10.10.2009 r.
Zmienione zasady ustalania rodzicielstwa, ułatwienie kontaktów z dziećmi po rozwodzie oraz możliwość uchylenia się od płacenia alimentów w szczególnych okolicznościach życiowych to skutek długo oczekiwanej nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.) ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw[1], a także Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw[2].
Najważniejsze zmiany dotyczą kwestii:
1. Pochodzenia dziecka.
2. Wykonywania władzy rodzicielskiej.
3. Regulacji kontaktów rodziców z dziećmi.
4. Stosunków alimentacyjnych pomiędzy rodzicami a dziećmi.
5. Zastępczej opieki nad dzieckiem.
1. Ustalenie pochodzenia dziecka
Nowelizacja szczegółowo reguluje kwestie ustalenia pochodzenia dziecka. Swoistym novum jest wprowadzenie ustalenia macierzyństwa, a więc odejście od fundamentalnej zasady pewności macierzyństwa, mater semper certa est. Do tej pory o macierzyństwie rozstrzygał wpis do aktu urodzenia dziecka, ewentualnie można je ustalić w oparciu o przepis art. 189 k.p.c. W świetle nowelizacji matką dziecka jest wyłącznie ta kobieta, która je urodzi[3]. Jest to szczególnie istotne w sytuacjach tzw. matki zastępczej (surogatki), która rodzi dziecko pochodzące biologicznie od innej kobiety. Powództwo o ustalenie macierzyństwa wytacza dziecko przeciwko matce, a jeżeli matka nie żyje – przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. Matka natomiast wytacza powództwo o ustalenie macierzyństwa przeciwko dziecku. Matka nie może wytoczyć powództwa o ustalenie macierzyństwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Nowelizacja określa zasady żądania zaprzeczenia macierzyństwa[4]. Przesłanką takiego żądania jest fakt, że w akcie urodzenia jest wpisana jako matka kobieta, która dziecka nie urodziła. Powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa dziecko wytacza przeciwko kobiecie wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka, a jeżeli kobieta ta nie żyje – przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. Matka zaś wytacza powództwo przeciwko kobiecie wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka i przeciwko dziecku, a jeżeli kobieta ta nie żyje – przeciwko dziecku. Kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka jako jego matka wytacza powództwo przeciwko dziecku. Uprawnionym do wytoczenia powództwa jest także mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka. Wytacza on wówczas powództwo przeciwko dziecku i tej kobiecie, a jeżeli ona nie żyje – przeciwko dziecku. Termin na wytoczenie powództwa przez matkę albo kobietę wpisaną w akcie urodzenia dziecka wynosi 6 miesięcy od dnia sporządzenia aktu urodzenia dziecka, a w przypadku mężczyzny, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka - w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka nie jest matką dziecka, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności[5]. Dziecko takie powództwo może wytoczyć w ciągu 3 lat od osiągnięcia pełnoletności[6]. W świetle nowych przepisów możliwe jest też kwestionowanie macierzyństwa[7]. Powództwo o ustalenie lub zaprzeczenie macierzyństwa może wytoczyć także prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. Ustalenie i zaprzeczenie macierzyństwa nie jest dopuszczalne po śmierci dziecka. Jednakże w razie śmierci dziecka, które wytoczyło powództwo, ustalenia macierzyństwa mogą dochodzić jego zstępni[8].
Na gruncie nowych przepisów uznanie ojcostwa[9] opiera się na oświadczeniu wiedzy mężczyzny, tj. potwierdzeniu ojcostwa, np. przy pomocy badań DNA. Dotychczas uznanie dziecka polegało na złożeniu przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia woli, którym mężczyzna formalnie uznawał dziecko (choć faktycznie nie musiał być biologicznym ojcem dziecka). Oświadczenia konieczne do uznania ojcostwa mogą złożyć osoby, które ukończyły szesnaście lat i nie istnieją podstawy do ich całkowitego ubezwłasnowolnienia, z tym że, jeśli nie ukończyły 18 lat lub są częściowo ubezwłasnowolnione, oświadczenie takie mogą złożyć tylko przed sądem opiekuńczym. Mężczyzna może się od uznania uchylić – w ciągu sześciu miesięcy od daty dowiedzenia się, że nie jest ojcem, o ile dziecko nie skończyło 18 lat. Nowelizacja wprowadza także niedopuszczalność zaprzeczenia ojcostwa, jeżeli dziecko zostało poczęte w następstwie zabiegu medycznego, na który mąż matki wyraził zgodę[10]. Do wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka stosować się będzie przepisy dotychczasowe.
Kierownik urzędu stanu cywilnego ma obowiązek wyjaśnienia osobie zamierzającej uznać dziecko skutki prawne uznania, kwestię nazwiska dziecka oraz różnicę pomiędzy uznaniem ojcostwa a przysposobieniem dziecka. Kierownik ma też obowiązek odmowy przyjęcia oświadczenia o uznaniu, jeżeli uznanie jest niedopuszczalne (np. gdy toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa) lub gdy ma wątpliwości co do pochodzenia dziecka[11], co może skutkować wszczęciem postępowania sądowego. Dziecko będzie mogło żądać ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa, jeżeli uznający mężczyzna nie jest jego ojcem. Termin na wystąpienie z tym żądaniem to 3 lata od osiągnięcia pełnoletności.
2. Wykonywanie władzy rodzicielskiej
W świetle nowych przepisów sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Sąd zobowiązany będzie do uwzględnienia porozumienia małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia[12].
Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka. Sąd będzie też mógł pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom na ich zgodny wniosek, tylko o ile przedstawią porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej, zgodnego z dobrem dziecka i można oczekiwać, że będą współdziałać w sprawach dziecka[13]. Sąd opiekuńczy może też nakazać rodzicom sporządzenie inwentarza majątku dziecka i informowanie sądu o ważniejszych zmianach w stanie tego majątku, w szczególności o nabyciu przez dziecko przedmiotów majątkowych o znacznej wartości[14]. W przypadku, gdy rodzice pozostają w rozłączeniu, władza rodzicielska będzie przypadała jednemu z rodziców. Sąd rodzinny będzie mógł też ograniczyć władzę rodzicielską przez skierowanie rodziców do placówek albo specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń.
Nowelizacja wprowadza także możliwość orzeczenia o zawieszeniu, ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej jednego lub obojga rodziców w wyroku ustalającym pochodzenie dziecka, o ile wymaga tego dobro dziecka.
Nowe przepisy k.r.o. oparte są na zasadzie wzajemnego szacunku w relacjach pomiędzy rodzicami a dzieckiem[15]. Rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia[16].
3. Kontakty rodziców z dzieckiem
Każde z rodziców ma prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem, nawet jeśli nie przysługuje mu władza rodzicielska[17]. Podobna zasada odnosi się do rodzeństwa dziecka, jego dziadków i powinowatych w linii prostej, a także innych osób, które przez dłuższy czas sprawowały opiekę nad dzieckiem[18]. Jak wskazano powyżej, kontakty z dzieckiem wprost uznano za niezależne od władzy rodzicielskiej przysługującej rodzicom. Kontakty te obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny czy spotkania poza miejscem jego stałego pobytu) oraz bezpośrednie porozumiewanie się (tradycyjna korespondencja, kontakt telefoniczny, e-mailowy czy za pośrednictwem komunikatorów internetowych itp.). Jeżeli dziecko przebywa u jednego z rodziców, sposób utrzymywania kontaktów z dzieckiem przez drugiego z nich rodzice określają wspólnie, a w braku porozumienia w tej kwestii rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Postanowienie sądu rozwodowego w sprawie uregulowania kontaktów rodzica z dzieckiem nie konstytuuje stanu res iudicata - sąd opiekuńczy może
(na wniosek) zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka[19].
Sąd opiekuńczy w celu zapewnienia wykonywania kontaktów rodzica z dzieckiem może, w szczególności:
· zobowiązać osobę uprawnioną do kontaktu z dzieckiem lub osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, do pokrycia kosztów podróży i pobytu dziecka lub także osoby towarzyszącej dziecku, w tym kosztów powrotu do miejsca stałego pobytu,
· zobowiązać osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, do złożenia na rachunek depozytowy sądu odpowiedniej kwoty pieniężnej w celu pokrycia wydatków uprawnionego związanych z wykonywaniem kontaktu na wypadek niewykonania lub niewłaściwego wykonania przez osobę zobowiązaną obowiązków wynikających z postanowienia o kontaktach[20],
· odebrać od osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem lub osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje, przyrzeczenie określonego zachowania[21].
Nowelizacja wprowadziła możliwość ograniczenia utrzymywania kontaktów rodziców z dzieckiem, jeżeli wymaga tego jego dobro. Sąd opiekuńczy może więc:
· zakazać spotykania się z dzieckiem,
· zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu,
· zezwolić na spotykanie się z dzieckiem tylko w obecności drugiego z rodziców albo opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd,
· ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość,
· zakazać porozumiewania się na odległość[22].
Sąd może także całkowicie zakazać utrzymania kontaktów rodzica z dzieckiem, jeżeli kontakty te poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają[23].
3. Alimenty
Po pierwsze, nowe przepisy wprowadzają możliwość uchylenia się rodziców od alimentowania dorosłych dzieci. Z chwilą gdy dziecko osiągnie pełnoletność rodzice będą mogli zaprzestać płacenia alimentów i nie będą musieli go utrzymywać, jeśli dziecko nie zamierza osiągnąć życiowej samodzielności (nie kształci się, nie pracuje, nie stara się samodzielnie utrzymać), a także, jeżeli zapłata alimentów łączy się z nadmiernym dla nich uszczerbkiem majątkowym[24].
Po drugie, zobowiązany do zapłaty alimentów (rodzic, dziecko) może uchylić się od alimentacji, gdy żądanie uprawnionego jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (sytuacja taka może dotyczyć np. płacenia alimentów przez dziecko na rodzica, który nigdy się nim nie zajmował))[25].
4. Zastępcza opieka nad dzieckiem
W związku ze zmianą ustawy z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny[26] konieczne było nadanie nowego brzmienia przepisowi art. 148 k.r.o., w którym wskazano listę osób wyłączonych od sprawowania opieki. Nie może być ustanowiona opiekunem osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych albo została pozbawiona praw publicznych[27]. Opiekunem małoletniego nie może być ustanowiona także osoba, która została pozbawiona władzy rodzicielskiej albo skazana za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności, albo za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby lub przestępstwo popełnione na szkodę małoletniego lub we współdziałaniu z nim, albo osoba, wobec której orzeczono zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowywaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi, lub obowiązek powstrzymywania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu[28]. Jeśli nie ma osób, które mogłyby sprawować funkcję opiekuna sąd opiekuńczy zwraca się o wskazanie osoby, której opieka mogłaby być powierzona, do właściwej jednostki organizacyjnej pomocy społecznej albo do organizacji społecznej, do której należy piecza nad małoletnimi, a jeżeli pozostający pod opieką przebywa w placówce opiekuńczo-wychowawczej albo innej podobnej placówce, w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich sąd może się zwrócić także do tej placówki albo do tego zakładu lub schroniska[29].
Co do zasady opiekun sprawował swoją funkcję nieodpłatnie – mógł żądać tylko zapłaty kosztów i wydatków, które poniósł w związku z wykonywaniem opieki. Obecnie, na gruncie przepisu art. 162 k.r.o. sąd może przyznać opiekunowi (na jego wniosek) wynagrodzenie okresowe bądź jednorazowe, o ile jego nakład pracy jest znaczny (chyba że sprawowanie opieki związane jest z pełnieniem funkcji rodziny zastępczej bądź wpisuje się w ramy działania zgodnie z zasadami współżycia społecznego)[30].
Wydaje się, że nowelizacja prawa rodzinnego jest konkretnym krokiem naprzód. Potrzeba zmian przepisów k.r.o., (a w szczególności wprowadzenie postanowień kompleksowo regulujących sytuację prawną dziecka i stosunków pomiędzy nim a jego rodzicami), z pewnością wynikała z obowiązków implementacji szeroko pojętego prawa międzynarodowego oraz postanowień ustawy zasadniczej, ale także ze zmieniającego się w Polsce kontekstu społecznego. Wydaje się, że nowe przepisy z pewnością wzmocnią słabą egzekucję uprawnień i obowiązków rodzicielskich. Z drugiej strony zachęcą do częstszego wypracowywania porozumienia pomiędzy rodzicami.
dr Matylda Gwoździcka-Piotrowska*
* Autorka jest radcą prawnym, adiunktem w Katedrze Prawa Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu.
[1]Dz.U. z 2008 r., Nr 220, poz. 1431. Poprzednio k.r.o. nowelizowano w 2004 r.
[2]Dz.U. z 2008 r., Nr 234, poz. 1571.
[4] Ibidem, art. 6113 i art. 6114.
[11] Ibidem, art. 73 § 3.
[12] Ibidem, art. 58 § 1 i 1a.
[13]Ibidem, art. 58 § 1, 1a; art. 107 § 2.
[14] Ibidem, art. 104 § 1.
[15] Ibidem, art. 95 § 1 i 2.
[16] Ibidem, art. 95 § 4.
[19] Ibidem, art. 1135. Wystarczy, że zmienią się okoliczności czy też jeden z rodziców dojdzie do wniosku, że obecna forma kontaktów z dzieckiem jest niewystarczająca, czy też sprzeczna z interesem i dobrem dziecka.
[20] Nie dotyczy to rodzin zastępczych i placówek opiekuńczo-wychowawczych.
[21] Art. 5821 § 2 k.p.c.; np. jeden z rodziców oświadczy, że zabierze dziecko na dwa tygodnie wakacji.
[22] Art. 1132 § 2 k.r.o.
[24] Ibidem, art. 133 § 3.
[26] Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy - Kodeks karny wykonawczy, Dz.U. z 2009 r., Nr 63 poz. 533.
[28] Ibidem, art. 148 § 1a.
[29] Ibidem, art. 149 § 3.
[30] Wynagrodzenie wypłacane jest ze środków majątkowych osoby pozostającej pod opieką, a jeśli nie jest to możliwe – ze środków publicznych.
|
Wersja do druku
Do góry strony
