Niniejsza publikacja jest kontynuacją artykułu zamieszczonego na łamach RP nr 1 z 2008 r., który analizuje problematykę taką jak: znamiona podmiotowe i przedmiotowe przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, rodzaje kar i orzekanie środków karnych za przestępstwo przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową oraz właściwość organów w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom pracownika. Artykuł stanowi o bieżącym stanie prawnym, w pewnych jednak kwestiach autorzy sięgają do poprzednio obowiązujących przepisów prawnych.


5. Przedawnienie karalności przestępstw przeciwko prawom pracownika

Kodeks karny przewiduje ściśle oznaczone okresy, po upływie których nie można sprawcy pociągnąć do odpowiedzialności karnej i ukarać mimo popełnienia czynu zabronionego. Kodeks karny wyróżnia dwa rodzaje przedawnienia: przedawnienie karalności (art. 101 i art. 102 k.k.) oraz przedawnienie wykonania kary (art. 103 k.k.)¹.
Okres przedawnienia karalności przestępstwa ma charakter materialnoprawny i zależy od jego rodzaju. Ze względu na sankcje przewidziane w przepisach kodeksu karnego, przestępstwa wymienione w rozdziale XXVIII k.k. uważa się za szczególne występki, karalność ich ustaje odmiennie niż czynów stanowiących zbrodnie lub czynów będących też występkami, ale zagrożonymi karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata.
Karalność przestępstw z art. 218, 219 i 220 k.k. oraz 225 § 2 k.k. ustaje po upływie 5 lat od daty popełnienia czynu. Natomiast karalność przestępstwa z art. 221 k.k. (niezawiadomienie o wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej) przedawnia się z upływem 3 lat.
Według art. 102 k.k., jeżeli w okresie przedawnienia przewidzianym w art. 101 k.k. wszczęto postępowanie karne przeciwko osobie i przedstawiono zarzuty, karalność popełnienia przestępstwa ustaje z upływem 5 lat od zakończenia tego okresu. Dlatego też toczące się i nie ukończone do tego czasu postępowanie musi być umorzone, a sprawca uwolniony od odpowiedzialności.
Kodeks karny przewiduje również przedawnienie wykonania kary orzeczonej za przestępstwo. Terminy przedawnienia kary biegną od uprawomocnienia się wyroku. Termin ten określony został na 15 lat w odniesieniu do wykonania kar pozbawienia wolności orzeczonych za przestępstwa przeciwko zatrudnieniu, oraz 10 lat w odniesieniu do skazania na grzywnę i karę ograniczenia wolności. Jeżeli więc orzeczona kara za przestępstwo przeciwko zatrudnieniu nie została wykonana we wskazanym wyżej okresie od uprawomocnienia się, to bez względu na przyczyny tego, nie może być już wykonana.
Zasada przedawnienia karalności odnosi się do wszystkich pięciu kategorii czynów przewidzianych w rozdziale XXVIII k.k. i art. 225 § 2 k.k. bez względu na ich rodzaj, stopień społecznej szkodliwości i charakter.

6. Rodzaje przestępstw przeciwko prawom pracownika

W istocie tylko 5 artykułów k.k. w poszczególnych paragrafach na jakie są podzielone przewidują dziewięć sytuacji, w których działanie przeciwko uprawnieniom pracownika może być przestępstwem.

Przestępstwo naruszenia praw pracownika z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych
(art. 218 k.k.).

Przestępstwo określone w art. 218 k.k. stanowi podstawowy typ naruszenia praw pracowniczych, wynikających ze stosunku pracy lub z ubezpieczenia społecznego2. Przedmiotem ochrony na gruncie art. 218 k.k. są w szczególności te prawa pracownicze, które wynikają ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych3.
Należy jednak stwierdzić, że po pierwsze muszą to być prawa pracownika, a nie osoby świadczącej pracę na innej podstawie. Takie zdanie prezentuje W. Radecki4. Innego zdania jest natomiast W. Wróbel, który stwierdza, że artykuł ten dotyczy również przypadków świadczenia pracy przez osoby nie posiadające zdolności pracowniczej, a więc nie będące faktycznie pracownikiem w rozumieniu kodeksu pracy5.
Należy przychylić się w związku z tym do poglądu W. Radeckiego. Stwierdzić bowiem należy, że nie wyczerpuje znamion przestępstwa z art. 218 k.k. naruszenie praw osób zatrudnionych na podstawie umowy cywilnoprawnej. Nie można się również zgodzić ze stanowiskiem W. Wróbla, że art. 218 k.k. penalizuje także zamachy na prawa osób świadczących pracę zarobkową na innej podstawie niż stosunek pracy oraz na prawa rodziny pracownika. Nie ma bowiem żadnych podstaw do tego, aby pod definicję pracownika podciągnąć osoby świadczące pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej.
Po drugie nie mogą to być wszelkie prawa pracownika, ale tylko takie, które wynikają ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego.
Przepis ten nie precyzuje rodzaju uprawnień pracowniczych, których naruszenie może pociągać za sobą odpowiedzialność karną i nie uzależnia od rodzaju tych uprawnień odpowiedzialności tak, jak to ma miejsce przy wykroczeniach przeciwko prawom pracownika, lecz obejmuje on prawa pracownicze bez względu na ich rodzaj i charakter, o ile wynikają one ze stosunku pracy lub z przepisów o ubezpieczeniu społecznym6.
Uprawnienia pracownicze mogą mieć różny charakter i generalnie wynikają z kodeksu pracy jak również z ustaw szczególnych. Nie sposób omówić, a nawet wymienić wszelkich praw pracowniczych, których złośliwe lub uporczywe naruszanie stanowić będzie przestępstwo z art. 218 § 1 k.k., gdyż takie opracowanie przekroczyłoby znacznie przyjęte normy dla tego dla artykułu. Niemniej możemy zarysować podstawowe zasady odpowiedzialności karnej z art. 218 k.k.
O działaniu złośliwym mówimy wtedy, gdy jest ono nacechowane szczególnym nasileniem złej woli sprawcy skierowanej przeciwko pracownikowi, którego prawa są naruszane, przy czym to nasilenie złej woli jest pozbawione podstaw albo pozostaje w jaskrawej dysproporcji do rzeczywiście istniejącej przyczyny, a samo działanie ma na celu nie tylko spowodowanie przykrości lub konkretnej dolegliwości, ale również zademonstrowanie swojego negatywnego stosunku do tego pracownika.
Natomiast o uporczywości mówi się wówczas, gdy następuje szereg podobnych lub analogicznych powtarzających się działań mających na celu niedopuszczenie do wykorzystania przez pracownika przysługujących mu uprawnień ze stosunku pracy lub z przepisów o ubezpieczeniu społecznym. Dla przykładu można wymienić takie uprawnienia jak: prawo do godziwego wynagrodzenia, prawo do urlopu wypoczynkowego, prawo do otrzymania świadectwa, prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Katalog uprawnień pracowniczych związanych ze stosunkiem pracy jest bardzo szeroki i nie sposób wymienić je wszystkie.

Art. 218 k.k. penalizuje każde uporczywe lub złośliwe naruszenie praw pracowniczych. Naruszenie to może nastąpić zarówno przez działanie, jak też przez zaniechanie wykonania obowiązkowej czynności. Przestępstwo to ma charakter umyślny. Z uwagi na szczególne określenie czynności wykonawczych możliwe jest ono do popełnienia wyłącznie z zamiarem bezpośrednim.
Przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. ma charakter indywidualny, popełnić może je każdy, kto wykonuje czynności w sprawach z zakresu prawa pracy, bez względu na to, czy jest osobą odpowiedzialną za sprawy związane z zatrudnieniem. Dla realizacji znamion określających podmiot przestępstwa z art. 218 k.k. wystarczającym jest, by sprawca naruszenia praw związanych ze stosunkiem pracy wśród swoich kompetencji posiadał czynności wyłącznie z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Przykładowo, osobą taką może być sam pracodawca, o ile jest osobą fizyczną, a także dyrektor, kierownik, prezes zarządu spółdzielni lub spółki, a nawet szeregowy pracownik, np. działu kadr, który w imieniu pracodawcy wykonuje czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.
Natomiast przedmiotem ochrony art. 218 § 2 k.k. jest prawo pracownika do trwałości stosunku pracy, który został przerwany bezprawnym wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy, a ubocznym przedmiotem ochrony jest poszanowanie rozstrzygnięć właściwych organów o przywróceniu do pracy. W tym przypadku sprawcą przestępstwa może być pracodawca, bądź osoba działająca w jego imieniu. Zachowanie się sprawcy zostało określone jako odmowa ponownego przyjęcia do pracy, o której przywróceniu orzekł właściwy sąd. Należy zauważyć, że orzeczenie o przywróceniu do pracy musi być prawomocne. Również podobna sytuacja zachodzi w momencie zawarcia ugody między pracodawcą a pracownikiem przed sądem lub komisją pojednawczą. Jest to bowiem umowa pomiędzy stronami, zastępująca orzeczenie sądowe.
Przestępstwa przewidzianego w art. 218 § 3 k.k. dopuszcza się ten, kto wbrew obowiązkowi nie wypłaca wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia ze stosunku pracy orzeczonego przez sąd7. Dotyczy to osób, do obowiązków których z mocy orzeczenia sądowego należało spowodowanie wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń.

Oprócz stwierdzenia, że tego właśnie rodzaju naruszenie prawa nastąpiło, istotnym warunkiem odpowiedzialności za ten rodzaj przestępstwa jest ustalenie, że osoba pociągnięta do odpowiedzialności miała określony obowiązek wynikający z orzeczenia sądu. Zwrócić też należy uwagę, że przestępstwo nie istnieje, gdy wypłata została dokonana, mimo niezachowania ustalonego terminu wypłat w przepisach prawa pracy.

Przestępstwo naruszenia przepisów prawa o ubezpieczeniach społecznych (art. 219 k.k.)

Podstawowym obowiązkiem pracodawcy lub osoby działającej w jego imieniu jest zgłoszenie pracownika do ubezpieczenia społecznego oraz podanie danych mających wpływ na prawo do świadczeń i ich wysokość, w szczególności danych o osiąganych przez pracownika dochodach.
Dobrem chronionym przez art. 219 k.k. jest prawo pracownika do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego w wynikającej z przepisów prawa ubezpieczeń społecznych wysokości. Ochrona ta obejmuje każdego pracownika uprawnionego do otrzymania takich świadczeń. Jest ona niezależna od stanowiska zainteresowanego i obejmuje również sytuację, gdy zrezygnował on pod wpływem nacisku pracodawcy, przymusu ekonomicznego itp. ze zgłoszenia ubezpieczenia.
Przestępstwo to jest przestępstwem indywidualnym, którego sprawcą może być tylko osoba zobowiązana do zgłoszenia pracownika do ubezpieczenia społecznego i podania odpowiednich danych, mających wpływ na prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczeń społecznych oraz ich wysokość. Jest to przestępstwo formalne, którego byt nie zależy od tego, czy pracownik ostatecznie świadczenia otrzyma i w jakiej wysokości. Można to przestępstwo zaliczyć również do przestępstw zagrożenia abstrakcyjnego, gdyż motywem karalności jest tu niebezpieczeństwo w przyszłości, że pracownik nie otrzyma świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub otrzyma je w wysokości niższej, niż wynikająca z przepisów prawa o ubezpieczeniu społecznym.
Przestępstwo z art. 219 k.k. może być popełnione w formie zaniechania, poprzez niezgłoszenie wymaganych danych mających wpływ na prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego albo ich wysokość, bądź też w formie działania, poprzez zgłoszenie nieprawdziwych danych.
Znamiona strony przedmiotowej przestępstwa z art. 219 k.k. wypełnia:
niezgłoszenie wymaganych danych (nawet za zgodą zainteresowanego), zgłoszenie nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.
Pod pojęciem danych mających wpływ na prawo do świadczeń rozumieć należy:
dane świadczące o podleganiu ubezpieczeniom społecznym – tak co do faktu, jak i okresu trwania ubezpieczenia; dane, na podstawie których będzie się ustalać spełnienie warunków nabycia prawa do świadczeń w sytuacji ziszczenia się ryzyka ubezpieczeniowego oraz zaistnienie okoliczności powodujących utratę lub zawieszenie prawa do świadczeń; dane decydujące o ziszczeniu się ryzyka ubezpieczeniowego8.
Niezgłoszenie wymaganych danych obejmuje całkowite powstrzymanie się przed przekazaniem informacji właściwemu organowi, jak również zaniechanie przekazania danych kompletnych, wymaganych przepisami prawa.
Należy jednak pamiętać, że konieczne jest, aby brak określonych informacji miał realny wpływ na ustalenie praw do świadczeń ubezpieczeniowych lub też na ustalenie wysokości tych danych. Natomiast zgłoszenie nieprawdziwych danych może polegać na zaniżeniu wysokości wynagrodzenia czy niezgodnym z rzeczywistością oznaczeniu okresu pracy. Także w tym konkretnym przypadku odpowiedzialność karna powstaje, gdy podanie nieprawdziwych danych miało realny wpływ na prawo do świadczeń bądź ewentualnie ich wysokość.
W odróżnieniu od poprzednio omawianego przestępstwa z art. 218 k.k., przypisanie przestępstwa z art. 219 k.k. nie wymaga stwierdzenia nagannego nastawienia podmiotu w postaci złośliwości lub uporczywości. Przestępstwo to jest ścigane z oskarżenia publicznego.

Przestępstwo narażenia życia lub zdrowia pracownika na niebezpieczeństwo
(art. 220 k.k.)

Zgodnie z art. 66 Konstytucji RP każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Prawo to stanowi bezpośredni przedmiot ochrony, skonkretyzowany w art. 220 k.k. Dobrem chronionym przez art. 220 k.k. jest prawo pracowników do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, a w konsekwencji życie i zdrowie pracowników, gdyż ochronie tych dóbr ma służyć zapewnienie pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Szczegółowe obowiązki pracodawcy w tym zakresie określa kodeks pracy w dziale dziesiątym, stwierdzając w art. 207 § 1 k.p., iż pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie9. Należy również stwierdzić, że standardy bezpieczeństwa i higieny pracy jej wykonywania i przestrzegania określone są w szeregu przepisów szczególnych, jak również w aktach wewnątrzzakładowych, których tu nie sposób wymienić.
W szczególności pracodawca jest zobowiązany: organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy, zapewnić przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń, zapewnić wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami pracy, zapewnić wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
W art. 220 § 1 i 2 k.k. ustawodawca penalizuje narażenie pracownika na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przez naruszenie przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Należy podkreślić, że jest to przestępstwo szczególne w stosunku do przewidzianego w art. 160 § 1 i 3 k.k. ogólnego przestępstwa narażenia życia lub narażenia zdrowia człowieka na ciężki uszczerbek. Ciążąca na określonej osobie odpowiedzialność za bezpieczeństwo i higienę pracy sprowadza się do stworzenia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy wykonywanej pracy przez inne osoby. Obowiązki te obejmują podejmowanie określonych działań faktycznych, jak też czynności o charakterze organizacyjnym10. Obowiązki te mają różny charakter, w zależności od rodzaju wykonywanej pracy. Ich główną cechą jest minimalizacja zagrożeń, jakie mogą towarzyszyć wykonywaniu danej pracy.
Przestępstwo z art. 220 k.k. ma postać przestępstwa z zaniechania i polega na niedopełnieniu obowiązku z zakresu bhp, prowadzące w następstwie do wywołania bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia pracownika danego zakładu pracy. Niedopełnienie obowiązków z zakresu bhp polegać może np. na zaniedbaniu natury organizacyjnej, wadliwym nadzorze czy ograniczeniu środków finansowych niezbędnych dla właściwego zapewnienia właściwych warunków pracy.
Przestępstwo z art. 220 § 1 k.k. jest przestępstwem materialnym popełnionym przez narażenie, skutkiem czego pracownik znajduje się w sytuacji, w której grozi mu bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w rozumieniu art. 156 k.k., choć poprzednio takie bezpośrednie niebezpieczeństwo mu nie groziło. Stosownie do art. 220 § 3 k.k. nie podlega karze sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo. Musi ono być dobrowolne, a zatem nie nakazane lub wymuszone przez inną osobę.
Przestępstwo z art. 220 k.k. ma charakter indywidualny. Jego sprawcą może być wyłącznie osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo i higienę pracy11.
W związku z tym, nie tylko pracodawca został obciążony odpowiedzialnością za stan bhp w zakładzie pracy. Ewentualnie jeżeli pracodawcą jest jednostka organizacyjna, to ustalenie podmiotu który powinien być pociągnięty do odpowiedzialności karnej powinno nastąpić z uwzględnieniem art. 31 k.p.12. Nietrafne zatem są stanowiska niektórych Autorów, ograniczające ten podmiot tylko do pracodawcy, gdyż z art. 220 § 1 k.k. wynika, że może być nim każda osoba odpowiedzialna za przestrzeganie bezpieczeństwa i higieny pracy w procesie pracy, w szczególności osoba kierująca odpowiednimi działami lub zespołami ludzi np. brygadziści, kierownicy zmian itp.13. Sprawcą przestępstwa z art. 220 k.k. może być również osoba pełniąca funkcje kontrolne i nadzorcze z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, nawet jeżeli nie pozostaje w strukturze organizacyjnej zakładu pracy. Przestępstwo to, zarówno umyślne, jak i nieumyślne, ścigane jest z oskarżenia publicznego.

Przestępstwo niezawiadomienia o wypadku przy pracy lub choroby zawodowej
(art. 221 k.k.)

Dobrem chronionym przez art. 221 k.k. jest prawo pracownika (również jego rodziny) do świadczeń wynikających z wypadków przy pracy lub chorób zawodowych, które to prawo może być zagrożone w razie niezawiadomienia o wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej albo niesporządzenia lub nieprzedstawienia wymaganej dokumentacji.

Przestępstwo z art. 221 k.k. ma charakter abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo interesów pracownika związanych z uzyskaniem odpowiednich świadczeń.
Jest to przestępstwo umyślne popełnione z zaniechania przez:
niezawiadomienie w terminie właściwego organu o wypadku przy pracy,
niezawiadomienie w terminie właściwego organu o chorobie zawodowej,
niesporządzenie wymaganej dokumentacji,
nieprzedstawienie wymaganej dokumentacji właściwemu organowi.

Zgodnie z art. 234 § 2 k.p. pracodawca zobowiązany jest niezwłocznie zawiadomić właściwego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy.14 Natomiast o stwierdzonych przypadkach zaistnienia choroby zawodowej pracodawca obowiązany jest zawiadomić właściwy organ Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz inspektora pracy.
Omawiane przestępstwo ma charakter formalny, gdyż penalizacja wymienionych zachowań jest niezależna od tego, czy pracownik odniósł efektywną szkodę. Ratio legis omawianego przepisu tkwi w zapewnieniu ochrony osób wykonujących pracę zarobkową przed szkodami wynikłymi z wypadków przy pracy lub chorób zawodowych. Przestępstwo z art. 221 k.k. ma charakter umyślny i możliwe jest jego popełnienie zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i ewentualnym15.
Należy wskazać, że niedopełnienie obowiązków określonych w tym artykule prowadzi do odpowiedzialności karnej nawet wówczas, jeżeli nie miałoby wpływu na ustalenie prawa do określonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub też na wysokość tych świadczeń.
Należy tłumaczyć to tym, że właściwa rejestracja wypadków przy pracy i chorób zawodowych ma na celu prawidłowe funkcjonowanie systemu ubezpieczenia społecznego, ponadto ma prowadzić do poprawy warunków bezpieczeństwa i higieny pracy. W związku z tym bez znaczenia jest więc zgoda osoby dotkniętej chorobą zawodową lub wypadkiem przy pracy zaniechania wykonania obowiązków wymienionych w tym artykule. Natomiast sąd powinien wziąć pod uwagę taką zgodę przy ocenie społecznej szkodliwości czynu.
Jeśli chodzi o podmiot przestępstwa, to nie ulega wątpliwości, że jest to przestępstwo indywidualne, którego sprawcą może być tylko osoba obciążona obowiązkiem zawiadamiania o wypadkach przy pracy i chorobach zawodowych oraz sporządzania i przedstawiania dokumentacji. Należy w związku z tym stwierdzić, że zasadniczo osobą taką jest pracodawca lub osoba działająca w jego imieniu, a jeśli chodzi o choroby zawodowe także lekarz, który rozpoznał lub podejrzewa przypadek choroby zawodowej.

Przestępstwo udaremniania lub utrudniania kontroli w zakresie inspekcji pracy
(art. 225 § 2 k.k.)

Dobrem chronionym przez art. 225 § 2 k.k. jest niezakłócone wykonywanie czynności służbowych przez osoby uprawnione do kontroli w zakresie inspekcji pracy oraz osoby przybrane im do pomocy. Jest to przestępstwo powszechne tzn. może być popełnione przez każdego.
Przedmiotem ochrony w tym przypadku jest prawidłowe funkcjonowanie służb w zakresie ochrony pracy. Czynność sprawcza polega na udaremnianiu lub utrudnianiu wykonania czynności służbowej np. niewpuszczenie do pomieszczeń, odmowa udzielenia wyjaśnień lub informacji inspektorowi pracy. Czynność sprawcza nie musi przybrać formy przemocy lub groźby bezprawnej. Należy bowiem wskazać że odpowiedzialności karnej podlegać będzie również bierny opór.
Osobami na które zwraca się działanie sprawcy są: osoba uprawniona do kontroli w zakresie inspekcji pracy, osoba przybrana do pomocy osobie uprawnionej do kontroli w zakresie inspekcji pracy.
Skutek stanowiący znamię przestępstwa z art. 225 § 2 k.k. polega na udaremnianiu lub utrudnianiu wykonania czynności służbowych w ramach przeprowadzonej kontroli w zakresie inspekcji pracy. Czynność służbowa, której wykonanie udaremniono lub przeszkodzono, musi mieć charakter prawny i należeć do kompetencji osoby przeprowadzającej kontrolę.

dr Joanna Brylak, dr Tomasz Niedziński *

__________________________________________

Autorka jest doktorem nauk prawnych, konsultantem prawnym w Warszawie i Dusseldorfie. Autor jest doktorem nauk prawnych i radcą prawnym w Warszawie.

¹  Zob. R. Góral, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2007, s. 148.

² A. Zoll, Kodeks karny, Komentarz, Kraków 1999, t. II, s. 679.

³ A. Tomporek, Przedmiot ochrony prawnokarnej i podmioty przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (art. 219-221 k.k.), Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2002, nr 8, s. 17;.

⁴   W. Radecki, Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, (w:) Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Krótkie komentarze, Warszawa 1998, z. 18, s. 120; L. Wilk, Kilka uwag o kryminalizacji w sferze zbiorowego prawa pracy, Przegląd Sądowy 1998, nr 3, s. 56.

⁵   W. Wróbel, Kodeks karny. Komentarz, pod red. A. Zolla, Kraków 1999, s. 679.

⁶  M. Kulczycki, J. Zduńczyk, Kodeks pracy. Wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom pracowników, Warszawa 1976, s. 61.

⁷  Przepis wprowadzony ustawą z dnia 13 kwietnia 2007 r., o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589), która weszła w życie od 1 lipca 2007 r.

⁸ I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia emerytalne. Trzy filary, Warszawa 2001, s. 125; J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001, s. 104.

⁹  S. Lelental, M. Seweryński, Karnoprawna ochrona pracownika, Państwo i Prawo 1971, nr 2, s. 329; zob. także postanowienie SN z dnia 13 kwietnia 2005 r., III KK 23/05, OSNKW 2005, z. 7-8, poz. 69.

¹⁰ S.Samol, Prawnokarna ochrona praw pracownika w nowym kodeksie karnym, Ruch Prawniczy,   Ekonomiczny i Socjologiczny 1998, nr 3–4, s. 86.

¹¹ R. Szarek, Odpowiedzialność karna za przestępstwa przeciwko bhp, Nowe Prawo 1971, nr 4, s. 573–574.

¹² Zgodnie z art. 3¹ k.p za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba.

¹³ Inaczej J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz, t. III, Gdańsk 1999, s. 223.

¹⁴ Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 z 2002 r.) o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą: podczas lub związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych, podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia, w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

¹⁵  Zob. Przestępstwa przeciwko pracownikom. Prawo na co dzień, red. Lidia Przeździak, Przegląd Wydarzeń Związkowych 2004, nr 3 (115), s. 13.