Zalety arbitrażu eksponowane są w wielu publikacjach poświęconych sądownictwu polubownemu. Podkreśla się w szczególności takie jego cechy, jak szybkość postępowania, niższe koszty, jednoinstancyjność (z możliwością zaskarżenia wyroków wyłącznie z określonych w k.p.c. przyczyn), wpływ stron na zasady postępowania i wybór arbitrów, mniejszy formalizm i większa elastyczność, poufność i większa szansa na kontynuację w przyszłości współpracy między stronami.

W międzynarodowych stosunkach gospodarczych możliwość wpływu stron o różnej kulturze prawnej, pochodzących z różnych państw, na skład zespołu orzekającego i sposób oraz miejsce postępowania, zwiększa jeszcze atrakcyjność wyboru postępowania arbitrażowego. Wybór neutralnego forum arbitrażowego może być bardziej wskazany niż poddanie sporu sądowi państwowemu w kraju strony przeciwnej. Dochodzi też zapewnienie uznawania i wykonywania zagranicznych orzeczeń arbitrażowych w zakresie i na warunkach przewidzianych w Konwencji Nowojorskiej z 19 czerwca 1958 r., której stronami jest ponad 140 państw.

Jakość arbitrażu zależy jednak zawsze od okoliczności i działań w konkretnej sprawie.

I. Arbitraż ad hoc

1. Arbitraż ad hoc generalnie

Arbitraż ad hoc prowadzony jest przed sądem polubownym (trybunałem arbitrażowym) powołanym do rozpatrzenia konkretnej sprawy. Jak krótko ujęli to A. i K. Tweeddalle¹ „Arbitraż ad hoc ma miejsce, gdy trybunał arbitrażowy kontroluje wszystkie aspekty postępowania, z zastrzeżeniem zasad, które strony mogą uzgodnić”.

Postępowania ad hoc są szczególnym wyzwaniem dla stron i arbitrów. Według wymienionej w przypisie publikacji „Strony decydujące się na tę formę arbitrażu muszą wykazać się większą inicjatywą i przezornością, … to na nich bowiem spoczywa ciężar właściwego zaplanowania i zorganizowania postępowania arbitrażowego”². Bez administracji instytucjonalnej, arbitrzy, lub powołany przez nich sekretarz czy sekretariat, muszą sami wykonywać funkcje administracyjne i techniczne.

W praktyce przyjęcie arbitrażu ad hoc można rozsądnie brać pod uwagę tylko przy założeniu, że strony będą konstruktywnie współdziałały z arbitrami przy prowadzeniu postępowania. Arbitraż ad hoc może być sprawnie prowadzony w przypadku dobrze ze sobą współpracujących i doświadczonych stron oraz arbitrów o wysokich kwalifikacjach i dużym doświadczeniu. W razie zamiaru torpedowania postępowania czy działania na zwłokę przez jedną ze stron, ma ona na ogół znacznie większe możliwości utrudniania i opóźniania postępowania niż w arbitrażu instytucjonalnym. Ponadto jeżeli już, bezpieczniej jest poddać arbitrażowi ad hoc spór już zaistniały, w odniesieniu do którego postępowanie może być bardziej przewidywalne, niż w odniesieniu do sporów mogących powstać w przyszłości.

2. Arbitraż ad hoc „na wpół zorganizowany”

W postępowaniu ad hoc strony mogą też przyjąć istniejący zbiór zasad proceduralnych, takich jak Regulamin Arbitrażowy UNCITRAL. Regulamin ten jest wysoko ceniony i ma olbrzymie znaczenie w arbitrażu. Przyjęty został dla rozstrzygania sporów w arbitrażu ad hoc w kontekście międzynarodowych stosunków handlowych. W praktyce wykorzystywany bywa także w arbitrażu krajowym. Arbitraż według Regulaminu UNCITRAL bywa również określany jako „na wpół zorganizowany” (semi-organized)³. Nie nadaje on oczywiście postępowaniu instytucjonalnego charakteru.

3. Arbitraż „na kocią łapę”

Strony przyjmują też niekiedy – do odpowiedniego stosowania w arbitrażu ad hoc – regulamin stałego sądu polubownego (instytucji arbitrażowej). Wówczas instytucja arbitrażowa zazwyczaj nie odgrywa żadnej roli w postępowaniu. Wyrażane są jednak wątpliwości co do trafności takiego wykorzystywania regulaminów instytucji arbitrażowych w arbitrażu ad hoc. Regulaminy te są wszakże stworzone w celu administrowania danym postępowaniem przez instytucję arbitrażową. Przykładowo, w słowniku arbitrażowym wydanym przez Szwajcarskie Stowarzyszenie Arbitrażowe, a opublikowanym w wersji polskiej w Biuletynie Arbitrażowym⁴Nr 2, postępowanie takie określane jest pejoratywnie jako copy cat arbitration („arbitraż na kocią łapę”) lub wild cat arbitration („arbitraż dzikiego kota”) i niezalecany. Podobne poglądy można znaleźć w innych renomowanych publikacjach na temat arbitrażu⁵.

4. Arbitraż ad hoc administrowany

Jak trafnie wspomniane jest w wymienionej w przypisie publikacji⁶, „Niektórzy autorzy obok arbitrażu ad hoc i arbitrażu instytucjonalnego wyróżniają dodatkowo arbitraż administrowany. Przez pojęcie to rozumieją sytuację polegającą na prowadzeniu arbitrażu ad hoc przy wykorzystaniu zaplecza administracyjnego stałych sądów polubownych”.

Przykładem takiego arbitrażu jest postępowanie proponowane w § 2 ust. 2 Regulaminu Sądu Arbitrażowego przy KIG. Przewiduje on możliwość poddania przez strony sporu, przyszłego lub już zaistniałego, rozstrzygnięciu w trybie arbitrażu ad hoc administrowanego przez ten Sąd. § 6 ust. 2 Regulaminu stwierdza, że w takim postępowaniu postanowienia zawarte w Regulaminie mają zastosowanie, jeżeli strony nie postanowiły inaczej.

II. Arbitraż instytucjonalny generalnie

Arbitraż instytucjonalny prowadzony jest w ramach stałego sądu polubownego (stałej instytucji arbitrażowej), według regulaminu tego sądu.

Według art. 1161 § 3 k.p.c. zapis na sąd polubowny może wskazać na stały sąd polubowny jako właściwy do rozstrzygnięcia sporu. Jeżeli strony nie postanowiły inaczej, wiąże je regulamin stałego sądu polubownego obowiązujący w dacie zawarcia zapisu. Jak trafnie stwierdza R. Morek, „uznaje się, że regulamin stałego sądu polubownego staje się tym samym elementem zapisu na sąd polubowny”⁷. Według T. Erecińskiego strona korzystająca ze stałego sądu polubownego „musi się liczyć z postanowieniami regulaminu takiego sądu. Postanowienia regulaminów stałych sądów arbitrażowych jednak nie mogą być sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami części piątej Kodeksu. Mogą natomiast zmieniać lub upraszczać przepisy dyspozytywne, które są bardzo liczne w części piątej”.

Podobnie w literaturze zagranicznej. Na przykład według powołanej w przypisie publikacji⁸ - „w braku odmiennego wskazania, odniesienie do instytucji arbitrażowej wystarcza do włączenia stosowania jej regulaminu”.

Nietrafne są poglądy sugerujące, że strony wskazując stały sąd polubowny jako właściwy mogą całkowicie wyłączyć stosowanie jego regulaminu. Interpretacje takie podważają sens arbitrażu instytucjonalnego. Pewne modyfikacje regulaminu mogą być uzgadniane przez strony w zakresie dopuszczanym przez regulamin (odnośny przepis regulaminu może np. stwierdzać „jeżeli strony nie uzgodniły inaczej”). Na przykład art. 31 ust. 1 Regulaminu Arbitrażowego ICC (MIH) dopuszcza umowne skrócenie przez strony określonych w Regulaminie terminów (tzw. fast track arbitration). Nie jest natomiast dopuszczalne ich wydłużanie bez akceptacji Sądu. Warto podkreślić, że regulaminy renomowanych instytucji arbitrażowych są wynikiem wieloletnich doświadczeń i są produktem wybitnych prawników, pochopne modyfikacje mogłyby nie służyć efektywności postępowania.

III. Zalety arbitrażu instytucjonalnego

Wśród zalet arbitrażu instytucjonalnego można wymienić szczególności:

- ustalone z góry, przewidywalne zasady procedury zawarte w regulaminach i możliwość prowadzenia postępowania w ramach renomowanej instytucji arbitrażowej,

- ułatwione eliminowanie trudności przy powoływaniu arbitrów i zmniejszone ryzyko powołania arbitrów nieodpowiednich lub niespełniających wymogu niezależności,

- administrowanie postępowaniem i pomoc przy jego prowadzeniu ze strony instytucji arbitrażowej. Ułatwia to postępowanie, przyczynia się do jego efektywności i tym samym obniżania kosztów. Może ponadto minimalizować ryzyko błędów w postępowaniu (jak przekroczenie terminów) czy usterek wyroku i sprzyjać zapewnieniu jego wykonalności.

Nasuwa się też refleksja w sprawie kosztów. W arbitrażu ad hoc honoraria arbitrów mogą być wypłacane według stawek godzinowych, podczas gdy w szeregu systemów arbitrażu instytucjonalnego (jak MIH czy KIG) honoraria arbitrów zależą od wartości przedmiotu sporu i wypłacane są w zasadzie przy wydaniu wyroku. Ten drugi system może bardziej sprzyjać efektywnemu prowadzeniu postępowania przez arbitrów. Jest to tym bardziej ważne, że opłaty na rzecz instytucji arbitrażowej i arbitrów nierzadko bledną, zwłaszcza w arbitrażu międzynarodowym, w porównaniu z wynagrodzeniami pełnomocników stron.

Poniżej przedstawione są zalety arbitrażu instytucjonalnego w konkretnym kontekście Międzynarodowego Sądu Arbitrażowego MIH oraz Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej. Wybór tych dwóch Sądów dla celów niniejszego artykułu wynikał z ich szczególnej, przedstawionej poniżej pozycji w skali globalnej (MSA MIH) czy regionalnej (SA przy KIG).

1. Międzynarodowy Sąd Arbitrażowy MIH w Paryżu

1) Instytucja

Sąd utworzony został w 1923 r. Do chwili obecnej rozstrzygnął ponad 15.000 spraw. W 2006 r. wpłynęły do Sądu 593 sprawy obejmujące 1.613 stron ze 125 krajów. Postępowania prowadzone były w 52 krajach z udziałem arbitrów 71 różnych narodowości.

Przewodniczący Sądu, którego siedziba jest niemal w sercu Unii Europejskiej, pan Pierre Tercier, jest ze Szwajcarii. Podobnie jak jego poprzednik, pan Robert Briner. Być może kontynuacja przewodnictwa szwajcarskiego jest pewnym symbolem neutralności Sądu, rozstrzygającego spory między podmiotami z różnych ugrupowań państw i z różnych kontynentów.

Członkowie Sądu pochodzą z 88 krajów Ze strony polskiej w skład Sądu wchodzi pan mec. Piotr Nowaczyk.

Sąd (nie będący sądem polubownym sensu stricto, lecz instytucją arbitrażową)⁹organizuje i nadzoruje postępowania oraz pomaga w pokonywaniu przeszkód. Sekretariat Sądu utrzymuje kontakt i współdziała, stosownie do Regulaminu, ze stronami i z arbitrami. System ustalony w Regulaminie i stosowany w praktyce realizuje – jak trafnie omawia to szerzej E. Jolivet¹⁰ – funkcje pomocy i kontroli. Pomocy – udzielanej zarówno stronom, jak i arbitrom. Kontroli – dotyczącej aspektów finansowych postępowania, powoływania arbitrów, jakości, terminów, przestrzegania zasady kontradyktoryjności postępowania.

Część spraw poddanych orzecznictwu Sądu obejmuje spory między podmiotami z jednego kraju. Coraz częściej zdarzają się także sprawy z udziałem podmiotów polskich i między takimi podmiotami prowadzone w Polsce, według prawa i przy użyciu języka polskiego, z udziałem polskich arbitrów. Regulamin arbitrażowy MIH został oficjalnie przetłumaczony na język polski i wydany w formie broszury MIH¹¹.

Warto odnotować opinię zawartą w znanej publikacji „Arbitration World”; „Usługi administracyjne MIH są najwyższej klasy („first rate”). Sekretariat jest zawsze efektywny i pomocny, zarówno w kontaktach ze stronami jak i z zespołem orzekającym. Co więcej, doświadczenie Sekretariatu i Sądu zapewniają zarówno wysoki poziom ich decyzji jak i zgodność tych decyzji z przeszłą praktyką. W szczególności jeżeli chodzi o wybór arbitrów, znajomość środowiska arbitrażowego przez MIH zapewnia na ogół powołanie osób z odpowiednimi kwalifikacjami”¹².

2) Regulamin.

Regulamin jest perfekcyjnie sformułowany, a jednocześnie dostosowany do globalnego zakresu działalności Sądu. Został wypracowany przez wybitnych prawników z różnych systemów prawnych i na podstawie wieloletnich doświadczeń. Jest też unowocześniany w miarę potrzeb, jednak bez nadmiernej częstotliwości zakłócającej stabilność uregulowań. Ostatnia wersja Regulaminu arbitrażowego pochodzi z 1998 r., Jednakże pewne uzupełniające lub alternatywne usługi (wspomniane poniżej) pochodzą częściowo już z lat późniejszych.

Postanowienia Regulaminu dotyczą wszystkich istotnych aspektów postępowania od jego wszczęcia do zakończenia.

W szczególności Regulamin zawiera postanowienia zmierzające do zapewnienia powoływania arbitrów o odpowiednich kwalifikacjach. Przewiduje m.in. obowiązek ujawniania przez arbitrów wszelkich faktów lub okoliczności, „które mogłyby w oczach stron (in the eyes of the parties) budzić uzasadnione wątpliwości co do niezależności arbitra”, a także reguluje wyłączenia arbitrów. Kandydatury arbitrów powoływanych przez strony podlegają zatwierdzeniu przez Sekretarza Generalnego Sądu.

System sprawdza się w praktyce. Żądania wyłączenia arbitrów, możliwe zgodnie z Regulaminem z uwagi na brak niezależności czy też z innego powodu, mają miejsce bardzo rzadko. Sporadyczne są przypadki uwzględnienia przez Sąd takich żądań. Przyjęta w Regulaminie zasada wyboru arbitra przewodniczącego lub arbitra jedynego z kraju trzeciego umacnia poczucie bezstronności orzekania¹³.

Niektóre rozwiązania Regulaminu, wspomniane poniżej, szczególnie wyróżniają system arbitrażu MIH spośród postępowań administrowanych przez inne znane stałe międzynarodowe instytucje arbitrażowe.

3) Akt Misji

Regulamin przewiduje obowiązek sporządzenia przez trybunał arbitrażowy (zespół orzekający) tzw. Aktu Misji („Terms of Reference”, „Acte de mission”)¹⁴.

Obowiązek sporządzania Aktu Misji ma już wieloletnią tradycję - wprowadzony został do Regulaminu w 1955 r. Akt ten, sporządzany przez trybunał arbitrażowy, ma być podpisany przez strony i trybunał. Sporządzenie Aktu wymaga więc współdziałania ze stronami (a przynajmniej z jedną z nich, jeżeli druga odmawia współpracy).

Jak stwierdza Komentarz ICC do Regulaminu¹⁵, „przy przygotowywaniu Aktu Misji arbitrzy mają do wyboru dokonywanie tego albo „na podstawie dokumentów”, albo „w obecności stron”. Projekt Aktu Misji jest przygotowywany w oparciu o dokumenty przedłożone przez strony i wysyłany do nich w celu uzyskania ich uwag. Następnie poprawiany jest w celu uwzględnienia uwag, a następnie organizowane jest spotkanie, w trakcie którego Akt jest normalnie podpisywany. W czasie spotkania często dyskutuje się ze stronami także szczegóły proceduralne niezamieszczone w Akcie Misji”. Można też dodać, że arbitrzy często wzywają strony do nadesłania streszczenia ich żądań. Akt Misji może być sporządzony i podpisany także wyłącznie w drodze korespondencyjnej, jednakże wówczas proces finalizowania Aktu może być – jak stwierdza to cytowany Komentarz – znacznie wydłużony. W razie niepodpisania Aktu Misji przez jedną ze stron, zatwierdza go MSA.

Reasumując, Akt Misji jest rodzajem fotografii sprawy. Zawiera w szczególności streszczenie roszczeń i żądań stron oraz listę spraw do rozstrzygnięcia. Sporządzenie go wymaga konstruktywnych kontaktów trybunału ze stronami już na starcie. Sprzyja to identyfikacji problemów spornych i lepszemu zrozumieniu sprawy, uniknięciu pułapek. Sprzyja także angażowaniu się stron w postępowanie i może je zainspirować do ugody.

Przy sporządzeniu Aktu Misji lub możliwie najszybciej po jego sporządzeniu trybunał obowiązany jest ponadto, po konsultacjach ze stronami, sporządzić kalendarz procedury. Wszelkie jego modyfikacje muszą być przekazywane Sądowi i stronom. Wymóg ten sprzyja oczywiście planowaniu i dyscyplinie postępowania.

4) Miecz Demoklesa

Charakterystyczną i unikalną cechą arbitrażu MIH jest kontrola wyroków („Scrutiny of the Award by the Court”, “Examen préalable de la sentence par la Cour”).

Przed podpisaniem wyroku trybunał arbitrażowy zobowiązany jest przedłożyć MSA jego projekt. Sąd może dokonać w projekcie poprawek formalnych, a także zwracać uwagę trybunału na kwestie merytoryczne. Uregulowanie to przyczynia się do zapewnienia najwyższej jakości wyroku i w konsekwencji jego wykonalności.

Wyroki MSA są często wydawane w skomplikowanych sprawach o wysokiej wartości przedmiotu sporu, niekiedy wyrażanej w dziesiątkach lub w setkach mln USD, a czasem nawet przekraczającej miliard USD. W tych warunkach zapewnienie bezbłędności wyroków także poprzez zapewnienie jasności i perfekcyjności niekiedy bardzo obszernych uzasadnień jest niezbędne i pracochłonne. Należy jednak podkreślić, że również w drobnych sprawach (tzw. „small claims”) nie ma taryfy ulgowej gdy chodzi o jakość i sprawdzanie wyroków.

W praktyce istotna część wyroków podlega mniejszym lub większym korektom dokonywanym przez Sekretariat Sądu i akceptowanym przez Sąd. Co więcej, pytania merytoryczne zadawane arbitrom przez Sekretariat mogą niekiedy inspirować trybunał do pewnych korekt merytorycznych przed ostateczną finalizacją wyroku. Są one pewną formą działalności doradczej na rzecz arbitrów, bez naruszania ich swobody decyzji.

Krytyczną opinię w stosunku do omawianego systemu kontroli wyraził prof. Antoine Kassis. Określił on proces scrutiny jako „dwugłowe monstrum nieznane prawu” lub „miecz Demoklesa wiszący nad głowami klientów systemu arbitrażowego MIH”¹⁶. Opinia ta jest barwnym przykładem różnorodności poglądów i ocen wyrażanych przez prawników. Istotny pozytywny wpływ scrutiny dla jakości orzekania potwierdza jednak wieloletnia praktyka.

Zalety systemu scrutiny trafnie reasumuje następujące stwierdzenie Geralda Aksena, wybitnego arbitra i byłego Wiceprezesa Sądu: „Niewątpliwie, są arbitrzy, którzy są w stanie zaprojektować perfekcyjny wyrok nie wymagający większego przeglądu z zewnątrz. Jednakże odczuwam komfort, że ktoś koryguje moje błędy pisarskie czy pomyłki w nazwiskach, sugeruje miejsca gdzie pewien dodatkowy akcent lub cytat mogłyby być pomocne, koryguje niektóre tłumaczenia które mogą być niejasne oraz sugeruje zmiany, które mogą ułatwić wykonalność wyroku w kraju wykonania. Według moich doświadczeń jest to czas dobrze spędzony. W pilnych przypadkach personel ICC był w stanie dokonać przeglądu wyroku w ciągu jednego tygodnia. Podczas gdy szybkość jest pożądanym celem arbitrażu, jasność i dokładność wyroku mogą być ważniejsze¹⁷.”

5) Rola Sekretariatu Sądu

W skład Sekretariatu wchodzą prawnicy wyspecjalizowani w dziedzinie arbitrażu, reprezentujący ponad 20 narodowości. Sekretariat kontroluje przebieg postępowań, sprawdza wyroki, przygotowuje odnośne propozycje do decyzji Sądu, dba o przestrzeganie terminów. W praktyce, jeżeli arbitrzy „zagapią się” i zapomną w porę wystąpić o przedłużenie wymaganego przez Regulamin terminu, Sekretariat, obserwując przebieg postępowania, podejmuje w porę stosowną inicjatywę zapobiegając naruszeniu procedury. Kontaktuje się ze stronami i arbitrami, udziela im informacji w sprawach związanych z danym postępowaniem. Nieoceniony jest udział Sekretariatu we wspomnianym powyżej scrutiny wyroku.

6) Kwestia kosztów arbitrażu

System pobierania opłat jest szczegółowo uregulowany w Regulaminie i Załączniku III. Opłaty są pobierane według skali zasadniczo zależnej od wartości przedmiotu sporu. Motywuje to do prowadzenia arbitrażu w efektywny sposób – przynajmniej arbitrów (pełnomocnicy stron opłacani są na ogół według stawek godzinowych). Przybliżoną ocenę kosztów postępowania można też uzyskać korzystając z kalkulatora na stronie Sądu – www.iccarbitration.org.

7) Arbitraż proaktywny

Bardzo interesująca jest publikacja Komisji Arbitrażowej MIH „Techniki kontroli czasu i kosztów arbitrażu” z 2007 r.¹⁸. zawiera ona wskazówki dla sprawnego przeprowadzenia arbitrażu, które mogą być bardzo przydatne zarówno dla stron, jak i dla arbitrów. Jest jednym z ostatnich przykładów cennych dokumentów opracowywanych przez Komisję Arbitrażową MIH, publikowanych na stronie www.iccwbo.org, a także w Biuletynie Arbitrażowym Sądu – ICC International Court of Arbitration Bulletin.

Szczególne znaczenie ma sposób prowadzenia arbitrażu - możliwie szybki i efektywny, przy czynnej - „proaktywnej” - postawie arbitrów i współdziałaniu stron. W szczególności jest to istotne dla ograniczenia kosztów ponoszonych przez strony, w tym zwłaszcza kwot wynagrodzeń płaconych ich pełnomocnikom. Według statystyk za lata 2003 i 2004 82% kosztów stanowiły właśnie honoraria pełnomocników i biegłych, 16% przypadało na wydatki i honoraria arbitrów, a 2% - na opłaty administracyjne na rzecz MIH.

Omawiany dokument zawiera wskazówki dot. doboru arbitrów, przyjmowania procedury, odbywania spotkań i konferencji ze stronami, wyznaczania terminów, postępowania z wykorzystaniem np. telekonferencji czy videokonferencji ze stronami, postępowania dowodowego i wyboru biegłych. Wskazuje na potrzebę unikania dublowania postępowania i zbędnych czynności, kondensacji postępowania, umiejętnego i aktywnego wpływania trybunału arbitrażowego na przebieg postępowania, regulowania czasu wystąpień stron np. techniką „zegara szachowego”, stosowanie „konferencji świadków” i wiele innych. Porusza kwestię informowania stron o możliwości zawarcia ugody w każdym stadium postępowania.

Warto w tym kontekście wspomnieć o Regulaminie IBA dotyczącym postępowania arbitrażowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym – IBA Rules on the Taking of Evidence in International Commercial Arbitration,¹⁹ mającym na celu zapewnienie efektywnego i ekonomicznego trybu postępowania dowodowego. Regulamin podkreśla m.in. obowiązek sprawowania całkowitej kontroli nad postępowaniem przez zespół orzekający, w tym ustalanie dopuszczalności, związku ze sprawą oraz znaczenia dowodów.

8) Zakres usług MIH w zakresie rozwiązywania sporów

Jest on niezwykle szeroki. Można w tym kontekście wymienić: Regulamin Przedarbitrażowego Postępowania Referendarskiego (Rules for a Pre-Arbitral Referee Procedure), Regulamin w sprawie rozwiązywania w drodze ekspertyzy sporów w zakresie operacji dokumentowych (DOCDEX), Dispute Board Rules, Regulamin ADR (ADR Rules, obejmujące w szczególności mediację). Nową usługą jest NetCase – bezpieczny system prowadzenia arbitrażu w drodze Internetu.

2. Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej

1) Instytucja

Sąd działa już 57 lat - od 1950 r. pod nazwą Kolegium Arbitrów przy Polskiej Izbie Handlu Zagranicznego, od 1990 r. – pod obecną nazwą. Rozpatrzył dotychczas ponad 9.000 spraw, obecnie rozstrzyga średnio 450 spraw rocznie.

Pozycję i renomę Sądu odzwierciedla także jego zaangażowanie międzynarodowe. W latach 2000 – 2006 Sąd rozpatrzył 411 spraw z udziałem podmiotów zagranicznych. Najwięcej, bo 24% tych sporów, przypadło na firmy niemieckie, jednak występowały w nich również firmy z odległych i egzotycznych krajów, jak Brazylia, Ghana, Panama, Tajlandia, Wietnam czy Brytyjskie Wyspy Dziewicze. Sąd zawarł także umowy o współpracy z ponad 20. znanymi instytucjami arbitrażowymi z różnych krajów, nawet tak odległych jak Australia.

2) Regulamin i zakres działania

Regulamin Sądu obejmuje zarówno arbitraż, jak i mediację. Aktualna wersja Regulaminu pochodzi z 1 stycznia 2007 r. W stosunku do poprzednich wersji Regulamin został unowocześniony i rozszerzony. Ujmuje obecnie zarówno postępowanie arbitrażowe, jak i mediację. Precyzyjnie reguluje, w 83 paragrafach, wszystkie istotne aspekty przedmiotowych postępowań. Zasady postępowania określone w przepisach Regulaminu ujmują wszystkie jego aspekty w sposób zharmonizowany ze znowelizowanym kpc. Expressis verbis przewidziana jest możliwość wydawania wyroków częściowych lub wstępnych, niekiedy istotnych dla racjonalnego postępowania. Ustalone w Regulaminie terminy sprzyjają jego szybkości – uważanej wszakże za jedną z ważnych zalet arbitrażu, pozwalając jednocześnie jednak na rzetelne rozpoznanie sprawy.

Regulamin wydany został także w językach; angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Potwierdza to aspiracje międzynarodowe Sądu i jest nieodzowne dla realizacji przewidzianej w Regulaminie możliwości uzgodnienia przez strony prowadzenia postępowania w jednym z tych języków.

Po raz pierwszy zamieszczona została w Regulaminie Księga Druga - obejmująca rozstrzyganie sporów o naruszenie praw w następstwie rejestracji nazwy domeny internetowej „pl”. Oznacza to wprowadzenie możliwości dochodzenia przed SA przy KIG ochrony praw, które zostały naruszone przez abonentów nazw domeny „pl”. Dzięki nowej procedurze rozstrzyganie tych specjalistycznych sporów będzie możliwe w sposób szybki i profesjonalny²⁰.

3) „Jacy arbitrzy, taki arbitraż”

Na Liście Arbitrów rekomendowanych przez SA przy KIG znajduje się 165 wybitnych przedstawicieli arbitrażu polskiego i zagranicznego. Z zagranicy – znajdują się na niej prawnicy z Austrii, Belgii, Czech, Francji, Hiszpanii, Indii, Niemiec, Słowacji, Szwajcarii, USA, Węgier, Wielkiej Brytanii i Włoch. Na Liście Mediatorów jest 108 wybitnych specjalistów z całej Polski.²¹ Ponadto jest Lista Arbitrów i Mediatorów, złożona z 20 osób powołanych do spraw nazwy domeny internetowej „pl”²²

Osoby wpisane na Listy są staranie wybrane pod kątem wysokich kwalifikacji i doświadczenia w arbitrażu lub mediacji i są rekomendowane przez Sąd. Zgodnie z Regulaminem arbiter przewodniczący lub arbiter jedyny powinni być zawsze z Listy, podobnie jak arbitrzy powoływani zastępczo przez Sąd. Natomiast strony mają swobodę w zakresie wyboru arbitrów, jednakże sięgnięcie do Listy zapewnia wybór wysokiej klasy specjalisty. Lista Mediatorów stanowi propozycją dla stron, a jest wiążąca przy nominacji zastępczej. System powoływania arbitrów w ramach KIG zmierza oczywiście także do zapewnienia powołania arbitrów bezstronnych i niezależnych, nominacja zastępcza – skutecznych działań w razie trudności przy powołaniu zespołu arbitrażowego, na przykład w przypadku działań opóźniających i niepowoływania arbitra przez stronę pozwaną.

4) Organy Sądu

Struktura organów stałego sądu arbitrażowego ma sprzyjać sprawnemu wykonywaniu jego funkcji, a kwalifikacje osób wchodzących w ich skład wpływają też oczywiście na jakość arbitrażu.

Struktura Sądu przy KIG, określona w jego statucie, została niedawno zmodyfikowana stosownie do aktualnych potrzeb. Organami Sądu są: Prezes Sądu, pan mec. Piotr Nowaczyk, Rada Arbitrażowa pod przewodnictwem pana mec. Andrzeja Kalwasa oraz Sekretarz Generalny Sądu pani mec. Małgorzata Ślubowska – Drobot.

Do zadań Prezesa Sądu należy w szczególności kierowanie Sądem i reprezentowanie go na zewnątrz, nadzór nad Sekretariatem, promocja działalności Sądu w kraju i zagranicą, składanie wniosków o wpis na Listy Arbitrów i Mediatorów i o wykreślenie z tej listy – do decyzji Rady Arbitrażowej, nominacja zastępcza arbitrów i wyznaczanie mediatorów w postępowaniach domenowych.

Do zadań Rady Arbitrażowej należy m.in. uchwalanie i nowelizowanie regulaminu na wniosek Prezesa Sądu, uchwalanie wytycznych dot. kierunków funkcjonowania Sądu, podejmowanie decyzji o publikowaniu orzeczeń Sądu (z zachowaniem anonimowości stron), nominacja zastępcza arbitrów, rozpatrywanie spraw dotyczących wykonywania obowiązków przez arbitrów i mediatorów oraz przestrzegania zasad etyki. Rada Arbitrażowa rozstrzyga m.in. także o wyłączeniu lub odwołaniu arbitra.

Sekretarz Generalny jest organem wykonawczym Sądu. Podejmuje także m.in. szereg czynności proceduralnych, w tym związanych z powoływaniem arbitrów, udziela wyjaśnień dotyczących działalności Sądu i zasad Regulaminu.

Rola Sekretarza Generalnego i Sekretariatu jest niezmiernie ważna w praktycznej, codziennej działalności Sądu. Sekretariat współdziała z arbitrami i ze stronami. Codziennie udzielane są informacje dotyczące arbitrażu SA przy KIG, także na pytania ze strony małych przedsiębiorstw, którym trudno sobie pozwolić na kosztowną obsługę przez renomowanych, znających arbitraż prawników. Nieocenione są działania Sekretariatu w dziedzinie kontaktów i korespondencji ze stronami, prowadzenia akt, protokółowania i zapewniania zaplecza technicznego dla przeprowadzanych rozpraw.

5) Zdatność arbitrażowa

Zakres właściwości Sądu określony w § 3 Regulaminu odzwierciedla art. 1157 kpc, według którego pod rozstrzygnięcie sądu polubownego strony mogą poddać spory o prawa majątkowe lub spory o prawa niemajątkowe – które mogą być przedmiotem ugody sądowej, z wyjątkiem spraw o alimenty. Kwestia, czy zdatność arbitrażową (objective arbitrability) mają wszelkie spory prawa majątkowe, czy tylko o prawa majątkowe mogące być przedmiotem ugody, pozostaje sporna w literaturze. Bardziej sprzyjająca arbitrażowi i moim zdaniem bardziej zasadna - w świetle wykładni prawa dokonywanej zgodnie z jej zasadami i regułami - jest pierwsza, szersza interpretacja.²³

6)Sprawa kosztów.

Taryfa Opłat Sądu jest na rozsądnym poziomie. Opłata jest w pełni przewidywalna – jej degresywne procenty od wartości przedmiotu sporu są określone jednoznacznie, bez wskazywania ram do uznania instytucji arbitrażowej. Nowa Taryfa została wprowadzona od 1 stycznia 2007 r., przewidując pewne obniżenie opłat.

7) Noblesse oblige.

Jakość działalności Sądu potwierdzają fakty. Skuteczne zaskarżanie wyroków Sądu – tj. prowadzące do ich uchylenia – zdarza się niezmiernie rzadko. Bardzo rzadkie są też przypadki wyłączenia arbitrów.

Pozycję Sądu na arenie międzynarodowej symbolicznie potwierdziło zorganizowanie w jego siedzibie w dniu 12 października 2007 r. posiedzenia Europejskiej Grupy Arbitrażowej ICC pod przewodnictwem pana Pierre Terciera i pana Piotra Nowaczyka. Co więcej, uczestniczyli w niej także wybitni arbitrzy z poza Europy - z USA i Kanady. Obrady uświetnił swoją obecnością i udziałem jeden z najwybitniejszych polskich arbitrów, aktualnie Honorowy Prezes Sądu Arbitrażowego przy KIG – dr hab. pan Tadeusz Szurski.

IV. Konkluzja

Krótkim podsumowaniem może być stwierdzenie Gary B. Borna, że „wielu praktyków międzynarodowego arbitrażu zdecydowanie zaleca arbitraż instytucjonalny. Czynią to głównie z uwagi na większą przewidywalność arbitrażu instytucjonalnego, jak również z uwagi na korzyści ze stosowania regulaminów instytucjonalnych. (…) Szczególnie w początkowej fazie arbitrażu (…) rola instytucji w uruchamianiu postępowania może być bardzo konstruktywna i efektywna”²⁴.

Uwagę tę można także odpowiednio odnieść do arbitrażu krajowego. Warto też podkreślić cenną i pożyteczną rolę instytucji arbitrażowych w zakresie administrowania postępowaniem, a także, w określonym stopniu, nadzoru.

Dla sprawdzenia się zalet arbitrażu w praktyce nieodzowne są jednak w szczególności trafne decyzje stron dotyczące wyboru zarówno arbitrów, jak i instytucji arbitrażowej, a także, last but not least, pełnomocników stron.

Andrzej Kąkolecki

1 A. Tweeddale, K. Tweeddale Arbitration of Commercial Dispute, Oxford 2007, s. 62.

2 Ł. Błaszczak, M. Ludwik Sądownictwo Polubowne, Warszawa 2007, s. 12.

3Vide J.F. Poudret, S.Besson, Comparative Law of International Arbitration, published by Sweet &

Maxwell Ltd, London 2007 s. 71.

4 Biuletyn Arbitrażowy wydawany jest przez Sąd Arbitrażowy przy KIG.

5 J.F. Poudret, S. Besson, op.cit. s. 68

6 Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo, op.cit. s. 13, z powołaniem się w przypisie na A. Tynela i R. Morka.

7 R. Morek, Mediacja i Arbitraż Komentarz, C.H.Beck, Warszawa 2006, s. 139.

8 J.F.Poudret S.Besson Comparative … s. 69

9 Termin „polubowny” i „arbitrażowy’ używany jest – zgodnie z kpc – zamiennie.

10Global Reflections on International Law, Commerce and Dispute Resulution, Liber Amicorum in honour of Robert Briner, Editors: Garald Aksen, Karl-Heinz Böckstiegel, Michael J. Mustill, Paolo Michele Patocchi, Anne Marie Whitesell. ICC Publication 693, 2005, s. 420 – 424.

11 Regulamin został wydany w formie broszury MIH w tłumaczeniu na wiele języków. Tekstami autentycznymi są jednak wersje w językach angielskim i francuskim

12 Arbitration World, Jurisdictional Comparisons, Second Edition, The European Lawyer Ltd 2006

13 Dla porównania, kpc w art. 1173 § 2 jest tu mniej kategoryczny - ustala jedynie, że sąd powszechny (jeżeli powołuje arbitra przewodniczącego lub arbitra jedynego), powinien, w sporze między osobami pochodzącymi z różnych państw, jedynie rozważyć potrzebę powołania osoby niezwiązanej z żadnym z tych państw

14 Terminy użyte w Regulaminie MIH podawane są na ogół w językach angielskim i francuskim, gdyż w językach tych sporządzone są autentyczne teksty tego Regulaminu.

15 A Guide to the ICC Rules of Arbitration by Yves Derains and A. Schwarz, Second Edition, Kluver Law International, 2005, s. 256.

16 A. Tweeddale K. Tweeddale Arbitration … s. 85

17 Global Reflections on …, s. 23.

18 Techniques for Controlling Time and Costs In Arbitration, ICC Publication 843

19 Tłumaczenie na język polski zostało opublikowane w Biuletynie Arbitrażowym Nr 4, wrzesień 2007

20 Vide A. Piechocki „Zagadnienia prawne dotyczące nazw domen internetowych”, Biuletyn Arbitrażowy Nr 3

21 Lista Arbitrów (z danymi CV) i Lista Mediatorów są opublikowane na stronie internetowej Sądu www.sakig.pol, Lista Arbitrów – także w Biuletynie Arbitrażowym Nr 3 styczeń-luty 2007.

22 Opublikowana na wspomnianej stronie oraz w Biuletynie Arbitrażowym Nr 4.

23 Za taką (szerszą) interpretacją opowiada się jednoznacznie m.in. A. Zieliński w – Kodeks Postępowania Cywilnego Tom II Komentarz do art. 506-1217, Warszawa 2006, s. 1359 oraz R. Morek … s. 115. Ze swojej strony opowiadam się również za tym poglądem, bardziej m.zd. zasadnym m.in. w świetle założenia o racjonalności prawodawcy oraz przebiegu prac legislacyjnych. Również - bardziej kompatybilnym z nowoczesnymi rozwiązaniami legislacyjnymi przyjętymi np. w prawie niemieckim czy szwajcarskim.

24 G.B.Born International Arbitration and Forum Selection Agreements: Drafting and Enforcing, Second Edition, Published by Kluwer Law International, 2006, s. 59