Przepisy karne chroniące prawa osób wykonujących pracę zarobkową pojawiły się w prawie polskim w okresie międzywojennym, ale należały one systematycznie do prawa wykroczeń.

Kodeks karny z 1932 r. nie przewidywał żadnych takich przepisów, a uderzanie w prawa pracownicze zwalczano poprzez stosowanie przepisów o przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu oraz o przestępstwach urzędniczych. Okres powojenny wniósł znaczną motywację ideologiczną ochrony praw pracownika. Artykuł 42 ówcześnie obowiązującego dekretu z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa¹, przewidywał odpowiedzialność za przestępstwo tego, kto będąc przełożonym lub pracodawcą złośliwie lub uporczywie uchylał się od wykonania ciążącego na nim ustawowego lub społecznego obowiązku dbałości o dobro pracowników, przez co narażał ich na szkodę.

Artykuły 190 i 191 Kodeksu karnego z 1969 r. dotyczyły czynów zabronionych przeciwko prawom pracownika i obydwa zostały ujęte jako przestępstwa znamienne skutkiem sytuacyjnym: narażeniem pracownika na poważną szkodę i na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia².

Według kodeksu karnego z 1997 r. zakres odpowiedzialności karnej za naruszenie praw pracowniczych musi być rozważnie interpretowany w kontekście przewidzianej w Kodeksie pracy odpowiedzialności za wykroczenia przeciwko prawom pracownika. Wykroczenie przeciwko prawom pracownika polega na naruszeniu praworządności we wskazanych w przepisach art. 281–283 k.p. obszarach prawa pracy oraz innych przepisach regulujących wykroczenia w dziedzinie prawa pracy³.

Odpowiedzialność za przestępstwa przeciwko uprawnieniom pracowniczym ma węższy zasięg, niż odpowiedzialność za wykroczenia skierowane przeciwko tym prawom. Ilość konkretnych czynów uznanych przez ustawodawcę za wykroczenia przeciwko prawom pracownika jest większa, niż czynów przewidzianych jako przestępstwa w k.k.4 Jeżeli więc okaże się, że w konkretnej sytuacji czyn przeciwko prawom pracownika jest społecznie szkodliwy w stopniu jedynie znikomym, to pozbawia to czynu cech przestępstwa, powoduje jednak, że ten sam czyn stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika.

1. Znamiona podmiotowe przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową

W rozdziale XXVIII k.k. zamieszczone są przestępstwa godzące w prawa osób, które wykonują pracę zarobkową. W tytule rozdziału nie używa się terminu „pracownik” znanego prawu pracy, bowiem Kodeks karny posługuje się wieloznacznym pojęciem „osób wykonujących pracę zarobkową”. Ochrona prawnokarna w tym kontekście jest bardzo szeroka, obejmuje prawa osób wynikające ze stosunku pracy na podstawie umowy o pracę, spółdzielczej umowy o pracę, wyboru, powołania i mianowania. Ochrona prawnokarna dotyczy także osób wykonujących faktycznie pracę zarobkową, choćby praca ta nie była związana ze stosunkiem pracy w rozumieniu regulacji Kodeksu pracy. Wymienić tu można czynności wykonywane osobiście, pracę w ramach zlecenia, umowy o dzieło, czy też pracę świadczoną przez osoby nie posiadające tzw. zdolności pracowniczej.

Chronionymi przez Kodeks karny są również osoby, podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, którym w związku z takim ubezpieczeniem przysługują lub przysługiwać mogą różne świadczenia.

Przestępstwo przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową może być popełnione zarówno przez działanie, które ma miejsce np. przy zwolnieniu pracownika bez wypowiedzenia przy rażącym naruszeniu przepisów prawa pracy, jak również i przy zaniechaniu działania, do którego dana osoba jest zobowiązana, czego przykładem może być niewydanie świadectwa pracy lub zaświadczenia o zarobkach pracownika (art. 218 § 1 k.k.)5. W obu tych sytuacjach (działania lub zaniechania) jest mowa o popełnieniu przestępstwa, za które przewidziana jest odpowiedzialność karna. Powyższe zachowania sprawcy stanowią znamiona strony przedmiotowej przestępstwa. Zgodnie ze stanowiskiem polskiego prawa karnego podmiotem odpowiedzialności za przestępstwo przeciwko „prawom pracownika” może być osoba fizyczna. Sprawcą przestępstw tego rodzaju, w zależności od rodzaju naruszonych uprawnień pracowniczych, mogą być:

Stwierdzenie, że jedynie pracodawca, który narusza wskazane w kodeksie karnym przepisy karne odpowiada za przestępstwo i ponosi z tego tytułu odpowiedzialność jest tezą fałszywą i nie można jej odnieść do każdego podmiotu będącego pracodawcą w rozumieniu art. 3 k.p. Podmiotem popełniającym przestępstwo przeciwko prawom pracownika może być każda osoba fizyczna, jeżeli osobiście podejmuje czynności z zakresu prawa pracy czy ubezpieczeń społecznych wskazane w przepisach karnych. Jednak sytuacje, w których pracodawca jako osoba fizyczna bezpośrednio ponosi odpowiedzialność za przestępstwa przeciwko prawom pracownika są bardzo rzadkie. Nawet będąc pracodawcą, osoba fizyczna nie musi dokonywać czynności z zakresu prawa pracy osobiście, lecz może wyznaczyć inną osobę, upoważniając ją do podejmowania w jego imieniu wszelkich lub tylko określonych czynności prawnych.

Zgodnie z art. 31 k.p. pracodawca będący jednostką organizacyjną, bądź osobą fizyczną może wyznaczyć inną osobę do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy i wówczas to na nią spada odpowiedzialność karna za działania lub zaniechania. Przez osobę należy rozumieć nie tylko osobę fizyczną, ale również osobę prawną np. sprawowanie zarządu spółki jest powierzone osobom prawnym.7 W zakresie prawa pracy czynności prawne mogą być podejmowane jednoosobowo, wystarcza jej dokonanie przez prezesa zarządu lub inną osobę przez ten zarząd wyznaczoną.8 Jak z tego wynika, prawo pracy w swoisty sposób reguluje reprezentację pracodawcy. O tym, komu można postawić zarzut popełnienia przestępstwa w danym zakładzie pracy, będzie rozstrzygał przepis regulujący funkcjonowanie danej jednostki organizacyjnej, określający status prawny tej jednostki albo wewnętrzny obszar udzielonych przez pracodawcę pełnomocnictw w zakresie prawa pracy.

Osobą odpowiedzialną za przestępstwo przeciwko prawom pracownika nie musi być pracownik danego zakładu. W świetle przepisów np. prawa upadłościowego, ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, sprawcą takiego przestępstwa może być syndyk masy upadłościowej (podobnie – likwidator przedsiębiorstwa państwowego). W praktyce sprawcą przestępstwa będzie zawsze osoba fizyczna wydająca lub podpisująca daną decyzję w imieniu pracodawcy, a nie osoba, która tylko przygotowała w sensi^{e technicznym taką decyzję (np. p}rojekt pisma odmawiającego wydania świadectwa pracy wystawiony na polecenie kierownictwa działu kadr).

W przypadku, gdy w imieniu pracodawcy w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych działa wieloosobowy zarząd spółki np. złożony z dwóch osób, odpowiedzialność za przestępstwo ponoszą poszczególne osoby wchodzące w skład zarządu spółki – w zależności od stopnia winy i udziału w podejmowaniu tych działań. Osobę odpowiedzialną za przestępstwo ustala na podstawie stwierdzonego stanu faktycznego organ prowadzący postępowanie, który jest powołany do wnoszenia i popierania oskarżenia w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu⁹.

^{Zdecydowana większość przestępstw przeciwko prawom pracownika to przestępstwa indywidualne, których sprawcą jest tylko ten, kto jest nim obciążony, natomiast przestępstwem powszechnym jest przestępstwo z art. 225 § 2 k.k. w postaci udaremnienia lub utrudniania kontroli w zakresie inspekcji pracy, gdyż i pracodawca, i pracownik mają obowiązek nie przeszkadzania inspektorowi pracy w wykonywaniu jego zadań10.}

Zgodnie z art. 1 § 3 k.k., aby mówić o odpowiedzialności karnej, wina ma być sprawcy przypisana w czasie czynu. Kara nie może być oznaczona bez stwierdzenia winy. Przy dokonaniu przestępstwa odpowiada się za działanie umyślne oraz za działanie nieumyślne, przy tym drugim tylko wtedy, gdy przepis określający dany czyn, jako przestępstwo wyraźnie przewiduje odpowiedzialność z winy nieumyślnej.

Przestępstwo umyślne zachodzi wtedy, gdy sprawca ma zamiar popełnienia czynu zabronionego przez prawo karne, tzn. chce go popełnić, a więc działa z zamiarem bezpośrednim. Z przestępstwem umyślnym będziemy mieć do czynienia jednak również wtedy, gdy sprawca nie ma bezpośredniego zamiaru, ale przewidując możliwość popełnienia przez siebie czynu zabronionego, godzi się na to w toku swojego działania lub zaniechania, co z punktu widzenia prawa uważa się, że sprawca działa z zamiarem ewentualnym¹¹.

Przykładem umyślnego działania z zamiarem bezpośrednim będzie złośliwe naruszenie prawa pracownika, wynikające ze stosunku pracy i narażenia przez pracodawcę pracownika na poważną szkodę. Klasycznym przykładem, który można wskazać będzie świadome wydanie pracownikowi nieprawdziwego świadectwa pracy lub złośliwe niewydanie takiego świadectwa pracy, aby pracownik miał trudności w uzyskaniu innej pracy bądź uzyskania zasiłku dla bezrobotnych (art. 218 § 1 k.k.). Natomiast przykładem umyślnego działania z zamiarem ewentualnym będzie nieprzesunięcie kobiety w ciąży do innej pracy, mimo iż według orzeczenia lekarskiego były przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania przez nią dotychczasowej pracy. W opisanym przykładzie sprawca działał w celu zabezpieczenia produkcji zakładu (duże zamówienia) i to było głównym celem działania, ale jednocześnie godził się na to, że narusza przepisy Kodeksu pracy o ochronie rodzicielstwa i pracy kobiet, jednocześnie popełnia przestępstwo.

Przestępstwo nieumyślne zachodzi w dwóch sytuacjach. Pierwsza z nich mająca postać tzw. lekkomyślności, będzie miała miejsce wtedy, gdy sprawca możliwość dokonania przestępstwa przewiduje, ale bezpodstawnie przypuszcza, że tego przestępstwa uniknie i nie zostanie popełnione¹². Sprawca nie chce więc popełnić czynu zabronionego, ani na to się nie godzi. Przykładem będzie tu sytuacja, gdy kierownik robót budowlanych nie poleca zabezpieczyć pracę na dużej wysokość, zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa jakie to za sobą niesie (upadek z rusztowań), ale bezpodstawnie przypuszcza, że mimo braku takiego zabezpieczenia nie dojdzie do wypadku, gdyż pracownicy wykonywać będą prace na wysokości z zachowaniem ostrożności (art. 220 § 2 k.k.)¹³.

Postacią działania nieumyślnego – niedbalstwa będzie sytuacja, gdy sprawca możliwości popełnienia czynu zabronionego w ogóle nie przewidywał, chociaż powinien i mógł to przewidzieć, a czyn taki został przez niego dokonany. Inaczej mówiąc, popełnienie przestępstwa nie było objęte w ogóle świadomością sprawcy, ale stan faktyczny i sytuacja zobowiązywała sprawcę do przewidzenia sprzecznych z prawem skutków swojego działania lub zaniechania. Będzie to miało miejsce, gdy odpowiedzialny pracownik dozoru technicznego dopuścił do eksploatacji wyremontowany silnik elektryczny i nie sprawdził czy jego ruch nie zagraża bezpieczeństwu, a po uruchomieniu silnika na skutek zwarcia instalacji wybuchł pożar w zakładzie pracy. Na pewno pracownik dozoru technicznego nie chciał sprowadzić pożaru, ale również takiej sytuacji nie przewidywał, nie brał w ogóle jej pod uwagę. Z tytułu swej funkcji i kwalifikacji zawodowych miał jednak obowiązek i możliwość przewidywania takiej niebezpiecznej sytuacji. Podstawą odpowiedzialności pracownika za nieumyślne spowodowanie pożaru będzie więc niedopełnienie przez niego obowiązków sprawdzenia po remoncie silnika i dopuszczenie go do eksploatacji.

Nie powoduje odpowiedzialności karnej dokonanie czynu zabronionego jako przestępstwa na skutek działania w stanie wyższej konieczności (art. 26 k.k.)¹⁴. Ma to miejsce wtedy, gdy celem działania jest uchylenie bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa tego nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego¹⁵. Nie popełnia przestępstwa także ten, kto ratując dobro chronione prawem w warunkach wyżej określonych, poświęca dobro, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego. Kodeks karny nie dzieli zagrożonych dóbr na dobra społeczne i dobra jednostki, traktuje je jednakowo pod względem ochrony prawnej.

Przykładem działania w stanie wyższej konieczności może być naruszenie przepisów bhp, a nawet narażenie pracowników na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w trakcie ratowania zakładu pracy przed pożarem lub zawaleniem się budynku w celu ratowania innych pracowników. Tego typu działania w omawianej sytuacji nie powodowałyby odpowiedzialności karnej. Nie może więc strażak odmówić gaszenia pożaru budynku i ratowania znajdujących się tam pracowników, tłumacząc się niebezpieczeństwem osobistym. Nie będzie mógł ratownik górniczy odmówić zjechania do szybu kopalni w celu ratowania zasypanych górników z powodu istnienia niebezpieczeństwa ponownych zawałów¹⁶.

Na działanie w stanie wyższej konieczności jako okoliczność wyłączającą odpowiedzialność karną za przestępstwo, nie może powoływać się taki sprawca, który ma szczególny obowiązek chronić dane dobro, nawet z narażeniem się na niebezpieczeństwo osobiste. Okolicznością wyłączającą przestępność czynu jest też działanie pod wpływem błędu. Sprawca działający w błędzie nie ponosi odpowiedzialności za to, co uczynił pod warunkiem, że był to błąd istotny, co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego, a więc co do okoliczności wchodzącej do istoty przestępstwa (art. 28 § 1 k.k.).

Przez błąd rozumiemy niezgodność świadomości sprawcy z rzeczywistością np. podanie nieaktualnego adresu zamieszkania pracownika do zakładu ubezpieczeń społecznych wskutek niezawiadomienia pracodawcy o zmianie adresu, co spowodowało pozbawienie pracownika świadczeń z ZUS. Kryteria usprawiedliwienia błędu mają charakter obiektywny. W wypadku uznania, że błędne przekonanie jest nieusprawiedliwione, wina zostaje przypisana i czyn stanowi przestępstwo.

Błąd może występować w odniesieniu do prawnej oceny czynu w postaci: nieświadomości, bezprawności czynu, jak i w postaci urojenia bezprawności. Nieświadomość bezprawności czynu nie wyłącza przestępności działania, czyn stanowi przestępstwo. W takim przypadku w razie usprawiedliwionej nieświadomości można zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 30 k.k.). Do specyficznych okoliczności wyłączających przestępność działania należy obrona konieczna (art. 25 § 1 k.k.). Kodeks karny nie wprowadza żadnych ograniczeń co do charakteru dobra, którego zaatakowanie uprawnia do obrony koniecznej. Zamach może być skierowany na jakiekolwiek dobro. Wobec powyższego takim dobrem chronionym i podlegającym obronie koniecznej przed bezprawnym zamachem może być tajemnica korespondencji służbowej, dobre imię firmy, tajemnica danych osobowych pracowników¹⁷.

W odniesieniu do czynów przeciwko prawom pracownika obrona konieczna na ogół nie występuje i trudno jest określić charakter prawny sytuacji opisanej w art. 25 § 1 k.k. w stosunku do takich czynów.

3. Rodzaje kar i orzekanie środków karnych za przestępstwo przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową

Obowiązujący Kodeks karny wprowadza katalog kar oraz odrębnie katalog środków karnych. Nie ma już podziału na kary zasadnicze i dodatkowe, jakie istniały w dawnym kodeksie karnym z 1969 r. Karami, które mogą być orzeczone za popełnienie przestępstwa przeciwko prawom pracownika są: grzywna, kara ograniczenia wolności, pozbawienie wolności. Kara pozbawienia wolności może trwać od jednego miesiąca do 15 lat. W grupie omawianych przestępstw rozdziału XXVIII k.k. kara pozbawienia wolności wymierzona może być tylko do lat 3. Możliwość wymierzenia kary 15 lat lub 25 lat pozbawienia wolności oraz dożywotniego pozbawienia wolności przewidziana w tym kodeksie nie występuje przy przestępstwach przeciwko prawom pracownika, dotyczy bowiem najcięższych przestępstw – postaci zbrodni, zabójstwa oraz zamachu na niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej.

Kodeks karny, obok kar wyróżnia środki karne, które można orzec za przestępstwa. Z wymienionych w rozdziale V środków karnych w liczbie 8 w zasadzie za przestępstwa przeciwko prawom pracownika można orzec:

W sprawach o przestępstwa przeciwko prawom pracownika sąd rozstrzygający może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w każdym przypadku zasługującym na szczególne uwzględnienie z uwagi na charakter i okoliczności czynu czy zachowanie sprawcy, np. pracodawca zgłosił do zakładu ubezpieczeń społecznych pracowników do ubezpieczenia i zrekompensował pracownikom straty poniesione na skutek niewypłacenia zasiłków wychowawczych (art. 219 k.k.)¹⁹. Również instytucja odstąpienia od wymierzenia kary może mieć zastosowanie w przypadkach przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, które zagrożone są karą grzywny, karą ograniczenia wolności do lat 2 maksymalnie tylko w dwóch przypadkach do lat 3 (art. 220 k.k., art. 225 § 2 k.k.).

W pewnych okolicznościach rezygnuje się z przeprowadzenia rozprawy sądowej, skazania sprawcy przestępstwa, umarzając postępowanie karne pod określonymi warunkami. O stosowaniu warunkowego umorzenia postępowania może decydować wyłącznie sąd. Warunkowe umorzenie odnosi się do przestępstw zagrożonych karami do 3 lat pozbawienia wolności. W istocie oznacza to możliwość objęcia zakresem warunkowego umorzenia wszystkich przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, bowiem sankcje za te przestępstwa mieszczą się w przedziale do 3 lat pozbawienia wolności²⁰.

Warunkowe umorzenie postępowania można stosować, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości, a sprawca będzie przestrzegał porządku prawnego, pomimo umorzenia postępowania (art. 66 § 1 k.k.). Umarzając warunkowo postępowanie karne, sąd może na okres próby oddać sprawcę pod dozór stowarzyszenia, instytucji albo organizacji społecznej. W stosunku do przestępstw przeciwko prawom pracownika zastosowanie dozoru wydaje się iluzoryczne, jeżeli zważy się, że sprawcami przestępstw są osoby wykonujące czynności z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, bądź osoby odpowiedzialne za sprawy związane z zatrudnieniem, przeważnie sami pracodawcy.

4. Właściwość organów w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom pracownika

W stosunku do osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa przeciwko prawom pracownika jest prowadzone postępowanie karne. Zadaniem postępowania karnego jest wykrycie sprawcy przestępstwa i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. Zasady i tryb postępowania karnego uregulowane są przepisami Kodeksu postępowania karnego. Przestępstwa skierowane przeciwko prawom pracownika są ścigane z oskarżenia publicznego.

Kodeks postępowania karnego rozróżnia postępowania zwykłe i postępowanie szczególne. Wśród postępowań szczególnych wymienia postępowanie w trybie uproszczonym. Stosownie do art. 469 k.p.k. zasadą jest, że w trybie uproszczonym prowadzi się postępowanie w sprawach o przestępstwa zagrożone karą nie przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności. Żadne z przestępstw przeciwko prawom pracownika nie jest zagrożone karą surowszą, większą niż 3 lata, co oznacza, że wszystkie przestępstwa przeciwko prawom pracownika podlegają trybowi uproszczonemu²¹.

Istnieje wyjątek - dotyczy to sprawy o śmiertelne wypadki przy pracy, kwalifikowane z art. 220 k.k. (nieumyślne spowodowanie śmierci zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5) w związku z art. 155 k.k., które prowadzone jest w trybie zwykłym, a nie uproszczonym.

Przy postępowaniu uproszczonym regułą jest, że dochodzenie w tych sprawach prowadzi policja, chyba że prokurator sam prowadzić będzie dochodzenie albo ze względu na wagę lub zawiłość sprawy postanowi o prowadzeniu śledztwa, co w praktyce występuje przy wypadkach przy pracy śmiertelnych i zbiorowych (poszkodowane co najmniej 2 osoby).

Państwowy Inspektor Pracy jest organem powołanym do kontroli i nadzoru podmiotów u których świadczona jest praca przez osoby fizyczne. Jednak jego uprawnienia w stosunku do przestępstw przeciwko prawom pracownika polegają na powiadomieniu tych organów, ewentualnie ma możliwości wstrzymania działalności zakładu pracy, jeżeli wykonywana praca zagraża życiu bądź zdrowiu pracowników. Każda wiarygodna informacja o popełnieniu przestępstwa obliguje policję oraz prokuratora, jak również inne wyspecjalizowane organy do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania.

Gwarancją prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości jest zasada legalizmu, zapewniająca możliwość zaskarżenia przez zainteresowany podmiot postanowień o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania przygotowawczego w sprawach karnych, ale też sądową kontrolę tych decyzji na żądanie pokrzywdzonego²². Należy jednak pamiętać, że nie stanowi formalnie odstępstwa od reguły legalizmu możliwość odmowy wszczęcia postępowania przygotowawczego lub umorzenia postępowania o naruszenie praw pracowniczych wszczętego z powodu znikomej szkodliwości społecznej czynu, np. kilkugodzinne opóźnienie w wypłacie wynagrodzenia przez pracodawcę.

Należy stwierdzić, że wszystkie przestępstwa z rozdziału XXVIII k.k. ścigane są z urzędu, bez wniosku pokrzywdzonego, ani innego podmiotu. Można w związku z tym powiedzieć, że w odniesieniu do przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową obowiązuje zasada legalizmu (art. 10 k.p.k.)²³. Inspektor pracy w postępowaniu o przestępstwa przeciwko prawom pracownika nie jest organem procesowym, nie prowadzi postępowania przygotowawczego, ani nie sporządza aktu oskarżenia.

Zgodnie z art. 49 § 3a k.p.k. w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową organom PIP zostały przyznane prawa pokrzywdzonego²⁴. W roli pokrzywdzonego może wystąpić inspektor pracy, który ujawnił przestępstwo lub wystąpił o wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo przeciwko pracownikowi. W związku z powyższym można przyjąć, iż inspektor pracy stał się stroną postępowania przygotowawczego i uzyskał nowe uprawnienia na etapie postępowania przygotowawczego w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom pracowników²⁵.

Z przepisów tych wynika, że organy PIP, które w związku ze swoją działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa przeciwko prawom pracowników ściganego z urzędu mają obowiązek powiadomienia prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W toku postępowania karnego inspektorowi pracy, mającemu status pokrzywdzonego²⁶, przysługuje określone uprawnienie procesowe, szczególnie zażalenie na odmowę ścigania lub umorzenie postępowania przygotowawczego, składania wniosków dowodowych w toku postępowania, uczestniczenia w rozprawie z prawem składania wniosków w charakterze powoda cywilnego (w imieniu osoby poszkodowanej wykonującej pracę zarobkową z powództwem o naprawienie szkody). Zasadą jest, że w sprawach o przestępstwa przeciwko prawom pracownika w pierwszej instancji orzeka sąd rejonowy.

___________________________________________________________

* Autorka jest konsultantem prawnym w Warszawie i Dusseldorfie. Autor jest doktorem nauk prawnych i radcą prawnym w Warszawie.

1 Dz.U. Nr 30, poz. 192 zw. zm.

2 J. Papliński, Przestępstwa przeciwko prawom pracownika, Inspektor Pracy 1992, nr 3, s. 22; K. Żmudziński, Przestępstwa przeciwko prawom pracownika, Nowe Prawo 1970, nr 2, s. 219.

3 M. Nałęcz, Kodeks pracy. Komentarz pod red. W. Muszalskiego, Warszawa 2003, s. 1057; M. Kulczycki, J. Zduńczyk, Kodeks pracy. Wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom pracownika, Warszawa 1976, s. 61; K. Żmudziński, op.cit., s. 219.

4 M. Flasiński, Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową w nowym kodeksie karnym, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1998, nr 4, s. 35; A. Tomporek, Przedmiot ochrony i podmioty przestępstwa naruszenia praw pracownika (art. 218 k.k.), Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2002, nr 7, s. 13; W. Radecki, Granice ingerencji prawa karnego w stosunki pracy, Prokuratura i Prawo 2005, nr 6, s. 7.

5 A. Tomporek, Przedmiot ochrony prawnokarnej i podmioty przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (art. 219-221 k.k.), Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2002, nr 8, s. 27; W. Radecki, Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, (w:) Nowa kodyfikacja karna. Kodeks karny. Krótkie komentarze, Warszawa 1998, z. 18, s. 107.

6 W. Radecki, (w:) Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Wąska, t. I, Warszawa, s. 1207; R. Widzisz, Odpowiedzialność za naruszenie bezpieczeństwa i higieny pracy w świetle art. 220 k.k., Prokuratura i Prawo 2005, nr 4, s. 63.

7 W. Muszalski, Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2003, s. 17.

8 W regulaminie pracy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością możliwe jest wyznaczenie na podstawie art. 3¹ k.p. osoby do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy w sposób odmienny, niż przewidziany w art. 199 k.s.h. Zob. wyrok SN z 10 września 1998 r., I PKN 286/98, OSNAPiUS 1999, nr 18, poz. 585.

9 Zob. L. Kubicki, B. Kunicka-Michalska, Zasady odpowiedzialności karnej w prawie polskim w świetle międzynarodowych standardów praw człowieka, (w:) Standardy praw człowieka a polskie prawo karne, praca zbiorowa pod red. J. Skupińskiego przy współpracy J. Jakubowskiej-Hara, Warszawa 1995, s. 138; M. Król-Bogomilska, Formy winy w prawie karnym w świetle psychologii, Warszawa 1991, s. 12 i n.; M. Rodzynkiewicz, Pojęcie winy w prawie karnym - próba analizy krytycznej na tle ujęcia relacyjnego, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1992, z. 3, s. 8; W. Sanetra, Prawo pracy wobec reformy prawa karnego, Prawo Pracy 1997, nr 11, s. 3 i n.

10 L. Gardocki, Prawo karne, część ogólna, Warszawa 2005, s. 17 i n.

11 S. Samol, Prawnokarna ochrona praw pracownika w nowym kodeksie karnym, Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Społeczny 1998, nr 3-4, s. 75; T. Wyka, Bezpieczeństwo i higiena pracy w zatrudnieniu niepracowniczym typu cywilnoprawnego, (w:) Szczególne formy zatrudnienia, praca zb. pod red. Z. Kubota, Wrocław 2000, s. 169.

12 Z. Siwik, (w:) Kodeks karny. Komentarz pod red. O. Górniok, Warszawa 2004, s. 668.

13 W. Radecki, (w:) A. Wąsek i inni, Kodeks karny. Komentarz, t. I, Warszawa 2006, s. 1228.

14 Zob. G. Rejman, (w:) E. Bieńkowska, B. Kunicka-Michalska, G. Rejman, J. Wojciechowska, Kodeks karny. Komentarz, część szczególna, Warszawa 1999, s. 726; A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2005, s. 196.

15 Zob. G. Rejman, (w:) Kodeks karny, op.cit., s. 726; M. Bojarski, W. Radecki, Przewodnik po pozakodeksowym prawie wykroczeń, Wrocław 1999, s. 492.

16 A. Zoll, Kodeks karny. Komentarz, część ogólna, Kraków 1998, s. 242.

17 Zob. G. Rejman, (w:) Kodeks karny, op.cit., s. 719 i przytoczona tam literatura; P. Hofmański, Standardy prawne Rady Europy, Teksty i Komentarze, t. III, Warszawa 1997, s. 76.

18 Zob. O. Górniok, (w:) Kodeks karny. Komentarz, pod red. A. Wąska, t. II, Warszawa 2006, s. 36 i n.; W. Radecki, Przestępstwa i wykroczenia, op.cit., s. 61.

19 Zob. A. Gubiński, W kwestii rozgraniczenia niektórych kategorii wykroczeń i przestępstw, Państwo i Prawo 1972, z. 2, s. 42.

20 Zob. A. Zoll. Charakter prawny orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania karnego, Wojskowy Przegląd Prawniczy 1971, nr 1, s. 42; B. Kunicka-Michalska, Warunkowe umorzenie postępowania karnego w praktyce sądowej, Studia Prawnicze 1976, nr 4, s. 12; A. Marek, Istota i skutki warunkowego umorzenia postępowania karnego, Państwo i Prawo 1970, nr 12, s. 38 i n.; tenże, Warunkowe umorzenie postępowania w polskim ustawodawstwie karnym, Toruń 1971, s. 17 i n.; J. Skupiński, Warunkowe umorzenie postępowania karnego jako środek polityki karnej prokuratorów i sądów, Studia Prawnicze 1991, nr 2, s. 23.

21 Zob. T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2006, s. 1225 i n.; P. Hofmański i inni, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. III, Warszawa 2004 , s. 10; R. E. Masznicz, Przesłanki trybu uproszczonego w postępowaniu karnym, Prokuratura i Prawo 2004, nr 3, s. 92 oraz W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2007 , s. 427; R. A. Stefański, (w:) J. Bratoszewski i inni, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. III, Warszawa 2003, s. 380 i n.

22 T. Grzegorczyk, op.cit., str. 62.

23 Zob. J. Grajewski, (w:) J. Grajewski, L.K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Kraków 2006, s. 65; A. Sakowicz, (w:) K.T. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 39 i n.

24 Art. 49 § 3a k.p.k. dodany przez art. 99 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589) wcielony w życie 1 lipca 2007 r.

25 Zob. W. Daszkiewicz, Pokrzywdzony przestępstwem, (w:) Nowa kodyfikacja karna. Krótkie komentarze, z. 14, Warszawa 1998, s. 139; tenże, Pokrzywdzony przestępstwem a zasada legalizmu w procesie karnym, (w:) Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi J. Grajewskiemu, Gdańskie Studia Prawnicze, t. XI, s.167 i n.; tenże, Instytucje publiczne niemające osobowości prawnej jako podmioty pokrzywdzone przestępstwem (art. 49 § 2 k.p.k.). Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi A. Tobisowi, Poznań 2004, s.64 i n.

26 C. Kulesza, (w:) P. Kruszyński i inni, Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2004, s. 170 i n.