Coraz powszechniejszy dostęp do Internetu spowodował wiele zmian społecznych oraz prawnych. Patrząc w tej chwili na wyzwania, które ciągle stawia przed nami informatyzacja życia społecznego, szukamy wykorzystania nowoczesnych rozwiązań również w wymiarze sprawiedliwości tak, aby w przyszłości uprościć i usprawnić jego działanie oraz udostępnić nowoczesne kanały kontaktowania się z prawnikami lub Sądem. Świadczenie usług prawnych drogą elektroniczną poprzez nowoczesne systemy i programy komputerowe daje prawnikom i ich klientom taką możliwość. Ułatwiony jest dostęp do kancelarii, a systemy internetowe pozwalają na anonimowe i szybkie przedstawienie swojego problemu przez klienta oraz uniezależniają kontakt z kancelarią od miejsca jego pobytu i położenia kancelarii. Systemy takie wykorzystują z powodzeniem polskie i zagraniczne kancelarie, oferując od kilku lat swoje usługi w sieci. Internetowe systemy do obsługi kancelarii zapewniają bowiem bezpieczny przesył danych przy zachowaniu pełnej poufności i prywatności w kontaktach między kancelarią i jej klientami. Zatem już w tej chwili strony internetowe są również sprawnym narzędziem udzielania przez radców prawnych informacji i porad prawnych on-line. Jednak uzyskanie porady prawnej on-line, składanie zeznań podatkowych, zawieranie umów, przeprowadzanie operacji bankowych to tylko niektóre czynności, które możemy wykonywać przez Internet. W niedalekiej przyszłości również tą drogą złożenie pozwu, obliczenie wpisu i jego opłacenie stanie się możliwe.

Elektroniczne karty identyfikacyjne

    W tej chwili funkcjonują w europejskim i polskim środowisku prawniczym elektroniczne karty identyfikacyjne, które wyposażone zostały opcjonalnie w chipy z podpisem elektronicznym. Karty mogą być dokumentem identyfikacyjnym w postępowaniu przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości i Sądem Pierwszej Instancji oraz w świadczeniu transgranicznych usług prawnych. Karty są jednocześnie międzynarodową legitymacją (Council of Bars and Law Societies of Europe – CCBE) Rady Adwokatur i Stowarzyszeń Prawniczych Europy, która jest międzynarodową organizacją reprezentującą ponad 700 tys. prawników. Potencjalnych zastosowań karty jest mnóstwo a możliwość wykorzystania jej jako nośnika klucza prywatnego dla infrastruktury Public Key Infrastructure, niewątpliwie ją wyróżnia. Już w tej chwili wysuwane są postulaty wykorzystania elektronicznej legitymacji w innych (krajowych) sądach, urzędach np. jako przepustki do budynków lub jako narzędzia do dokonywania płatności. Krajowa Rada Radców Prawnych w ramach współpracy z Unizeto Technologies S.A. wyposażyła legitymacje polskich radców prawnych w mikroprocesor kryptograficzny przystosowany do obsługi bezpiecznego podpisu elektronicznego. Polscy prawnicy dołączyli w ten sposób do grona państw europejskich (Wielka Brytania, Austria, Finlandia, Hiszpania oraz Estonia), które wdrożyły już podobne projekty.

    Zdaniem CCBE nowoczesne technologie cieszą się coraz większym zainteresowaniem prawników w Europie, coraz więcej z nich styka się z tym zagadnieniem w swojej codziennej praktyce. Z wprowadzeniem narzędzi on-line – zdaniem CCBE - musi zostać skonsolidowany wysiłek narodowych samorządów prawniczych, bowiem wraz z postępem technologicznym pomoc samorządów w zmierzeniu się z wyzwaniami przyszłości, rozpowszechnianiu dobrych praktyk elektronicznych może zapewnić większą skuteczność działania, pewność i gwarancje ich wykorzystywania. Elektroniczna karta identyfikacyjna wydawana pod patronatem CCBE przez krajowe samorządy prawnicze aspiruje do ogólnoeuropejskiego systemu, w którym będą uczestniczyć wszyscy prawnicy bez względu na przynależność narodową. Karty te pozwolą zatem w niedługiej przyszłości polskiemu prawnikowi z polskim certyfikatem elektronicznym mieć gwarancje, że certyfikat, będzie uznawany i będzie cieszył się zaufaniem w innych państwach Unii Europejskiej, które również uczestniczą w systemie.

Infrastruktura Klucza Publicznego

    Użycie certyfikatów i podpisów elektronicznych wspierane jest przez Infrastrukturę Klucza Publicznego (PKI - Public Key Infrastructure), która umożliwia zarządzanie cyfrowymi certyfikatami i kluczami szyfrującymi, programami i systemami oraz powoduje bezpieczną komunikację. PKI pomaga w wiarygodny sposób zweryfikować tożsamość uczestnika, zapewnia integralność danych, pozwala wykryć nieuprawnione modyfikacje w systemie oraz chronić wiadomości przesyłane drogą elektroniczną. PKI umożliwia generowanie dwóch par kluczy dla każdego użytkownika, z których jeden jest tajny (prywatny, klucz do szyfrowania przechowywany u posiadacza), a drugi jawny (publiczny, do deszyfrowania). Wymieniając między sobą klucze publiczne i łącząc je z kluczami prywatnymi, obie strony mogą wymieniać informacje poufne, przy zachowaniu kontroli dostępu do wrażliwych danych oraz zachowaniu gwarancji, że dostęp do nich mają tylko strony uprawnione. Samo podpisywanie dokumentu polega tu na opatrzeniu wiadomości kluczem prywatnym i zaszyfrowaniu jej za pomocą klucza publicznego¹. Po przesłaniu wiadomości do odbiorcy, ten może otworzyć ją używając klucza publicznego.

Elektroniczny obieg dokumentów

    Wykorzystując elektroniczny obieg dokumentów zarówno w kancelariach, firmach, bankach, urzędach, czyli wszędzie tam, gdzie przepływ dokumentów i informacji jest, co najmniej dwukierunkowy oszczędza się przede wszystkim czas i pieniądze. Unia Europejska podkreśla konieczność rozpowszechniania komunikacji elektronicznej i jej ujednolicania tak, żeby wszystkie państwa członkowskie, co więcej każdy obywatel miał w przyszłości dostęp do nowych kanałów i możliwość wyboru formy kontaktu z urzędem, sądem, instytucją bez względu na miejsce, w którym się znajduje.

    Narzędziami, które mają to ułatwić są właśnie karty elektroniczne i podpis elektroniczny. Karty elektroniczne ( tzw. smart cards) umożliwią identyfikację użytkownika czy dokonanie płatności. Natomiast podpis elektroniczny, jako przypisany do jednej osoby klucz ma spełniać rolę tradycyjnego podpisu. Aby to stało się możliwie - zdaniem UE - ważna staje się wymiana doświadczeń między państwami i ustalanie ram wspólnej dostępności do nowoczesnych rozwiązań i technologii, również tych sprawnie funkcjonujących w innych krajach czy też promocja elektronicznego dostępu do szeroko rozumianej sprawiedliwości dla wszystkich obywateli Państw Członkowskich.

    Podobne założenia ma rząd polski, który uznał realizację zmian w kierunku nowoczesnych technologii za zadanie priorytetowe. Rząd przyjął już założenia do projektu powołania internetowego sądu. E-sąd ma powstać do 2010 r. Celem najpilniejszych zmian w Kodeksie postępowania cywilnego będzie przyśpieszenie i uproszczenie postępowania nakazowego i upominawczego. Istotą reformy jest stworzenie jednego ogólnokrajowego sądu, do którego wnoszone byłyby pozwy w formie elektronicznej².

E-sprawiedliwość w UE

    Tak zwana e-sprawiedliwość, rozumiana jako dostęp do prawników, sądów, instytucji publicznych i rejestrów poprzez elektroniczne kanały komunikacji jest przedmiotem działań Komisji Europejskiej. Trwają prace nad stworzeniem nowoczesnych, elektronicznych rozwiązań i ich zastosowaniem w sądownictwie - projekt ma nazwę e-justice³. Celem projektu jest poprawa wymiany informacji w różnych dziedzinach prawa m.in. cywilnym, administracyjnym i karnym. Ustanowienie warunków łączenia w sieci różnych podmiotów i rejestrów oraz utworzenie wspólnej platformy elektronicznej ma zapewnić tańsze i skuteczniejsze usługi dla obywateli oraz powszechniejszy do nich dostęp.

    Unia Europejska podkreśla, że rozwój e-sprawidliwości spełni oczekiwania jej obywateli oraz rozpowszechni dostęp do systemów prawnych. Państwa Członkowskie powinny zdaniem UE - uczestniczyć w wymianie doświadczeń i tak często jak to jest możliwe powinny zapewniać swoim obywatelom możliwość użycia elektronicznych środków przekazu. W tej chwili Komisja Europejska prowadzi prace nad potencjalnym zastosowaniem narzędzi elektronicznych do ustanowienia platformy wykorzystywanej przy europejskich nakazach zapłaty.

Bezpieczny podpis elektroniczny

    Dzisiaj partnerzy przesyłają sobie dokumenty drogą elektroniczną, jednak podpisanie gotowego dokumentu np. umowy odbywa się w sposób tradycyjny, w obecności stron. Jednak bardzo często wymóg „fizycznego” podpisania dokumentu może być utrudniony ze względu na dystans dzielący prawnika, klienta i Sąd. Wykorzystanie bezpiecznego podpisu elektronicznego do przesyłania dokumentów pomiędzy stronami może ten proces znacznie skrócić.

    Zasadą obowiązującą w prawie polskim jest zasada wyboru formy czynności prawnej. Art. 60 KC stanowi, że z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej. Bezspornie drogą elektroniczną z wykorzystaniem podpisu elektronicznego.

    Współczesny obrót gospodarczy i jego tempo wymaga od nas zachowania środków ostrożności. Przepisy prawne natomiast nakazują niekiedy, by niektóre czynności zawierane były przez strony w formie pisemnej. Często zachowanie formy pisemnej pozwala ograniczyć przyszłe konflikty i spory, co do tego czy np. umowa została w ogóle zawarta i jaka jest jej treść. Należy jednak podkreślić, iż brak podpisanego własnoręcznie przez strony dokumentu w ręku nie będzie przesądzał o nierozwadze strony, jeśli będzie ona posiadała złożone oświadczenie woli w formie elektronicznej zaopatrzone w bezpieczny (kwalifikowany) podpis elektroniczny, który jest pełnoprawną sygnaturą: "Oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej, opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu, jest równoważne formie pisemnej"⁴.

    Zatem stosując bezpieczny podpis elektroniczny będziemy mogli bez ruszania się z domu dokonywać wszystkich tych czynności, dla których przepisy prawa dla celów dowodowych wymagają formy pisemnej np. podpisywać umowy. Bowiem jeśli strona posłuży się bezpiecznym podpisem weryfikowanym przy pomocy kwalifikowanego certyfikatu, druga strona będzie miała gwarancję, że nadawcą jest osoba wskazana w certyfikacie. Podpis elektroniczny nie tylko potwierdzi tożsamość osoby, która sporządziła dokument, ale też da odbiorcy pewność, że po wysłaniu wiadomości przez nadawcę nikt nie zmienił zapisów umowy. Daje to przewagę nad papierowymi dokumentami podpisanymi ręcznie, do których fałszerz może stosunkowo łatwo wprowadzić zmiany⁵.

    Bez wątpienia bezpieczny podpis elektroniczny jest narzędziem, które ma olbrzymi potencjał. CCBE w swoich wytycznych dotyczących podpisu elektronicznego, skierowanych do prawników i samorządów prawniczych uznała, iż podpis elektroniczny nie może być izolowanym środkiem, a tym bardziej nie można dopuścić do tego, że jego ważność będzie się „zatrzymywała” na granicach, ze względu na różne systemy. Według CCBE wdrożenie większego, ogólnoeuropejskiego programu dotyczącego podpisu elektronicznego dla środowiska prawniczego jest nieuniknione i zapewni większą wolność usług prawniczych. Wskazane wytyczne są częścią projektu CCBE dla rozpowszechniania rozwoju praktycznego, elektronicznego środowiska dla zawodów prawniczych w Europie⁶. Rekomendacje w tej kwestii zawierały m.in. postulaty dotyczące: a) bieżącego sprawdzania, iż technologia e-podpisu jest wysokiej jakości i stoi w zgodzie ze standardami unijnymi, b) zapewnienia spójności technicznej i kompatybilności z innymi produktami elektronicznymi, c) zapewnienia możliwości identyfikacji wykwalifikowanego prawnika poprzez certyfikat.

E-podpis w prawie polskim

    W tej chwili w Polsce bezpieczny podpis elektroniczny ma zastosowanie w biznesie, może być stosowany w kontakcie z urzędem podatkowym, w procedurze administracyjnej coraz częściej w prawie gospodarczym. Problematykę podpisu elektronicznego reguluje ustawa z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym⁷. Określa ona warunki i skutki prawne jego stosowania, zasady świadczenia usług certyfikacyjnych oraz zasady nadzoru nad podmiotami świadczącymi te usługi. Zgodnie z ustawą: „bezpieczny podpis elektroniczny” to podpis elektroniczny spełniający następujące wymogi: a) jest przyporządkowany wyłącznie do osoby składającej ten podpis, b) jest sporządzany za pomocą podlegających wyłącznej kontroli osoby składającej podpis elektroniczny bezpiecznych urządzeń służących do składania podpisu elektronicznego i danych służących do składania podpisu elektronicznego, c) jest powiązany z danymi, do których został dołączony, w taki sposób, że jakakolwiek późniejsza zmiana tych danych jest rozpoznawalna.

    Należy jednak pamiętać, iż w polskim prawie mamy podpis zwykły i bezpieczny. Przez zwykły podpis elektroniczny należy rozumieć dane w postaci elektronicznej, które wraz z innymi danymi, do których zostały dołączone lub, z którymi są logicznie powiązane, służą do identyfikacji osoby składającej podpis elektroniczny (podpisem zwykłym może być np. mój podpis pod tym artykułem w wersji elektronicznej). Jednak tylko bezpieczny podpis elektroniczny weryfikowany za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu ma moc prawną i może być równoważny pod względem skutków prawnych podpisowi własnoręcznemu złożonemu na dokumencie papierowym. Wspomniany certyfikat kwalifikowany to zaświadczenie w postaci elektronicznej wydawane przez kwalifikowany podmiot świadczący usługi certyfikacyjne, umożliwiające identyfikację osoby, która złożyła dany podpis elektroniczny. Tego rodzaju bezpieczny podpis elektroniczny weryfikowany za pomocą certyfikatu kwalifikowanego nazywany jest również kwalifikowanym podpisem elektronicznym⁸. Ustawa wprowadza domniemanie, że bezpieczny podpis weryfikowany przy pomocy kwalifikowanego certyfikatu zapewnia integralność danych opatrzonych tym podpisem, a ponadto podpis ten stanowi dowód, że został złożony przez osobę określoną w certyfikacie jako składającą podpis elektroniczny.

    Biorąc zatem pod uwagę konstrukcję prawną bezpiecznego podpisu elektronicznego, należy zgodzić się z podkreślanym często w literaturze stanowiskiem, iż jest on bezpieczniejszy od "zwykłego" podpisu, ponieważ nie tylko chroni dokument czy potwierdza autentyczność stron danej transakcji (czynności prawnej), ale także uniemożliwia ewentualne uchylenie się od skutków prawnych złożonego oświadczenia⁹. Wreszcie zapewnienie dokumentom elektronicznym opatrzonym bezpiecznym podpisem elektronicznym mocy dowodowej na równi z mocą dowodową dokumentów podpisanych własnoręcznie umożliwia przeprowadzenie odpowiedniego dowodu z dokumentu elektronicznego. Innymi słowy, tam gdzie prawo wymaga by czynność została zawarta na piśmie pod sankcją nieważności, może ona zostać dokonana za pomocą środków elektronicznych i opatrzona bezpiecznym podpisem elektronicznym.

Podsumowanie

    Do zalet bezpiecznego podpisu elektronicznego w stosunku do podpisu tradycyjnego należy m.in. możliwość identyfikacji podpisanej osoby oraz fakt, iż jego sfałszowanie jest o wiele trudniejsze niż własnoręcznego. Dane skierowane do danego odbiorcy mogą zostać zaszyfrowane w taki sposób, że tylko odbiorca, dla którego zostały przeznaczone może je rozszyfrować. Zatem podpis elektroniczny może zostać powiązany z dokumentem, do którego został dołączony w taki sposób, że jakakolwiek późniejsza zmiana danych będzie rozpoznawalna.

    Myślę, iż angażowanie się prawników w rozpowszechnianie nowoczesnych narzędzi oraz znaczenie bezpiecznego podpisu elektronicznego w naszym codziennym życiu stale będzie wzrastać. Już w tej chwili można powiedzieć, że dołączenie do oprogramowania e-kancelarii elektronicznej korespondencji, a w przyszłości do komunikacji z e-sądami bezpiecznego podpisu elektronicznego (znajdującego się opcjonalnie na elektronicznej karcie identyfikacyjnej radców prawnych) na pewno wpłynie na pewność obrotu dokumentów elektronicznych. W tej chwili wnoszenia pism, podań i wniosków oraz dokonywanie innych czynności drogą elektroniczną jest jeszcze wielokrotnie utrudnione, jednak z upływem czasu stanie się to naszą codziennością, a bezpieczny podpis elektroniczny zastąpi w wielu sytuacjach własnoręczny wobec naszej wzrastającej aktywności w sieci. Należy jednak pamiętać, iż jego bezpieczeństwo i powszechność stosowania zależeć będzie również od nas - użytkowników.

    Na koniec warto wspomnieć o niedawno opublikowanych przez Unię Europejską raportach poświęconych postępom wdrażania podpisu elektronicznego w państwach członkowskich¹⁰. Przedstawione raporty obrazują jak ta tematyka wygląda w poszczególnych krajach Unii. Najważniejszym wnioskiem płynącym z ich lektury jest dążenie do ujednolicenia rozwiązań prawnych i technicznych stosowanych w Europie w celu powszechniejszego zastosowania e-podpisu.

_________________________________________________________

1 CCBE - Technical standards for interoperability of electronic ID cards  and Framework for establishing a European Electronic ID-cards system, http://www.ccbe.org/fileadmin/user_upload/NTCdocument/en_guidelines_framew1_1192450932.pdf, www.ccbe.org

2 Reforma postępowania nakazowego i upominawczego, Gazeta Prawna, 18 grudnia 2007 r.

3 http://www.ejustice.eu.com

4 Zgodnie z brzmieniem art. 78 ust. 2 kc.

5 Piotr Cerera, W domowym komputerze rozliczysz się z fiskusem i złożysz podanie w urzędzie, Rzeczpospolita z 23 stycznia 2008 r.

6 Guidelines for e-signature projects and for using electronic signatures by legal professionals, ww.ccbe.org 

7 Dz.U. z 2001 r., Nr 130 poz. 1450 z późn. zm.

8 Podpis elektroniczny - sposób działania, zastosowanie i korzyści, http://www.mg.gov.pl/

9 E. Frankowski, R. W. Kaszubski, Podpis elektroniczny w prawie polskim - uwagi krytyczne, Glosa 2002, nr 6, s. 6.

10http://ec.europa.eu/idabc/en/document/6485/5978

oraz http://www.esstandardisation.eu/index.php