12.12.2007 r.
Adriana Mazurkiewicz-Ociepa
Zgodnie z powszechną definicją zawartą w art. 221 Ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny1: „za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową”. Już pobieżna analiza tej definicji nie pozostawia wątpliwości, co do tego, jak często konsument staje się stroną czynności dokonywanych z udziałem przedsiębiorców. W praktyce niejednokrotnie ci ostatni nie wywiązują się z ciążących na nich obowiązków wynikających z zawartego stosunku zobowiązaniowego, nie realizują uprawnień konsumentów wynikających z zawartych umów. Sytuacja taka zmusza konsumentów do podjęcia czynności zmierzających do realizacji ich praw. W szczególności mogą uczynić to poprzez “samodzielne” wystąpienie przeciwko przedsiębiorcy na drogę postępowania cywilnego. Mają także możliwość zwrócenia się do organizacji zajmującej się ochroną praw konsumentów (np. Federacji Konsumentów) z wnioskiem o wytoczenie na ich rzecz powództwa. Alternatywę wobec tej drogi - dochodzenia praw przed sądami powszechnymi - stanowi przekazanie sprawy ze stosunku spornego pod rozstrzygnięcie stałego konsumenckiego sądu polubownego.
1. Polubowne sądownictwo powszechne – uwagi ogólne.
Obecnie sądy polubowne funkcjonują na podstawie przepisów art. 1154 i n. ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.2Ustawa z 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego3 uchyliła dotychczasowe przepisy dotyczące sądu polubownego, zawarte w księdze trzeciej części pierwszej (art. 695-715) i wprowadziła nową regulację sądownictwa polubownego (arbitrażowego) w osobnej, piątej części Kodeksu, czyli po części dotyczącej międzynarodowego postępowania cywilnego i znacznie rozszerzyła regulacje prawne dotyczące tej materii.
W praktyce funkcjonują trzy rodzaje sądów polubownych: sądy powoływane ad hoc do konkretnej spraw, sądy stałe takie jak np. Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Radzie Gospodarczej w Warszawie oraz tzw. sądy administrujące zajmujące się administrowaniem sądami powołanymi ad hoc.
Generalnie przez sądownictwo polubowne (arbitrażowe) rozumieć należy tryb rozpoznawania spraw cywilnych przy uwzględnieniu faktu, że organem rozstrzygającym spór nie jest sąd powszechny (sąd państwowy), a postawę rozstrzygnięcia stanowi umowa stron.
Tym samym więc, zasadniczą cechą kodeksowego postępowania polubownego jest to, że podstawą rozstrzygnięcia sprawy jest zawarcie przez strony tzw. zapisu na sąd polubowny. Niewątpliwie charakter umowy o sąd polubowny jest sporny w doktrynie i judykaturze, tak jak sporny pozostaje charakter innych umów zawieranych przed wszczęciem procesu cywilnego. Zapis na sąd polubowny uznawany jest, bądź za umowę materialnoprawną o charakterze mieszanym, umowę sui generis, bądź też za umowę procesową4. Zwolennikiem tej drugiej koncepcji był M. Allerhand, który twierdził, iż „układ taki ma charakter umowy procesowej, bo wprawdzie zawiera się go poza procesem, ale w skutkach wyłącznie procesowych, toteż warunki jego ważności oraz skutki oceniać należy wyłącznie w postępowaniu procesowym”5. Bliższe rozważanie przedmiotowej kwestii wydaje się jednakże zbędne, bowiem ewentualne rozstrzygnięcie w tym zakresie pozostaje w zasadzie bez znaczenia dla praktyki.
Nie wszystkie sprawy mogą zostać poddane pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. Przepis art. 1157 k.p.c. rozstrzyga o tym, jakie sprawy mogą być przedmiotem orzekania sądu polubownego, i tak jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, strony mogą poddać pod rozstrzygnięcie sądu polubownego spory o prawa majątkowe lub spory o prawa niemajątkowe mogące być przedmiotem ugody sądowej, z wyjątkiem spraw o alimenty. Zapis natomiast obejmujący spory z zakresu prawa pracy może być sporządzony tylko po powstaniu sporu i wymaga zachowania formy pisemnej. Mimo przynależności do jednej ze wskazanych kategorii spraw, brak jest możliwości rozstrzygnięcia przez sąd polubowny sprawy tylko w celu zawarcia ugody. Jak wypowiedział się Sąd Najwyższy – Izba Cywilna w wyroku z dnia 11 lipca 2001 r.: „umowa o poddanie sporu właściwości sądu polubownego jedynie w celu zawarcia ugody nie stanowi zapisu na sąd polubowny (art. 698 § 1 k.p.c.)”6.
Sądownictwu polubownemu mogą zostać poddane także sprawy z udziałem konsumentów. Należy mieć tutaj na uwadze szczególne sytuacje, które dotyczą niedozwolonych postanowień umownych (art. 3851 - 3853 k.c.). Dotyczy to postanowień, które nie zostały z konsumentem uzgodnione indywidualnie, a kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumenta. Postanowienia takie nie wiążą konsumenta. Istotne przy tym pozostaje, iż z art. 3853 pkt 23 k.c. wynika, że zapis na sąd polubowny może nie wiązać konsumenta, jeśli ustalone zostanie, iż ma charakter niedozwolonego postanowienia umownego7.
Strony mają szerokie możliwości w zakresie ustalania treści zapisu i dostosowywania go do własnych potrzeb. W szczególności w umowie takiej należy wskazać, że sprawa ma zostać poddana rozstrzygnięciu sądu polubownego, trzeba również dokładnie oznaczyć przedmiot sporu albo stosunek prawny, z którego spór wynikł lub może wyniknąć. Strony zawierające w umowie zapis na sąd polubowny, powinny także sprecyzować o jaki sąd im chodzi8. Umawiające się podmioty powinny pamiętać również, iż bezskuteczne są postanowienia zapisu naruszające zasadę równości stron, w szczególności uprawniające tylko jedną stronę do wytoczenia powództwa przed sądem polubownym przewidzianym w zapisie . Zapis może również zawierać postanowienia dotyczące składu sądu oraz wskazywać arbitrów i przewodniczącego (superarbitra) lub liczbę arbitrów i sposób powołania ich oraz superarbitra. Obowiązujące przepisy k.p.c. jednoznacznie wskazują, iż arbitrem może być osoba fizyczna bez względu na obywatelstwo, mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Arbitrem natomiast nie może być zawodowy sędzia państwowy, chyba że pozostaje już w stanie spoczynku, w takiej bowiem sytuacji Kodeks dopuszcza, by osoba taka pełniła funkcję arbitra.
Koniecznym warunkiem prawidłowego funkcjonowania sądów polubownych jest zapewnienie obiektywizmu ze strony rozstrzygających sprawy osób, dlatego też osoba powołana na arbitra powinna niezwłocznie ujawnić stronom wszystkie okoliczności, które mogłyby wzbudzić wątpliwości co do jej bezstronności lub niezależności.Jednocześnie ustawodawca ustalił warunki wyłączenia arbitra przyjmując, że może on być wyłączony tylko wtedy, gdy zachodzą okoliczności, które budzą uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności lub niezależności, a także wtedy, gdy nie ma on kwalifikacji określonych w umowie stron. Stąd też, dopiero zaistnienie jednej z wymienionych przesłanek daje możliwość wyłączenia arbitra. Istotne pozostaje przy tym, że zapis na sąd polubowny nie może pozbawić strony prawa żądania takiego wyłączenia.
Przepis art. 1175 k.p.c. przewiduje możliwość ustąpienia (rezygnacji ze sprawowanej funkcji) arbitra w każdym czasie. Analogicznie jak w przypadku wyłączenia, także w przypadku ustąpienia ustawodawca nie umożliwia podjęcia w tym przedmiocie swobodnej decyzji o rezygnacji z funkcji, lecz daje arbitrowi jedynie możliwość ustąpienia przez niego z ważnych powodów, do których zaliczyć należy np. nagłą chorobę. Sankcja za bezzasadne ustąpienie z zajmowanej funkcji skutkuje koniecznością naprawienia stronom ewentualnej szkody wywołanej tym ustąpieniem. Wydaje się, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby o obowiązku naprawienia szkody w w/w sytuacji orzekł sąd polubowny, którego członkiem był ustępujący arbiter, jeżeli strony się temu nie sprzeciwią i spełnione zostaną formalne warunki wydania orzeczenia.
Odnosząc się do podstawowych problemów związanych z funkcjonowaniem sądów polubownych nie sposób pominąć ważnej dla praktyki regulacji zawartej w art. 1180 § 1 k.p.c. Ustawodawca wprost w nim wskazuje, iż sąd polubowny może orzekać o swej właściwości, w tym o istnieniu, ważności albo skuteczności zapisu na sąd polubowny. Przy czym nieważność albo wygaśnięcie umowy podstawowej, w której zamieszczono zapis na sąd polubowny, samo przez się nie oznacza nieważności lub wygaśnięcia zapisu. Wynika z tego, że zapis na sąd polubowny powinien być w każdym przypadku rozważany indywidualnie, w oderwaniu od pozostałych postanowień umowy i tym samym uznanie umowy zawartej między stronami za nieważną, nie powoduje automatycznie nieważności samego zapisu arbitrażowego.
Ustawodawca precyzuje także kwestie związane z brakiem właściwości sądu polubownego. Zarzut w tym przedmiocie może być podniesiony nie później niż w odpowiedzi na pozew lub w innym terminie określonym przez strony, chyba że przed upływem terminu strona nie znała i przy dołożeniu należytej staranności nie mogła poznać podstawy takiego zarzutu albo jego podstawa powstała dopiero po upływie tego terminu. W obu wypadkach sąd polubowny może rozpoznać zarzut podniesiony po terminie, jeżeli uzna opóźnienie za usprawiedliwione. Wyznaczenie arbitra przez stronę lub uczestniczenie strony w jego wyznaczeniu nie pozbawia jej prawa do podniesienia wskazanego powyżej zarzutu. Zarzut, że zgłoszone w toku postępowania żądanie strony przeciwnej wykracza poza zakres zapisu na sąd polubowny, powinien być podniesiony niezwłocznie po zgłoszeniu takiego żądania. Sąd polubowny może rozpoznać zarzut podniesiony po tym terminie, jeżeli uzna opóźnienie za usprawiedliwione.
Bodaj najistotniejszą cechą sądownictwa polubownego jest możliwość ustalenia przez same strony zasad postępowania. Oznacza to, że mogą one przyjąć takie reguły postępowania, które uznają za odpowiednie, bądź odwołać się do określonego już systemu prawa procesowego, mogą też przyjąć regulamin postępowania jakiegoś stałego sądu arbitrażowego9.Mimo swobody stron, postępowanie przed sądem polubownym opierać się powinno na zasadzie pełnej dyspozycyjności i równego prawa stron do bycia wysłuchanym. Sąd polubowny zasadniczo nie jest związany przepisami postępowania cywilnego. Zasada dyspozycyjności, doznająca ograniczeń w postępowaniu przed sądem państwowym, w postępowaniu arbitrażowym obowiązuje bez tych ograniczeń. Sąd polubowny, w przeciwieństwie do sądu państwowego, nie może brać pod uwagę faktów nie powołanych przez strony. Fakty nie zaprzeczone również wymagają udowodnienia. Sąd polubowny nie może także stosować domniemania prawdziwości twierdzeń powoda w razie niestawiennictwa strony pozwanej na rozprawie. Sąd polubowny zobowiązany jest bowiem do umożliwienia stronom złożenia oświadczeń i wypowiedzenia się co do twierdzeń strony przeciwnej. Sąd ten rozstrzyga spór według prawa właściwego dla danego stosunku, a gdy strony go do tego wyraźnie upoważniły - według ogólnych zasad prawa lub zasad słuszności.Zawsze jednak sąd polubowny bierze pod uwagę postanowienia umowy oraz ustalone zwyczaje mające zastosowanie do danego stosunku prawnego.
Przepisy prawa nie przewidują możliwości wniesienia od orzeczenia sądu polubownego zwykłego środka odwoławczego do sądu powszechnego (np. apelacji), dają jedynie prawo złożenia skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego przez sąd powszechny. W doktrynie zwraca się uwagę na podobieństwo skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego do skargi o wznowienie postępowania10.
Nie ulega wątpliwości, że sądownictwo polubowne posiada wiele zalet, wśród których wymienić można choćby szybkość postępowania i mniejszy formalizm w porównaniu z postępowaniem przed sądem powszechnym. Strony same mogą zadecydować, kto rozpozna ich sprawę, mogą wybrać na arbitrów osoby w ich przekonaniu godne zaufania, posiadające odpowiednią wiedzę z zakresu problematyki będącej przedmiotem rozpoznania. Rozstrzyganie sprawy przez sąd polubowny daje stronom możliwość ustalenia zasad, według których będzie się ono toczyć. Wszystkie te cechy przyczyniają się do kompromisowego rozstrzygnięcia sporu. Pamiętać jednak należy, że poddanie sprawy pod rozstrzygnięcie sądu polubownego wiąże się jednak z niebezpieczeństwem rozpatrywania sprawy przez osoby nie posiadające odpowiedniej wiedzy i doświadczenia. Dlatego tak ważny i leżący w interesie stron jest postulat należytego i przemyślanego wyboru arbitrów.
2. Polubowne sądy konsumenckie w świetle ustawy o Inspekcji Handlowej.
Jednym z rodzajów sądów polubownych są stałe polubowne sądy konsumenckie. Podstawę prawną ich funkcjonowania stanowi przede wszystkim ustawa z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej11, a także rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 25 września 2001 r. w sprawie określenia regulaminu organizacji i działania stałych polubownych sądów konsumenckich12, Kodeks postępowania cywilnego oraz umowy o zorganizowanie sądów konsumenckich zawarte przez wojewódzkich inspektorów Inspekcji Handlowej z organizacjami pozarządowymi reprezentującymi konsumentów lub przedsiębiorców oraz innymi zainteresowanymi jednostkami organizacyjnymi.
12 grudnia 1991 r w Warszawie została podpisana pierwsza „Umowa o powołaniu Polubownego Sądu Konsumenckiego” pomiędzy Federacją Konsumentów a Okręgowym Inspektorem Inspekcji Handlowej w Warszawie. Umowa ta powołała do życia Sąd Konsumencki działający przy Okręgowym Inspektoracie Inspekcji Handlowej w Warszawie. Stał się on wzorem dla tworzonych później Sądów Konsumenckich przy okręgowych inspektoratach i oddziałach Państwowej Inspekcji Handlowej na terenie całego kraju13. Istotną podstawą funkcjonowania polubownych sądów konsumenckich, opisującą w sposób szczegółowy procedurę postępowania przed tymi sądami, stanowi wspominany Regulamin. Został on przyjęty przez Prezesa Krajowej Inspekcji Handlowej oraz Głównego Inspektora Państwowej Inspekcji Handlowej później niż umowa o powołaniu Sądów, bowiem dopiero w dniu 10 grudnia 1993 r14. Obecnie funkcjonuje już 16 Stałych Sądów Konsumenckich przy wojewódzkich inspekcjach handlowych oraz 15 Ośrodków Zamiejscowych tych Sądów15.
Stałe sądy konsumenckie działają przy wojewódzkich inspektoratach inspekcji handlowych i tworzone są na postawie umów o zorganizowaniu takich sądów, zwartych przez wojewódzkich inspektorów z organizacjami reprezentującymi konsumentów lub przedsiębiorców, organizacjami pozarządowymi oraz innymi jednostkami organizacyjnymi. Umowy takie regulują w szczególności zasady pokrywania kosztów wynagrodzenia arbitrów oraz kosztów poniesionych w związku z wykonywaniem czynności arbitra.
Sądy te nie mogą rozpatrywać wszelkich spraw, a jedynie te, które wynikły z umów sprzedaży produktów i świadczenia usług zawartych pomiędzy konsumentami i przedsiębiorcami. W celu ułatwienia złożenia wniosku o rozpoznanie sprawy przez sąd konsumencki, Inspekcja Handlowa opracowała dostosowany do wymogów Unii Europejskiej wzór przedmiotowego wniosku.
Szczegółową organizację sądów określa Regulamin Organizacji i Działania Stałych Polubownych Sądów Konsumenckich stanowiący załącznik do wskazanego powyżej rozporządzenia. Wymagane jest, aby tekst Regulaminu znajdował się w siedzibach wojewódzkiego inspektoratu Inspekcji Handlowej w miejscu ogólnodostępnym dla zainteresowanych podmiotów.
Zgodnie z w/w Regulaminem w skład sądu wchodzą Przewodniczący oraz arbitrzy. Przewodniczącego powołuje i odwołuje Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej po zasięgnięciu opinii stron umowy. Przewodniczący powoływany jest, spośród stałych arbitrów mających wyższe wykształcenie prawnicze, na okres 4–letniej kadencji. W zakresie swojej administracyjnej kadencji Przewodniczący podlega nadzorowi Wojewódzkiego Inspektora Inspekcji Handlowej. To właśnie do zadań Przewodniczącego należy podanie do wiadomości konsumentów i przedsiębiorców regulaminu. Przewodniczący jest także organem sądu, kieruje nim i reprezentuje go na zewnątrz.
Poza Przewodniczącym w skład sądów wchodzą stali arbitrzy. Wyznaczani są oni przez organizacje reprezentujące konsumentów (tj. np. Federacja Konsumentów) oraz organizacje przedsiębiorców będące stronami umowy o zorganizowaniu sądu. Koniecznym jest, aby liczba stałych arbitrów wyznaczonych przez organizacje reprezentujące konsumentów była równa liczbie stałych arbitrów wyznaczonych przez organizacje reprezentujące przedsiębiorców. Liczba stałych arbitrów nie jest prawem wskazana. Przepisy rozporządzenia wskazują jedynie, iż ma to być liczba niezbędna do prawidłowego funkcjonowania sądu. Daje to podstawy do jej określenia w umowie o tworzeniu sądów, o której mowa w art. 37 ust. 1 ustawy o Inspekcji Handlowej. Jak się wydaje zależeć ona będzie od wielkości obszaru funkcjonowania sądu i, co za tym idzie, ilości rozstrzyganych przez sąd spraw. Na listę stałych arbitrów wpisu dokonuje Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej, który od wpisanych osób odbiera także ślubowanie. Technicznie - lista składa się z części A, na którą wpisuje się stałych arbitrów wyznaczonych przez organizacje reprezentujące konsumentów i z części B, na którą wpisuje się stałych arbitrów wyznaczonych przez organizacje reprezentujące przedsiębiorców. Kadencja arbitrów trwa cztery lata i liczy się od dnia wpisania na listę. Po upływie kadencji stały arbiter może brać udział jedynie w rozpoznaniu sprawy rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia.
Regulamin, także w stosunku do stałych arbitrów, przewiduje wymóg legitymowania się wyższym wykształceniem prawniczym, przy czym dotyczy on co najmniej 1/3 ogólnej liczby arbitrów działających przy danym sądzie. Wydaje się jednak, że ze względu na specyfikę rozstrzyganych spraw – sporów o prawa majątkowe wynikających z umów sprzedaży produktów i świadczenia usług – wymóg wyższego wykształcenia prawniczego powinien być obligatoryjny w stosunku do wszystkich osób sprawujących funkcję arbitra. Z uwagi bowiem na specyfikę działania sądów konsumenckich, wymóg ten należy traktować jako wymóg minimalny, który może zagwarantować należyty poziom orzeczniczy tych sądów. Ciekawą koncepcję dotyczącą przygotowania merytorycznego arbitrów przedstawia P. Szymczak16, który dostrzega celowość regulacji umożliwiającej orzekanie w sądach konsumenckich osób o odpowiednim przygotowaniu, np. ukończonej aplikacji sądowej. Bezsprzecznie koncepcja ta pozostaje słuszna i w pełni uzasadniona, bowiem jej realizacja doprowadziłaby do stworzenia kategorii osób posiadających odpowiedni i należyty poziom wiedzy, legitymowany 3–letnim przygotowaniem zarówno teoretycznym jak i praktycznym, odbywanym w strukturze sądownictwa powszechnego. Mimo obiektywnej zasadności zgłoszonej przez wskazanego wyżej autora koncepcji, praktyczny wydaje się jednak postulat wymogu ukończonej aplikacji sądowej (oraz pozytywnie zdanego egzaminu sędziowskiego) wobec Przewodniczącego. W konsekwencji, wszyscy pozostali arbitrzy mogliby posiadać jedynie wyższe wykształcenie prawnicze. Stanowisko takie uzasadnia, z jednej strony możliwy deficyt osób z ukończoną aplikacją sędziowską, z drugiej natomiast zakres czynności podejmowanych przez Przewodniczącego. Obejmują one bowiem wstępne badanie wniosku oraz nadanie sprawie biegu poprzez doręczenie wezwania do złożenia odpisu wniosku i wezwanie na rozprawę. Tym samym więc, w gestii Przewodniczącego pozostaje pierwsze merytoryczne zapoznanie się z wnioskiem i kluczowa dla sprawy decyzja w przedmiocie ewentualnego pozostawienia wniosku bez dalszego biegu.
Jak już powyżej wskazano, sądy konsumenckie rozpoznają sprawy ze stosunków cywilnoprawnych pomiędzy konsumentami a przedsiębiorcami. Formalnie postępowanie rozpoczyna złożenie stosownego wniosku. Z wnioskiem takim wystąpić może konsument, nic nie stoi także na przeszkodzie, aby wniosek taki złożyły również Inspekcja Handlowa, organizacje zrzeszające konsumentów, powiatowy rzecznik konsumentów, czyli podmioty działające na jego rzecz. Podstawowym warunkiem podjęcia jakichkolwiek czynności przez wskazane podmioty, jest jednak uzyskanie uprzedniej zgody konsumenta. Uprawnionym do złożenia wniosku jest także przedsiebiorca. Przedmiotowy wniosek wolny jest od opłat, sąd pobiera jednakże zaliczki na pokrycie wydatków od strony, która wniosła o podjęcie określonej czynności. Gdy obie strony sporu wnoszą o przeprowadzenie danej czynności lub też czynności dopuszczone są z urzędu, strony ponoszą ich koszty w częściach, bądź w innym ustalonym przez sąd stosunku. W takich przypadkach, sąd uzależnia podjęcie czynności od uiszczenia zaliczki w wyznaczonym terminie.
Złożony wniosek podlega rozpoznaniu, jedynie wtedy, gdy dotyczy on zawartej pomiędzy konsumentem a przedsiębiorą umowy sprzedaży produktów lub świadczenia usług, w przeciwnym razie Przewodniczący pozostawia wniosek bez dalszego biegu o czym zawiadamia wnioskodawcę. Uznanie konkretnej umowy za umowę sprzedaży lub umowę świadczenia usług następuje w oparciu o analizę stosownych przepisów prawa materialnego. W przypadku umów o charakterze mieszanym należy badać poszczególne ich cechy, a w razie wątpliwości - przy wystąpieniu także cech umowy sprzedaży produktów lub umowy świadczenia usług - kwalifikować je do postępowania przed sądem konsumenckim. Jeżeli sprawie nie można nadać dalszego biegu z tej przyczyny, że we wniosku nie oznaczono lub nie oznaczono dokładnie strony, bądź przedmiotu sporu, wniosek nie jest podpisany lub nie dołączono do niego odpisu dla strony przeciwnej, Przewodniczący wzywa wnioskodawcę, pod rygorem zwrócenia wniosku, do jego poprawienia lub uzupełnienia w terminie tygodniowym od dnia doręczenia wezwania, a po bezskutecznym jego upływie zwraca wniosek wnioskodawcy. Spełniający warunki formalne wniosek przesłany zostaje przez Przewodniczącego stronie przeciwnej wraz z wezwaniem na rozprawę oraz wezwaniem do złożenia odpowiedzi na wniosek, z oświadczeniem, czy strona zgadza się na rozpoznanie sprawy przez sąd wskazany we wniosku, w terminie tygodniowym od doręczenia wezwania. W razie bezskutecznego upływu terminu, albo jeżeli strona, której odpis wniosku doręczono, oświadczy, że nie zgadza się na rozstrzygnięcie sprawy przez wskazany sąd, Przewodniczący zwraca wniosek informując jednocześnie o przyczynie zwrotu. W przeciwnym wypadku – kiedy strona zgodzi się na rozpoznanie sprawy przed sądem, Przewodniczący wyznacza rozprawę, zawiadamia strony, a jeżeli zachodzi taka potrzeba może też wezwać świadków. Wraz z wyznaczeniem rozprawy sąd wzywa strony, aby w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zawiadomienia wyznaczyły do sądu orzekającego po jednym arbitrze z listy, pod rygorem wyznaczenia ich z urzędu. W składzie orzekającym znajdować się musi jeden arbiter z listy A oraz jeden z listy B. Po wyznaczeniu arbitrów do składu orzekającego Przewodniczący wyznacza superarbitra spośród stałych arbitrów mających wyższe wykształcenie prawnicze, przy czym sam Przewodniczący może pełnić funkcję superarbitra. Tym samym, skoro lista stałych arbitrów składa się z dwóch części – arbitrów wyznaczonych przez organizacje konsumenckie oraz arbitrów wyznaczonych przez organizacje reprezentujące przedsiębiorców, oraz przy założeniu, że jeden z arbitrów powołanych do składu jest z listy A, natomiast drugi z listy B, to wyznaczenie superarbitra zawsze wiązać się będzie ze stworzeniem liczebnej przewagi arbitrów wpisanych na jedną z tych list. Taki sposób określenia składu orzekającego jest pozbawiony zasadności. W istocie bowiem od decyzji Przewodniczącego zależy układ arbitrów właściwych do rozpoznania określonej sprawy. Pomimo, wynikającego ze ślubowania nakazu (moralnego) orzekania bezstronnie i zgodnie z prawem, przyjęte w takim kształcie przez Regulamin rozwiązanie, stawia strony w nierównej sytuacji i tym samym pozbawione jest jakiejkolwiek zasadności oraz pozostaje sprzeczne z podstawową zasadą równego traktowania stron.
Rozprawa przed sądem jest jawna, a z jej przebiegu sporządzany jest protokół. Na rozprawie słuchane strony mają prawo zgłaszać ustnie, bądź pisemnie wnioski, na poparcie zgłaszanych przez nie tez. W sytuacjach wymagających wiadomości specjalnych z zakresu jakości produktów lub usług, sąd może po wysłuchaniu wniosków stron wezwać w charakterze biegłego rzeczoznawcę z listy rzeczoznawców do spraw jakości produktów, prowadzonej przez Wojewódzkiego Inspektora Inspekcji Handlowej.
Po zamknięciu rozprawy ma miejsce narada na wyrokiem. Wyrok powinien spełniać określone wymogi formalne takie jak: oznaczenia sądu, superarbitra, arbitrów oraz protokolanta, datę i miejsce wydania, oznaczenie stron, oznaczenie przedmiotu sporu, rozstrzygnięcie o żądaniu stron, przytoczenie motywów, którymi kierował się sąd przy wydaniu wyroku, a także podpisy superarbitra i arbitrów.
Odpis wyroku doręcza się stronom za pokwitowaniem (dowodem doręczenia) w terminie 14 dni od dnia wydania wyroku. Co istotne, wyrok takiego sądu konsumenckiego, a także ugoda zawarta przed sądem mają moc prawną równą wyrokowi sądu powszechnego po stwierdzeniu przez sąd powszechny jego wykonalności.
Zauważyć należy, że istotną cechą polubownego sądownictwa konsumenckiego jest jego jednoinstancyjność. Zasada ta nie pozbawia jednak strony niezadowolonej z wyroku możliwości podjęcia czynności zmierzających do zmiany lub uchylenia wyroku. Każda ze stron ma bowiem prawo wnieść stosowną skargę do sądu powszechnego o uchylenie wyroku sądu polubownego.
3. Postępowanie mediacyjne prowadzone w oparciu o art. 36 ustawy z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej.
Omawiając strukturę polubownego sądownictwa konsumenckiego, należy wskazać także na możliwość uregulowania wzajemnych roszczeń konsumentów i przedsiębiorców w trakcie przeprowadzonego postępowania mediacyjnego.
Mediacja stanowi jeden z podstawowych sposobów poszukiwania rozwiązania sporu na drodze pojednawczej i rozumiana jest jako proces, w którym przynajmniej dwie strony sporu korzytają z pomocy osoby trzeciej, w celu osiągnięcia porozumienia kończącego spór.
Możliwość prowadzenia postępowania mediacyjnego przewiduje art. 36 ustawy o Inspekcji Handlowej, który stanowi, że jeżeli przemawia za tym charakter sprawy, wojewódzki inspektor podejmuje działania mediacyjne w celu polubownego zakończenia sporu cywilnoprawnego między konsumentem a przedsiębiorcą.
Postępowanie mediacyjne może zostać wszczęte na wniosek konsumenta, bądź też z urzędu, jeżeli wymaga tego ochrona interesu konsumenta. Postępowanie takie, co do zasady, poprzedzać może ewentualne dochodzenie roszczeń stron przed sądem polubownym. Nic nie stoi przy tym na przeszkodzie, aby było ono prowadzone także już po złożeniu przez konsumenta wniosku o rozpoznanie sprawy przez polubowny sąd konsumencki, w przypadku bowiem porozumienia stron wnioskodawca ma możliwość cofnięcia złożonego wcześniej wniosku.
W toku postępowania mediacyjnego Wojewódzki Inspektor Inspekcji Handlowej zapoznaje przedsiębiorcę z roszczeniem konsumenta, a także przedstawia stronom sporu przepisy prawa mające zastosowanie w sprawie oraz ewentualne propozycje polubownego zakończenia sporu. Inspektor, widząc możliwość "samodzielnego" porozumienia się stron może wyznaczyć im odpowiedni termin do polubownego zakończenia sporu. W razie nie rozwiązania sporu, w terminie wyznaczonym przez same strony oraz w przypadku złożenia przez co najmniej jedną ze stron oświadczenia, w którym stwierdza ona, że nie wyraża zgody na polubowne zakończenie sprawy, inspektor odstępuje od postępowania mediacyjnego.
Postępowanie mediacyjne zmierzające od zawarcia ugody między stronami należy niewątpliwie do najprostszego sposobu uregulowania sporu. Warunkiem jego skuteczności jest jednak odpowiednia ocena przez inspektora Inspekcji Handlowej zaistniałej sytuacji i nakreślenie jej stronom. Pozwala to bowiem na precyzyjne wskazanie stronom istoty sporu oraz propozycji jego rozwiązania. Dla skuteczności tego typu działań, istotne pozostają także cechy osoby będącej mediatorem. Powinna ona posiadać umiejętności służące doprowadzeniu stron do pojednania, w szczególności wyrażające się w znajomości technik negocjacji. Niezbędne jest także rozumienie przez samego inspektora istoty sporu oraz specyfiki zaistniałej między stronami sytuacji prawnej. Konieczne wydaje się zatem prowadzenie profesjonalnych szkoleń dla inspektorów, tak aby posiadali teoretyczną i praktyczną podbudowę do podejmowanych działań mediacyjnych.
Bezsprzecznie docenić należy aspekt praktyczny postępowania mediacyjnego. W zasadzie mogłoby ono poprzedzać każde postępowanie przed sądem polubownym, co niewątpliwie przyczyniłoby się do eliminacji bezzasadnie wszczynanych postępowań zarówno przed sądem polubownym, jak i przed sądem powszechnym.
Uwagi końcowe.
Niewątpliwie idea sądownictwa polubownego służy dochodzeniu przez konsumentów ich praw. Sądownictwo to powinno być tak ukształtowane, aby stało się skutecznym i częstym sposobem realizacji praw. Dokonując analizy funkcjonowania polubownych sądów konsumenckich nasuwa się kilka uwag krytycznych i wniosków de lege ferenda.
Przede wszystkim niezrozumiały jest ograniczony zakres spraw, jakie mogą być rozstrzygane przez takie sądy, jedynie do sporów o prawa majątkowe wynikłe z umów sprzedaży produktów i świadczenia usług. Niewątpliwe choć są to najczęściej zawierane umowy o czynniku konsumenckim, to jednak z praktycznego punktu wiedzenia korzystniejsze dla stron byłoby rozszerzenie wskazanego katalogu na wszystkie umowy dotyczące praw majątkowych, w których po jednej stronie pojawia się konsument, a po drugiej przedsiębiorca. Przyjęcie takiego założenia warunkowałoby konieczność wprowadzenia górnej kwoty wartości przedmiotu sporu do wysokości np. 10.000 złotych. W takiej sytuacji strony miałyby możliwość poddania pod rozstrzygnięcie konsumenckiego sądu polubownego w zasadzie każdego sporu, którego wartość nie przekraczałaby tej kwoty.
W obecnie funkcjonującym kształcie, a tym bardziej przy założeniu rozszerzenia kognicji sądów konsumenckich, zmian wymaga regulacja dotycząca przygotowania zawodowego arbitrów. Jak już wcześniej wskazano, osoba pełniąca funkcje Przewodniczącego powinna posiadać aplikację sądową zakończoną pozytywnie zdanym egzaminem sędziowskim. Jednocześnie Przewodniczący powinien pełnić "z urzędu" funkcję superarbitra i uczestniczyć we wszystkich składach orzekających. W razie znacznego wpływu spraw powoływani byliby zastępcy Przewodniczącego, posiadający takie same kwalifikacje do wykonywanej funkcji. Poza Przewodniczącym członkami składów orzekających mogliby być tak jak do tej pory arbitrzy z listy A i B posiadający wykształcenie prawnicze. Jednocześnie przy przyjęciu, iż Przewodniczący nie wywodziłby się z żadnej z tych list i byłby podmiotem stricte merytorycznym, jego głos byłby decydujący w razie podzielenia się głosów arbitrów. W przypadku zgodnych stanowisk arbitrów, w oparciu o słuszną zasadę większości głosów, Przewodniczący mógłby zostać przegłosowany. Zmiany ustawodawcze powinny podążać także w kierunku likwidacji sytuacji, kiedy to istnieje możliwość orzekania w składzie dwóch arbitrów z jednej listy. Mimo bowiem rządzącej postępowaniem zasady obiektywizmu, model funkcjonujący w obecnym kształcie sprawia, że poprzez związanie osoby arbitra z określonymi grupami – konsumentów, czy też przedsiębiorców - zasada ta jest raczej natury teoretycznej.
Do niewątpliwych natomiast zalet polubownego sądownictwa konsumenckiego należy jego wnioskowość. Zarówno bowiem decyzja konsumenta (lub podmiotu występującego w jego interesie) jak i przedsiębiorcy o poddaniu sprawy pod rozstrzygnięcie sądu polubownego zależy od swobodnie wyrażonej woli obu stron. Sądownictwo konsumenckie, w żadnym wypadku, nie może być sądownictwem obligatoryjnym dla danych rodzajów spraw i stanowić powinno jedynie alternatywę dla sądów powszechnych w rozstrzyganiu sporów z udziałem konsumentów.
Walorem tego typu postępowania pozostaje także brak formalizmu w postaci stosowanych norm prawnych. Przepisy nie nakazują bowiem, aby rozstrzygnięcia sądów konsumenckich zgodne były z prawem materialnym i procesowym stosowanym przez sądy powszechne. Niemniej jednak należałoby stanąć na stanowisku, iż rozstrzygnięcia te nie powinny być sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi normami prawa, w szczególności materialnego.
Bezsprzeczną zaletą tego sądownictwa jest także szybkość rozstrzygania w porównaniu z sądownictwem powszechnym. Ze względu na to, że postępowania przed sądami powszechnymi trwają stosunkowo długo, dochodzi do sytuacji, kiedy wyrok nawet dla strony korzystny, nie może uchronić jej przed negatywnymi skutkami naruszenia praw. Korzystanie z alternatywnej drogi konsumenckiego postępowania polubownego umożliwia stronom znacznie szybsze rozstrzygnięcie sporu i daje możliwości efektywnej realizacji roszczeń konsumentów.
Idea polubownego sądownictwa konsumenckiego pozostaje, pomimo wskazanych powyżej uwag krytycznych dotyczących samej struktury postępowania, zasadna. Obecnie istotne pozostaje jedynie przeprowadzenie reformy funkcjonowania polubownych sądów konsumenckich, tak aby stały się powszechnym, alternatywnym dla sądownictwa powszechnego, sposobem rozwiązywania sporów, z którego chętnie korzystaliby nie tylko konsumenci, ale także przedsiębiorcy. Realizacja tego postulatu nie będzie jednak możliwa bez społecznej kampani medialnej, mającej na celu zaznajomienie zarówno konsumentów jak i samych przedsiębiorców z “atrakcyjnością” takiego sposobu realizacji roszczeń.
_____________________________________________________________________
1 Dz.U. Nr 82. poz. 557.
2 Dz.U. Nr 121. poz.831.
3 Dz.U. Nr 178. poz.1478.
4 Por. S. Dalka, Sądownictwo polubowne w PRL, Warszawa 1987, s. 47, M. Tomaszewski, Umowa o arbitraż, PUG 1994 r., nr. 1, s. 15.
5 Por. M. Allerhand, Sądy polubowne (w) Polska Procedura Cywilna. Projekty umów z uzasadnieniem, za J. Krajewski glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 20.04.1964 r. (II PR 251/64, Nowe Prawo z. 9, s. 1077).
6 Vide: V CKN 379/2000 Radca Prawny 2002/2 s. 121.
7 J.Ciszewski, , T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część czwarta. Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego. Część piata. Sąd polubowny (arbitrażowy), LexisNexis Warszawa 2006, s. 359.
8 Vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 2006 r. I ACz 1331/2006, LexPolonica nr 1019450.
9 S. Dalka, op.cit.s. 85.
10 S. Dalka, Postępowanie cywilne, Gdańsk 1993, s. 67.
11 Dz.U. Nr 4. poz. 25 z późn.zm.
12 Dz.U. Nr 113. poz.1214 (R).
13 E. Próchniak, J. Zygadło, Ochrona konkurencji i konsumenta, Bydgoszcz 1998, s. 109.
14 P. Szymczak, Konsument przed sądem polubownym (w:) Ochrona prawna konsumenta w uregulowaniach publicznoprawnych, red. J. Kufel, Poznań 1998., s. 161.
15 Dane pochodzą ze strony internetowej Głównego Inspektoratu Inspekcji Handlowej.
16 P. Szymczak, op. cit. s. 167.
|
Wersja do druku
Do góry strony
