie układu są wnioskodawca oraz przedsiębiorca, który prowadził postępowanie naprawcze (art. 3 w zw. z art. 26 w zw. z art. 493 ustawy). Rozpoznanie wniosku odbywa się na posiedzeniu niejawnym co jednak nie wyklucza możliwości wyznaczenia rozprawy. Umożliwia to art. 493 ustawy poprzez,
który odpowiednie zastosowanie ma tutaj art. 27 ust. 1 ustawy.[46]
Uchylenie układu skutkuje jednoczesnym zakończeniem postępowania naprawczego[47]. Wierzyciele w takim przypadku mają prawo dochodzenia wierzytelności w pierwotnej wysokości (a nie w tej zaakceptowanej przez układ). Wszelkie spłaty dokonane podczas wykonywania układu zostają zaliczane na poczet tych wierzytelności[48]. Tak samo postępuje się gdy wierzytelność została zaspokojona na podstawie układu w inny sposób,
np. poprzez przejęcie za długi składników mienia czy też udziałów bądź akcji. W przypadku gdy równocześnie z uchyleniem układu ogłoszono upadłość dłużnika wówczas wysokość poszczególnych wierzytelności zgłaszanych do masy upadłości oblicza się na powyżej przedstawionych zasadach[49].
Postanowienie o uchyleniu układu jest orzeczeniem kończącym postępowania naprawcze a zatem przysługuje na nie zażalenie. Przyjąć należy, że zażalenie przysługuje również w przypadku uchylenia układu łącznie z ogłoszeniem upadłości przedsiębiorcy prowadzącego postępowanie naprawcze (art. 394 § 1 k.p.c. poprzez art. 35 w zw. z art. 493 ustawy).
6. Zakończenie.
Reasumując układ jest niezwykle istotnym elementem postępowania naprawczego. Przygotowanie się do zawarcia układu obliguje przedsiębiorcę do szczegółowej analizy sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa oraz potrzeby wskazania konkretnych narzędzi
i rozwiązań przy pomocy których ów przedsiębiorca będzie się starał nie dopuścić
do popadnięcia w stan niewypłacalności. Taka analiza już na tym etapie może przynieść ciekawe wnioski i propozycje dzięki którym możliwa będzie poprawa sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa. Następnie niejako wymusza na uczestnikach postępowania
czyli wierzycielach i dłużniku wspólne przeanalizowanie owych propozycji pod kontem realizacji celu przeprowadzenia postępowania. Idealną byłaby tutaj ścisła współpraca pomiędzy przedsiębiorcą a wierzycielami w celu wypracowania optymalnej drogi
do osiągnięcia tego rezultatu. Miejmy nadzieję, że z czasem świadomość praw i obowiązków jakie niesie ze sobą omawiane postępowanie wzrośnie wśród przedsiębiorców na tyle,
że proponowana współpraca przestanie być tylko fikcją literacką oraz życzeniem ustawodawcy. Jest to o tyle istotny postulat, iż zawarty układ wiąże wszystkich wierzycieli nawet tych, którzy głosowali przeciwko niemu.
Również proceduralnie jest to niezwykle istotna instytucja, gdyż jej prawidłowe przeprowadzenie przesądza o sukcesie bądź porażce całego postępowania naprawczego.
Tym bardziej ważna jest duża świadomość roli układu potencjalnych uczestników
tego postępowania. Wreszcie niebagatelny jest zakres przedmiotowy układu w stosunku
do innych znanych układów w systemie prawa polskiego. Zakres ten jest rozszerzony
gdyż swym zasięgiem obejmuje on praktycznie cel całego postępowania czyli przywrócenie konkurencyjności na rynku przedsiębiorcy przy jednoczesnym jak największym zaspokojeniu roszczeń wierzycieli. Z tych względów wiedza na temat istoty i roli układu w postępowaniu naprawczym jest niezwykle istotna.
* Autorka jest doktorantką na Uniwersytecie Wrocławskim na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii,
w Zakładzie Postępowania Cywilnego.
[1] Powoływana w dalszej części artykułu jako ustawa.
[2] Por. R. Adamus, Postępowanie naprawcze – zagadnienia wybrane, Gazeta Sądowa 2005, nr12, s. 18., tak też M. Kuźniak, Instytucje prawa upadłościowego i naprawczego, pod. red. A. Witosza, Katowice 2006, s. 25.
[3] D. Czajka, Postępowanie naprawcze, Warszawa 2004, s. 39.
[4] Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. 1991 r., Nr. 118, poz. 512 z późn. zm.) oraz Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo o postępowaniu układowym (Dz.U. Nr 93, poz. 836 z późn. zm.).
[5] Por. Z. Radwański, Prawo cywilne, Warszawa, s. 15.
[6] D. Czajka, Postępowanie naprawcze, Warszawa 2004 r., s. 34.
[7] R. Adamus, Postępowanie naprawcze – zagadnienia wybrane, Gazeta Sądowa 2005, nr 12, s. 22.
[8] F. Zedler w: Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarze Zakamycza, A. Jakubecki, F. Zedler, Kraków 2003 r., s. 1174.
[9] I. Dukiel, J. Pałys, Postępowanie naprawcze w razie zagrożenia niewypłacalnością. Komentarz, Warszawa 2004, s. 138.
[10] K. Kohutek, Wszczęcie postępowania naprawczego, Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 1, s. 18.
[11] Tak też K. Babiarz-Mikulska, Sposoby zakończenia postępowania naprawczego i jego skutki, Prawo Spółek 2004, nr 5, s. 40.
[12] G. Kennedy, Negocjacje. Jak osiągnąć nową przewagę negocjacyjną, Łódź 1999 r., s. 21
[13] Z. Nęcki, Negocjacje w biznesie, Kraków 2000, s. 17.
[14] R. A. Rządca, P. Wujec, Negocjacje,Warszawa 2001, s. 10.
[15] W. Ury, Odchodząc od Nie. Negocjowanie od konfrontacji do kooperacji. Przełożył Robert A. Rządca, Warszawa 2004, s. 24.
[16] Z. Radwański, Kodeks cywilny wraz z wprowadzeniem, Warszawa 2005, s. XXVI.
[17] Tak też F. Zedler, w: Prawo upadłościowe i naprawcze…, s. 1180.
[18] I. Dukiel, J. Pałys, Postępowanie naprawcze…, s. 162.
[19] F. Zedler, w: Prawo upadłościowe i naprawcze…, s. 1180.
[20] Autorka prowadzi badania na aktach spraw naprawczych na terenie całej Polski w latach 2003 - 2008. Więcej na ten temat w: M. Blok, Bariery efektywności postępowania naprawczego, Państwo i Prawo 2008, nr 11, s. 98 i n.
[21] I. Dukiel, J. Pałys, Postępowanie naprawcze w razie zagrożenia niewypłacalnością Komentarz, Warszawa
2004 r., s. 178 i n.
[22] P. Bodył-Szymala, M. Różański, Poprawić przed naprawieniem, Rzeczpospolita 2003, nr 7, s. 1 – t/ 3
[23] K. Babiarz-Mikulska, Status prawny wierzyciela w polskim postępowaniu naprawczym, Kraków 2006, s. 116.
[24] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz Zakamycza, Kraków 2003 r., s. 1185, A. Witosz, Umorzone, uchylone albo ukończone postępowanie układowe a prawo upadłościowe i naprawcze, Prawo Spółek 2004, nr 2, s. 32.
[25] I. Dukiel, J. Pałys, opt. cit., Warszawa 2004 r., s. 178
[26] M. Majewska-Jurys, Prawo upadłościowe i naprawcze, Bydgoszcz 2004 r., s. 214 i n.
[27] F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze w zarysie, Zakamycze 2004 r., s. 239, D. Czajka, Projekt nowego prawa upadłościowego i naprawczego cz.2, Nowe Prawo 2002. Nr 11, s. 14.
[28] Inaczej D. Czaka, Postępowanie naprawcze, Warszawa 2004 r., s. 13.
[29] Postępowanie cywilne, pod red. E. Marszałkowskiej-Krześ, Warszawa 2008, s. 452 i n.
[30] F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze w zarysie, Zakamycze 2004 r., s. 239.
[31] M. Majewska-Jurys, Prawo …, s. 221,
[32] F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze, Kraków 2003, s.121.
[33] Por. K. Babiarz-Mikulska, Sposoby zakończenia…, s. 42.
[34] A.Witosz, Prawo upadłościowe…, s. 96.
[35] I. Gil. P. Gil, Wprowadzenie do nowego prawa upadłościowego i naprawczego, Bielsko-Biała 2003, s. 42.
[36] Por. A. Witosz, Prawo upadłościowe i naprawcze. Zwięzły komentarz, Bydgoszcz 2003, s. 95 i n.
[37] K. Babiarz – Mikulska, Sposoby zakończenia…, s. 43 i n.
[38] K. Babiarz-Mikulska, Sposoby zakończenia…, s. 44.
[39] A. Witosz, Prawo upadłościowe…, s. 97.
[40] A. Majewska-Jurys, Prawo…, s. 227.
[41] I. Dukiel, J. Pałys, Postępowanie naprawcze…, s. 307 i n.
[42] K. Babiarz – Mikulska, op. cit., s. 46.
[43] F. Zedler [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze, Kraków 2003 r., s. 1217.
[44] F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawce w zarysie, Kraków, 2004 r., s. 252
[45] F. Zedler [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze, Kraków 2003 r., s. 1219
[46] K. Babiarz – Mikulska, opt. cit., s. 46
[47] I . Dukiel, J. Pałys, Postępowanie naprawcze…, s. 306.
[48] D. Czajka, Postępowanie naprawcze …, s. 175 i n.
[49] F. Zedler [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze, Kraków 2003 r., s. 1220
|
Wersja do druku
Do góry strony
