05.08.2010 r.
I. Racjonalnie zorientowane postępowanie cywilne zakłada koncentrację materiału procesowego, która może być osiągana różnymi metodami. Jednym ze środków zmierzających do tego celu jest prekluzja procesowa, który sprowadza się do wyłączenia z mocy prawa możliwości gromadzenia materiału procesowego po upływie określonego ustawą lub decyzją sądu terminu. Model ten, obecny w polskim procesie cywilnym przede wszystkim w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych[1] (art. 47912 § 1 i art. 47914 § 1 k.p.c.), wraz z wejściem w życie Ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1361) został przyjęty również w postępowaniu o wyłączenie z masy upadłości, tak przed sędzią-komisarzem, jak i przed sądem (art. 73 ust. 1 p.u.n. i art. 74 ust. 3 p.u.n.)[2]. W uzasadnieniu projektu ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze[3] podniesiono, że rozwiązanie to służyć ma zdyscyplinowaniu osób trzecich wnoszących o wyłączenie z masy i przyspieszeniu postępowania w tej sprawie.
Mechanizm prekluzji procesowej w czystej postaci prowadzi niekiedy do trudnych do zaakceptowania konsekwencji, toteż tam, gdzie ustawodawca decyduje się na jego stosowanie, obwarowuje go przeważnie określonymi wyjątkami. W postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych powoływanie twierdzeń, zarzutów i dowodów w dalszym etapie postępowania jest dopuszczalne, jeżeli strona wykaże, że powołanie ich w pozwie lub w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później (art. 47912 § 1 i art. 47914 § 2 k.p.c.)[4]. W judykaturze SN utrwaliło się na tym tle przekonanie, że rygory prekluzji obowiązujące przedsiębiorców nie powinny być rozumiane w taki sposób, ażeby powód zobowiązany był antycypować hipotetyczny sposób obrony pozwanego i zgłaszać na wszelki wypadek już w pozwie twierdzenia i dowody, które miałyby się takiej hipotetycznej obronie sprzeciwiać. Realizacja wymagania skupienia dowodów nie może zatem, zdaniem SN, iść tak daleko, aby nakładać na strony obowiązek przewidzenia wszystkich możliwych wariantów przebiegu sprawy i formułowania na tę ewentualność w pozwie lub w odpowiedzi na pozew wszystkich twierdzeń, wniosków i zarzutów, które mogłyby mieć zastosowanie jedynie w prawdopodobnym jej przebiegu. Przepis art. 47912 § 1 k.p.c. nie uzasadnia, innymi słowy, żądania od powoda zgłoszenia w pozwie twierdzeń i dowodów zakładających każdą potencjalnie możliwą obronę pozwanego. Taki wymóg byłby bowiem nieracjonalny[5].
Przepis art. 74 ust. 3 p.u.n. jest sformułowany odmiennie aniżeli art. 47912 § 1 k.p.c. Niezależnie od tego, że prekluzja na podstawie art. 74 ust. 3 p.u.n. obejmuje jedynie twierdzenia, nie zaś środki dowodowe[6], w przepisie tym brak odstępstwa od skutku prekluzyjnego na wypadek, gdyby potrzeba powołania określonych twierdzeń ujawniła się dopiero później. Rodzi się w związku z tym pytanie o dopuszczalność odniesienia przytoczonych poglądów SN do postępowania o wyłączenie z masy upadłości.
W doktrynie problem ten nie był, jak dotychczas, rozważany. W kontekście art. 73 ust. 1 p.u.n. podnosi się jedynie, że przewidziana w tym przepisie niemożność powołania się na określony materiał już we wniosku o wyłączenie musi być rozumiana w sposób obiektywny[7]. Na tle art. 207 § 3 k.p.c.[8] oraz art. 843 § 3 k.p.c.[9] wyrażane jest z kolei stanowisko, że skutek prekluzyjny, o którym mowa w tych przepisach, powinien być obwarowany takimi samymi wyjątkami, o jakich stanowi art. 47912 § 1 k.p.c., chociaż nie zostało to wyrażone wprost w ich treści. W przypadku art. 207 § 3 k.p.c. pogląd ten został zaaprobowany w judykaturze Sądu Najwyższego[10].
II. Zagadnienie to podjął niedawno SN w dwóch sprawach wynikłych na tle tej samej transakcji gospodarczej. W toczących się równolegle postępowaniach upadłościowych dotyczących kapitałowo powiązanych spółek, powód wystąpił najpierw z wnioskiem, następnie zaś z powództwem o wyłączenie z masy upadłości przedmiotów objętych przewłaszczeniem na zabezpieczenie[11], uzasadniając wniosek zawartą pod warunkiem zawieszającym umową przewłaszczenia oraz wskazaniem okoliczności świadczących o ziszczeniu się warunku. W odpowiedzi na wniosek syndycy zakwestionowali skuteczność ustanowionego zabezpieczenia zarzucając, że przewłaszczenie dotyczyło długu niewymagalnego, a umowa została zawarta w okresie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 127 ust. 3 p.u.n.). Odpierając te argumenty, w uzasadnieniu pozwu o wyłączenie z masy powód przytoczył nowe twierdzenia, z których miało wynikać, że zabezpieczenie nie mieści się w hipotezie art. 127 ust. 3 p.u.n., a ponadto podniósł, że w chwili dokonywania przewłaszczenia nie wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości.
Dokonując wykładni art. 74 ust. 3 p.u.n. sądy instancyjne odmiennie ustosunkowały się do możliwości wzięcia pod uwagę nowych twierdzeń. W jednej ze spraw, nawiązując do stanowiska SN na gruncie art. 47912 § 1 k.p.c., sąd wyszedł z założenia, że na podstawie art. 74 ust. 3 p.u.n. nie można wymagać od powoda, aby już we wniosku o wyłączenie przewidywał możliwe sposoby obrony pozwanego. W drugiej sprawie zauważono natomiast, że art. 74 ust. 3 p.u.n., odmiennie aniżeli art. 47912 § 1 k.p.c., nie przewiduje odstępstwa od skutku prekluzyjnego na wypadek, gdyby potrzeba powołania twierdzeń wynikła później, co należy traktować jako zaostrzenie rygoryzmu względem typowych spraw gospodarczych. Wydane w obu sprawach wyroki zostały następnie zaskarżone skargami kasacyjnymi opartymi m.in. na naruszeniu art. 74 ust. 3 p.u.n., z czego w jednej ze spraw skarżącym był powód, w drugiej zaś pozwany syndyk masy upadłości.
III.Sąd Najwyższy opowiedział się za niedopuszczalnością stosowania w odniesieniu do prekluzji przewidzianej w art. 74 ust. 3 p.u.n. reguł wykształconych na tle art. 47912 § 1 k.p.c.[12] Twierdzenia przytoczone w pozwie, a niepowołane we wniosku o wyłączenie, uznał w konsekwencji za objęte działaniem prekluzji procesowej. Zdaniem Sądu Najwyższego, zestawienie art. 74 ust. 3 w zw. z art. 73 ust. 1 p.u.n. z treścią art. 47912 § 1 k.p.c. uprawnia do stwierdzenia, że w pozwie o wyłączenie z masy upadłości można powołać tylko takie twierdzenia, których przytoczenie we wniosku nie było możliwe. Jeżeli zatem osobie, do której należy mienie podlegające wyłączeniu, znane są określone twierdzenia, to jest obowiązana je podać już we wniosku nawet wówczas, gdyby potrzeba ich powołania miała wyłonić się później, przykładowo, dopiero w związku ze stanowiskiem syndyka lub sędziego-komisarza. W ocenie SN, uchwalając obowiązującą ustawę – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawodawca, przy założeniu jego racjonalności, musiał znać uregulowanie art. 47912 § 1 k.p.c. W związku z tym należy przyjąć, że świadomie i celowo uczynił on prekluzję przewidzianą w art. 74 ust. 3 p.u.n. bardziej surową. Tak rygorystyczne podejście do prekluzji SN uznał za uzasadnione wziąwszy pod uwagę jej cel. Ustalenie składu masy upadłości jest bowiem niezwykle istotne. Syndyk i sędzia-komisarz powinni posiadać informacje o wszystkich okolicznościach, które mają świadczyć o tym, że wniosek jest uzasadniony. Pozwala to na podjęcie trafnych decyzji w sprawie o wyłączenie z masy upadłości i dlatego w powództwie o wyłączenie nie powinny się już znaleźć nowe twierdzenia, zarzuty i dowody w zestawieniu z treścią wniosku o wyłączenie. Odnosząc się bezpośrednio do okoliczności sprawy, SN skonstatował, że skoro w chwili składania wniosku o wyłączenie było oczywiste, że umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie zostały zawarte w okresie krótszym niż dwa miesiące, licząc od dnia zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, to już we wniosku o wyłączenie należało podać wszystkie twierdzenia i zarzuty, które miałyby świadczyć o tym, że umowy te nie są objęte sankcją bezskuteczności, o której mowa w art. 127 ust. 3 p.u.n. Dotyczy to zarówno argumentacji świadczącej o tym, że umowa przewłaszczenia została zawarta jako zabezpieczenie nowo powstałych wierzytelności[13], jak i braku wiedzy o podstawach upadłości.
IV.Nie ulega wątpliwości, że treść art. 47912 § 1 k.p.c. i art. 74 ust. 3 p.u.n. istotnie od siebie odbiega, w szczególności zaś art. 74 ust. 3 p.u.n. nie zezwala na przytoczenie nowych twierdzeń w razie późniejszej potrzeby. W tym stanie rzeczy odniesienie do postępowania o wyłączenie z masy upadłości poglądów orzecznictwa rozwiniętych na tle art. 47912 § 1 k.p.c. byłoby możliwe tylko wówczas, gdyby niemożność zmuszania powoda do odgadywania sposobu obrony pozwanego traktować jako immanentny element systemu prekluzji i związanego z nią nakazu powołania w pozwie (wniosku) wszystkich twierdzeń. SN odrzucił jednak taki sposób rozumowania, co z teoretycznego punktu widzenia odpowiada założeniom systemu prekluzyjnego. Istota tego modelu sprowadza się bowiem do tego, że strona zobligowana jest do powoływania twierdzeń i dowodów właśnie w sposób ewentualny (zasada ewentualności), na wypadek obrania określonego sposobu obrony przez stronę przeciwną i na wypadek, gdyby inne twierdzenie lub dowód nie zostały uwzględnione[14].
Stanowisko, że wymaganie prognozowania przyszłego sposobu obrony prowadzi do gromadzenia materiału procesowego ponad rzeczywistą potrzebę, że strona zmuszona jest do popadania w sprzeczności lub nawet do sugerowania przeciwnikowi określonych sposobów obrony, na co wskazuje Sąd Najwyższy w judykaturze dotyczącej art. 47912 § 1 k.p.c., jest niewątpliwie prawidłowe, jednakże konsekwencje te należą po prostu do typowych wad systemu prekluzji, które sprawiają, że system ten we współczesnym prawie procesowym cywilnym występuje rzadko, a jeżeli zostaje on w jakimś zakresie wprowadzony, to jest każdorazowo opatrywany odstępstwami. Zakres tych odstępstw zależy jednak zawsze od decyzji ustawodawcy. Możliwość elastycznego zarządzania prekluzją procesową w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, słusznie uwypuklana w judykaturze SN, ma swoje źródło w przewidzianym w art. 47912 § 1 k.p.c. wyjątku odwołującym się do późniejszej potrzeby powołania nowych twierdzeń i dowodów. W art. 74 ust. 3 p.u.n. ustawodawca takiej furtki jednak nie pozostawił, co mając na względzie późniejszą datę wejścia w życie p.u.n. w stosunku do regulacji prekluzyjnych w art. 47912 § 1 k.p.c. prowadzi do wniosku, że rygorystyczne, zobiektywizowane podejście do prekluzji, było rozwiązaniem zamierzonym. W tym kontekście pogląd SN uznać należy zatem za trafny.
Odmienną sprawą jest natomiast, że o ile specyfika procesu o wyłączenie z masy upadłości może tłumaczyć wybór zasady ewentualności jako sposobu gromadzenia materiału procesowego[15], o tyle przyjęty mechanizm powinien być racjonalny i zapewniać co najmniej równe traktowanie stron. W obecnym stanie prawnym spełnienie obu tych kryteriów budzi wątpliwości, zważywszy na konieczność antycypacji przyszłej obrony pozwanego oraz fakt, że względem pozwanego prekluzja może oddziaływać jedynie w łagodniejszej, bo przewidzianej w art. 47914 § 2 k.p.c., postaci[16]. Co więcej, prekluzja procesowa obejmuje osobę zgłaszającą pretensje do mienia wchodzącego w skład masy upadłości już od chwili zgłoszenia wniosku o wyłączenie, podczas gdy syndyk jest nią dotknięty dopiero od chwili złożenia odpowiedzi na pozew. Różnice te wyostrza spostrzeżenie, że osoba, której przysługują twierdzone prawa do mienia stanowiącego element masy upadłości, nie musi być przedsiębiorcą ani też być zastępowana przez kwalifikowanego pełnomocnika procesowego. De lege ferenda postulować należałoby zatem usunięcie tych mankamentów.
* Autor jest adiunktem w Katedrze Postępowania Cywilnego WPiA UAM, członkiem Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.
[1] Na temat wzajemnych relacji pomiędzy systemem prekluzji procesowej a systemem dyskrecjonalnej władzy sędziego w polskim postępowaniu cywilnym szerzej K. Weitz, Między systemem dyskrecjonalnej władzy sędziego a systemem prekluzji – ewolucja regulacji prawa polskiego (w:) Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego. Szczecin-Niechorze 28-30 września 2007 r., Warszawa 2009, s. 73 i n.
[2] Co do stanu prawnego na tle przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 – dalej „pr. updł.”) por. F. Zedler, Prawo upadłościowe i układowe, Toruń 1999, s. 177-178.
[3] Druk Sejmu IV kadencji nr 809.
[4] Bardzo podobnie zredagowano art. 495 § 2 k.p.c. oraz art. 505 § 1 i § 2 k.p.c., które umożliwiają powoływanie okoliczności faktycznych, zarzutów i wniosków dowodowych niezgłoszonych w pozwie, w piśmie zawierającym zarzuty od nakazu zapłaty, odpowiedzi na pozew, sprzeciwie od wyroku zaocznego lub na pierwszym posiedzeniu wyznaczonym na rozprawę, jeżeli strona wykaże, że nie mogła z nich skorzystać wcześniej lub gdy potrzeba ich powołania wynikła później.
[5] Reprezentatywny jest w tej mierze wyrok SN z 15 listopada 2006 r., V CSK 243/06, niepubl.; zob. ponadto idące w tym samym kierunku wyroki z 14 grudnia 2006 r., I CSK 322/06, niepubl., z 18 kwietnia 2008 r., II CSK 667/07, niepubl., z 12 października 2007 r., V CSK 223/07, niepubl., z 10 lipca 2008 r., III CSK 65/08, niepubl., z 8 sierpnia 2008 r., V CSK 87/08, niepubl.
[6] Teza ta odpowiada sposobowi rozumienia art. 843 § 3 k.p.c., do którego nawiązuje art. 74 ust. 3 p.u.n. – zob. E. Wengerek, Powództwa przeciwegzekucyjne dłużnika, Warszawa 1967, s. 155, W. Siedlecki (w:) Z. Resich, W. Siedlecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, tom II, Warszawa 1969, s. 1161, F. Zedler, Powództwo o zwolnienie od egzekucji, Warszawa 1973, s. 117, J. Jankowski (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do artykułów 506-1088, Warszawa 2006, s. 828, odmiennie M. A. Quoss, Ograniczenia dotyczące powoływania twierdzeń, zarzutów i dowodów na gruncie systemu prekluzji w procesie cywilnym (cz. 2), Palestra 2007, nr 1-2, s. 47.
[7] A. Hrycaj, Przebieg postępowania dotyczący wyłączenia z masy upadłości, PPH 2007, nr 7, s. 22 i 25, F. Zedler (w:) A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2006, s. 209.
[8] M. Jędrzejewska (w:) T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze. Część druga. Postępowanie zabezpieczające, tom I, Warszawa 2009, s. 633, K. Weitz, Między systemem..., s. 91, A. Jakubecki, Naczelne zasady postępowania cywilnego w świetle nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego (w:) Czterdziestolecie kodeksu postępowania cywilnego. Zjazd katedr postępowania cywilnego, Zakamycze 2006, s. 375.
[9] M. A. Quoss, op.cit., s. 47.
[10] Zob. wyrok SN z 8 października 2008 r., V CSK 125/08, niepubl.
[11] Ustawą z 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 53, poz. 434) wprowadzono nowe reguły dotyczące realizacji w postępowaniu upadłościowym uprawnień wynikających z przewłaszczenia na zabezpieczenie rzeczy ruchomych lub praw (por. nowy art. 701 i art. 336 ust. 2 p.u.n.). Przepisy te nie znajdowały jednak zastosowania w okolicznościach spraw rozstrzyganych przez SN (por. art. 5 ustawy nowelizującej).
[12] Wyrok SN z 9 października 2009 r., IV CSK 145/09, niepubl. i wyrok SN z 9 października 2009, IV CSK 155/09, niepubl.
[13] Powód odwołał się do ugruntowanego stanowiska doktryny i judykatury, że za bezskuteczne na podstawie art. 127 ust. 3 p.u.n. można uznać tylko takie zabezpieczenie, które nie zostało ustanowione wraz z zaciągnięciem zobowiązania przez upadłego (por. A. Jakubecki (w:) A. Jakubecki, F. Zedler, op.cit., s. 389, S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 474-475, K. Babiarz-Mikulska, Bezskuteczność czynności upadłego w stosunku do masy upadłości w świetle przepisów ustawy – prawo upadłościowe i naprawcze (próba usystematyzowania i analizy przesłanek), PS 2004, nr 7-8, s. 106; w orzecznictwie na tle art. 54 § 2 pr. updł. – wyrok SN z 20 stycznia 2002 r., II CKN 1327/00, OSNC 2002, nr 11, poz. 134, z 20 marca 2002 r., V CKN 888/00, OSNC 2003, nr 3, poz. 39, z dnia 7 lipca 2006 r., I CSK 136/06, niepubl., z 12 października 2006 r., I CSK 154/06, niepubl.).
[14] Nie bez podstaw X. Fierich określał zatem zasadę ewentualności „zasadą przezorności” procesowej – X. Fierich, O władzy dyskrecjonalnej sędziego w ustnym postępowaniu cywilnym jako środku skupienia materiału procesowego, Kraków 1891, s. 3; zob. też W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2008, s. 65, E. Waśkowski, System procesu cywilnego. I. Wstęp teoretyczny. Zasady racjonalnego ustroju sądów i procesu cywilnego, Wilno 1932, s. 186-187.
[15] Zob. K. Weitz, op.cit., s. 97 w odniesieniu do powództw przeciwegzekucyjnych.
[16] Co do kwalifikacji sprawy z udziałem syndyka masy upadłości jako sprawy podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych zob. uchwałę SN z 27 stycznia 2008 r., III CZP 4/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 100.
|
Wersja do druku
Do góry strony
