Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE
Rada Adwokatur i Stowarzyszeń Prawniczych Europy (Council of Bars and Law Societies of Europe, w skrócie CCBE) z siedzibą w Brukseli reprezentuje prawników europejskich adwokatur i stowarzyszeń prawniczych Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego[1]. Krajowa Rada Radców Prawnych jest członkiem CCBE od 1996 roku (najpierw na prawach obserwatora, a następnie jako pełnoprawny członek od 1 maja 2004 r.).
Jednym z komitetów CCBE jest Access to Justice Commitee, który zajmuje się szeroko rozumianymi zagadnieniami dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Jego ostatnie posiedzenie odbyło się 30 września 2008 r.
Wśród tematów będących przedmiotem obrad szczególnie interesująca wydaje się grupa zagadnień określanych mianem "alternatywnego rozwiązywania sporów" (alternative dispute resolution). Problematyka ta obejmuje m.in. mediację, dziedzinę nową, ale rozwijającą się intensywnie, o czym świadczy wprowadzenie w grudniu 2005 r. do polskiego k.p.c. przepisów ją regulujących. Również organy Unii Europejskiej dostrzegają potrzebę uregulowania niektórych, ponad krajowych kwestii związanych z mediacją.
Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej w dniu 21 maja 2008 r. przyjęły Dyrektywę 2008/52/WE (dalej w skrócie "dyrektywa") w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych. Dyrektywę opublikowano w Dz.U. UE L z dnia 24 maja 2008 r. (OJ L 136, 24 maja 2008, p.3).
Treść dyrektywy poprzedzona jest m.in. przywołaniem jej podstawy prawnej (Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 61 lit. c) i art. 67 ust. 5 tiret drugie) oraz obszernego, liczącego 30 punktów zbioru założeń i objaśnień, uzasadniających przyjęte w niej rozwiązania.
Jednym z podstawowych celów przyjęcia dyrektywy jest realizacja zasady dostępu do wymiaru sprawiedliwości, której służyć ma stworzenie alternatywnych, pozasądowych procedur, w tym w szczególności metod alternatywnego rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych i handlowych, tak aby uprościć i usprawnić dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Zagwarantowaniu lepszego dostępu do wymiaru sprawiedliwości powinien służyć także dostęp do sądowych i pozasądowych metod rozwiązywania sporów. Spośród tych ostatnich ważną rolę odgrywa mediacja, jako oszczędna i szybka metoda pozasądowego rozstrzygania sporów w sprawach cywilnych i handlowych. Osiąga się to dzięki możliwości dostosowania mediacji do indywidualnych potrzeb stron, które same zajmują się przeprowadzeniem postępowania, mogą je organizować zgodnie ze swoim życzeniem oraz zakończyć w dowolnym terminie. Jest bardziej prawdopodobne, że ugody zawarte w drodze mediacji będą realizowane dobrowolnie i przyczynią się do utrzymania przyjaznych i wyważonych stosunków między stronami. Tego rodzaju korzyści stają się jeszcze bardziej widoczne w sytuacjach obejmujących elementy transgraniczne.
Co do zasady dyrektywa winna mieć zastosowanie wyłącznie do mediacji w sporach o charakterze transgranicznym, jednak nic nie powinno uniemożliwiać państwom członkowskim stosowania takich przepisów również do postępowania mediacyjnego w sprawach krajowych.
Na zakończenie podkreślić należy, że mediacji nie należy postrzegać jako gorszej alternatywy dla postępowania sądowego – państwa członkowskie winny zapewnić stronom, które zawarły ugodę w drodze mediacji, możliwość nadania ich ugodzie klauzuli wykonalności – odmowa nadania klauzuli może nastąpić tylko w szczególnych, określonych dyrektywą sytuacjach.
Sama dyrektywa składa się z 14 artykułów.
Celem dyrektywy (art. 1) jest ułatwienie dostępu do alternatywnych metod rozwiązywania sporów oraz promowanie polubownego rozwiązywania sporów poprzez zachęcanie do korzystania z mediacji oraz przez zapewnienie wyważonej relacji między mediacją a postępowaniem sądowym. Dyrektywa ma zastosowanie, w sporach o charakterze transgranicznym, do spraw cywilnych i handlowych, z wyjątkiem praw i obowiązków, którymi zgodnie z właściwym obowiązującym prawem strony nie mogą swobodnie dysponować. Nie stosuje się jej do spraw skarbowych, celnych i administracyjnych lub odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii).
W dyrektywie termin "państwo członkowskie" oznacza państwa członkowskie Unii (z wyłączeniem Danii) i jest ona, zgodnie z art. 14, skierowana do tych państw.
Spór transgraniczny w ujęciu dyrektywy (art. 2) to spór, w którym przynajmniej jedna ze stron ma miejsce zamieszkania lub (zwykłe) miejsce pobytu w innym państwie członkowskim niż państwo miejsca zamieszkania lub (zwykłego) miejsca pobytu którejkolwiek ze stron w dniu, w którym: (a) strony postanowiły skorzystać z mediacji po zaistnieniu sporu; (b) sąd postanowił o przeprowadzeniu mediacji; (c) obowiązek skorzystania z mediacji wynika z prawa krajowego; lub (d) do celów art. 5 - strony zachęcono do skorzystania z mediacji. Nadto, do celów art. 7 i 8, sporem transgranicznym jest także spór, w którym postępowanie sądowe lub arbitrażowe przeprowadzane po zakończeniu mediacji pomiędzy stronami zostało wszczęte w innym państwie członkowskim niż państwo, w którym strony mają miejsce zamieszkania lub (zwykłe) miejsce pobytu w dniu, określonym powyżej pod literami (a), (b) i (c). Miejsce zamieszkania, dla obu znaczeń sporu transgranicznego, określa się zgodnie z art. 59 i 60 rozporządzenia (WE) nr 44/2001[2].
Dyrektywa definiuje pojęcia "mediacji" i "mediatora" (art. 3).
Mediacja to zorganizowane postępowanie o dobrowolnym charakterze, bez względu na jego nazwę lub określenie, w którym przynajmniej dwie strony sporu próbują same osiągnąć porozumienie w celu rozwiązania ich sporu, korzystając z pomocy mediatora. Postępowanie takie może zostać zainicjowane przez strony albo może je zaproponować lub zarządzić sąd lub nakazać prawo państwa członkowskiego. Termin ten obejmuje mediację prowadzoną przez sędziego, który nie jest odpowiedzialny za jakiekolwiek postępowanie sądowe dotyczące rzeczonego sporu. Nie obejmuje on jednak prób podejmowanych przez sąd lub sędziego rozstrzygającego spór w toku postępowania sądowego dotyczącego (rzeczonego) sporu.
Z kolei mediator to osoba trzecia, do której zwrócono się o to, by przeprowadziła mediację w sposób skuteczny, bezstronny i kompetentny, bez względu na jej (osoby) nazwę lub zawód wykonywany w danym państwie członkowskim oraz sposób jej wyznaczenia lub formę, w której zwrócono się do niej o przeprowadzenie mediacji.
Jakości mediacji poświęcony jest art. 4 dyrektywy, zgodnie z którym państwa członkowskie wszelkimi środkami (które uznają za właściwe) wspierają opracowywanie dobrowolnych kodeksów postępowania i stosowanie się do nich przez mediatorów oraz organizacje świadczące usługi mediacji, a także inne skuteczne mechanizmy kontroli jakości świadczonych usług mediacji. Nadto państwa członkowskie wspierają wstępne szkolenia mediatorów i kontynuację tych szkoleń, aby zagwarantować stronom skuteczne, bezstronne i kompetentne prowadzenie mediacji.
Do korzystania z mediacji (art. 5) strony może zachęcić sąd, do którego została wniesiona sprawa, jeżeli jest to właściwe oraz po uwzględnieniu okoliczności sprawy. Sąd może również zachęcić strony do uczestnictwa w sesji informacyjnej na temat korzystania z mediacji, jeżeli takie sesje są organizowane i łatwo dostępne. Dyrektywa nie narusza ustawodawstwa krajowego, które nakłada obowiązek skorzystania z mediacji lub uzależnia ją od zachęt lub sankcji, bez względu na to, czy rozpoczęło się już postępowanie sądowe, pod warunkiem, że ustawodawstwo to nie utrudnia stronom korzystania z ich prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości.
Wykonalności ugód zawartych w drodze mediacji poświęcony jest art. 6 dyrektywy. Zgodnie z nim państwa członkowskie zapewniają stronie lub jednej ze stron, za wyraźną zgodą pozostałych stron, możliwość wystąpienia z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności pisemnej ugodzie zawartej w drodze mediacji. Ugodzie takiej zostaje nadana klauzula wykonalności, chyba że w danym przypadku treść ugody jest sprzeczna z prawem państwa członkowskiego, w którym składany jest wniosek, lub prawo tego państwa nie przewiduje możliwości wykonania treści ugody. Nadanie klauzuli wykonalności może nastąpić w formie orzeczenia lub decyzji, lub innego urzędowego dokumentu wydanego przez sąd lub inny właściwy organ zgodnie z prawem państwa, w którym składany jest wniosek. Państwa członkowskie winny poinformować Komisję, które sądy lub inne organy właściwe są do przyjmowania wniosków o nadanie klauzuli wykonalności. Komisja publikuje, w dowolnej formie, informacje na temat właściwych sądów lub organów podane przez państwa członkowskie (art. 10 w zw. z art. 6 ust 3). Ponadto, artykuł 6 dyrektywy nie narusza przepisów mających zastosowanie do uznawania i wykonywania w innym państwie członkowskim ugody, która stała się wykonalna zgodnie z jego ust. 1.
Mediacja powinna odbywać się z zachowaniem poufności (art. 7) i w związku z tym państwa członkowskie dopilnowują, o ile strony nie postanowią inaczej, aby mediatorzy ani inne osoby zaangażowane w przeprowadzenie postępowania mediacyjnego nie były zmuszane w postępowaniu sądowym lub arbitrażowym dotyczącym spraw cywilnych lub handlowych do składania zeznań dotyczących informacji uzyskanych w wyniku postępowania mediacyjnego albo z tym postępowaniem związanych. Wyjątkami od tej zasady są sytuacje, w których: (a) jest to konieczne z ważnych powodów dotyczących porządku publicznego danego państwa członkowskiego, w szczególności dla zapewnienia ochrony interesu dzieci lub niedopuszczenia do jakiegokolwiek zamachu na nietykalność cielesną i psychiczną danej osoby lub (b) ujawnienie treści ugody jest konieczne w celu wprowadzenia jej w życie lub wykonanie. Dodać należy, że państwa członkowskie mają możliwość zastosowania bardziej rygorystycznych środków zapewniających ochronę poufności mediacji.
Bardzo ważną kwestią regulowaną art. 8 dyrektywy jest wpływ mediacji na okresy przedawnienia. Państwa członkowskie zobowiązane są dopilnować, by upływ okresów (terminów) przedawnienia w trakcie postępowania mediacyjnego nie odebrał stronom próbującym rozwiązać spór w drodze mediacji, możliwości wszczęcia w późniejszym czasie postępowania sądowego lub arbitrażowego dotyczącego tego sporu. Powyższe pozostaje bez uszczerbku dla (nie narusza) przepisów dotyczących okresów przedawnienia w umowach międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie.
Państwa członkowskie wspierają wszelkimi środkami, które uznają za właściwe, w szczególności za pośrednictwem internetu, udostępnienie ogółowi społeczeństwa informacji dotyczących sposobu nawiązania kontaktu z mediatorami i organizacjami świadczącymi usługi mediacji (art. 9).
Dyrektywa weszła w życie (art. 13) dwudziestego dnia po jej opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej tj. w dniu 13 czerwca 2008 r.
Państwa członkowskie wprowadzają w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania Dyrektywy przed dniem 21 maja 2011 r., z wyjątkiem art. 10 (informacje dotyczące właściwych sądów i organów), którego wykonanie musi nastąpić najpóźniej do dnia 21 listopada 2010 r. Informacja o tych przepisach winna być niezwłocznie przekazana Komisji. Przepisy przyjęte przez państwa członkowskie zawierają odniesienie do dyrektywy lub odniesienie takie towarzyszy ich publikacji – metody dokonywania odniesienia określane są przez państwa członkowskie. Ponadto państwa członkowskie przekazują Komisji tekst najważniejszych przepisów prawa krajowego przyjętych w dziedzinie objętej dyrektywą.
Przegląd wykonania dyrektywy (art. 11) nastąpi nie później niż do 21 maja 2016 r. W tym terminie Komisja przedstawia Parlamentowi Europejskiemu, Radzie Unii Europejskiej i Europejskiemu Komitetowi Ekonomiczno–Społecznemu sprawozdanie dotyczące stosowania dyrektywy. Sprawozdanie uwzględni rozwój mediacji w Unii Europejskiej, skutki realizacji dyrektywy w państwach członkowskich oraz, w razie potrzeby, wnioski w sprawie wprowadzenia w niej zmian.
Mirosław Hutnikiewicz
[2] Regulation (EC) No 44/2001, publ. Dz.U. L 12 z 16 stycznia 2001 r., s. 1 z późn. zm.
|
Wersja do druku
Do góry strony
