Rada Adwokatur i Stowarzyszeń Prawniczych Europy (CCBE) reprezentuje ponad 700 tys. prawników europejskich za pośrednictwem adwokatur i stowarzyszeń prawniczych Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Należą do niej ponadto przedstawiciele adwokatur o statusie obserwatora pochodzący z kolejnych sześciu krajów europejskich. CCBE regularnie wypowiada się w imieniu swoich członków na temat kluczowych kwestii dotyczących obywateli i prawników europejskich.

W dziedzinie Europejskiego Prawa Umów, w listopadzie 2006 r. CCBE przyjęła rezolucję (patrz: http://www.ccbe.org/fileadmin/user_upload/NTCdocument/en_contract_law_ccbe1_1183717536.pdf) dotyczącą Wspólnego Systemu Odniesienia (Common Frame of Reference – dalej CFR). Celem CFR było stworzenie ramowego zbioru zasad wraz z objaśnieniami, które będą służyły za punkt odniesienia europejskim i krajowym ustawodawcom oraz europejskim i krajowym sądom, w tym sądom polubownym, gdy będą poszukiwać powszechnie akceptowanego rozwiązania danego problemu. Zbiór ten został również przygotowany w celu umożliwienia stronom umów, transgranicznych bądź krajowych, włączenie do nich treści zawartych w CFR. Ponadto CFR ma za zadanie pomagać małym i średnim przedsiębiorstwom w prowadzeniu działalności (głównie zagranicznej), oraz przyczynić się do wzrostu zaufania konsumentów do właściwego funkcjonowania Rynku Wewnętrznego w sytuacji, kiedy kupują towar lub zamawiają usługi w firmie znajdującej się w innym kraju. Polityczna przyszłość tego akademickiego CFR, zwanego Projektem Wspólnego Systemu Odniesienia (Draft Common Frame of Reference – DCFR) jest w dalszym ciągu niepewna. Komisja Europejska wprowadziła narzędziową funkcję CFR, innymi słowy, tekst pomagający Komisji poprawić wewnętrzną spójność dyrektyw dotyczących ochrony konsumentów w zakresie prawa umów. Jednakże CFR może również służyć za "instrument opcjonalny", tj. niezależny system prawa umów, uzupełniający systemy istniejące w Państwach Członkowskich, który mogą wybrać strony zawierające umowę transgraniczną1.

W rezolucji CCBE z listopada 2006 r. postanowiono, że:
CCBE w pełni popiera inicjatywę utworzenia Wspólnego Systemu Odniesienia w celu poprawy jakości i spójności istniejącego acquis oraz przyszłych instrumentów prawnych w dziedzinie prawa umów.
CCBE wyraża chęć współpracy w tej materii zarówno z Komisją Europejską, jak i Parlamentem Europejskim, poprzez wspieranie tego ważnego politycznego przedsięwzięcia praktyczną i akademicką wiedzą prawniczą.
W 2007 roku CCBE podjęła pracę nad niektórymi zasadami Europejskiego Prawa Umów, takimi jak:

1.Swoboda zawierania umów,
2. Standardowe klauzule używane w umowach,
3.Pojęcia przedsiębiorcy i konsumenta,
4.Zadośćuczynienia i odszkodowania.
]
Opracowanie niniejszego dokumentu stanowiło kolejny krok w tej pracy2. CCBE nawiązała do badań podjętych przez Wspólną Sieć ds. Europejskiego Prawa Prywatnego w kontekście Szóstego Ramowego Programu UE, "Sieć Doskonałości" (Network of Excellence). Sieć Doskonałości ds. Wspólnych Zasad Europejskiego Prawa Umów (CoPECL – Common Principles of European Contract Law), założona w maju 2005 r., składa się z szeregu uniwersytetów, instytucji i innych organizacji, a także ponad 150 badaczy działających we wszystkich Państwach Członkowskich UE. Sieć obejmuje kilka grup, takich jak Grupa Badawcza ds. Europejskiego Kodeksu Cywilnego, Grupa ds. Acquis, Grupa ds. Wpływu Ekonomicznego, itd. Sieć stworzyła Projekt Wspólnego Systemu Odniesienia (Draft Common Frame of Reference – DCFR) dla europejskiego prawa umów. Propozycja jest przedstawiona w formie zasad, obejmujących definicje, pojęcia ogólne oraz zasady prawne.

W związku z tym, że DCFR przygotowany przez Grupę Badawczą ds. Europejskiego Kodeksu Cywilnego oraz Grupę Badawczą ds. Prawa Prywatnego WE (Grupa ds. Acquis) został przekazany do Komisji Europejskiej, CCBE chciałaby wnieść swój wkład do tych prac. W celu przygotowania się do debaty politycznej Parlamentu Europejskiego i Rady związanej z pracą grup akademickich ds. DFCR, CCBE odbyła szereg dyskusji i konsultacji, które umożliwiły sformułowanie stanowiska w sprawie najważniejszych i decydujących zasad. Niniejszym CCBE wyraża chęć i gotowość uczestnictwa we wszelkich przyszłych debatach dotyczących kształtu Europejskiego Prawa Umów.

1.Swoboda zawierania umów

Proponuje się, aby swoboda zawierania umów została uznana przez CCBE za podstawową zasadę umów, stosowaną zarówno w odniesieniu do obywateli Europy, jak i przedsiębiorstw. Swoboda ta stanowi solidną podstawę prawa wszystkich krajów europejskich. Istnieją jednak sytuacje lub rodzaje umów, które mogą usprawiedliwić ograniczenie tej swobody, czy to poprzez obowiązek przestrzegania pewnych zasad i zapobieganie wpisywaniu nieuczciwych warunków umowy, czy w jakiejkolwiek innej formie; dotyczy to w szczególności przypadków, w których mogą zaistnieć różnice siły negocjowania oraz brak wiedzy i zrozumienia. Pomimo że prawo poszczególnych krajów europejskich różni się w tej materii, CCBE uważa, że w chwili obecnej poszukiwanie wspólnej płaszczyzny dla wszystkich stosowanych rodzajów ograniczeń nie jest wskazane. Dlatego też CCBE jest zdania, że Komisja powinna podjąć dodatkowe badania.

CCBE popiera stosowanie zasady swobody zawierania umów w stosunku do wszystkich zobowiązań umownych, zarówno pomiędzy konsumentem i przedsiębiorcą (B2C), jak i pomiędzy przedsiębiorcami (B2B). W tej kwestii należy zauważyć, że umowy typu B2B stanowią już część wspólnotowego acquis.

Na potrzeby bardziej spójnego prawa umów na szczeblu europejskim, warto jest rozważyć analizę istniejących przepisów, mających zastosowanie do umów typu B2B, aby zagwarantować, że ich treści będą spójne w sytuacji, gdy zostaną włączone do nowego instrumentu europejskiego.

Wiele Państw Członkowskich wprowadziło różne formy bezpośredniej odpowiedzialności producentów. Art. 12 Dyrektywy o sprzedaży zobowiązał Komisję Europejską do zbadania, czy warto zasadę bezpośredniej odpowiedzialności wprowadzić dla dobra konsumentów. Biorąc to pod uwagę, CCBE jest zdania, że takie podejście jest właściwe, ponieważ służy interesom konsumenta w przypadku zastosowania rozwiązania polegającego na wymianie wadliwych produktów, zaś w wypadku innych rozwiązań, wówczas gdy sprzedawca końcowy nie wypełnia w rozsądnym terminie swoich obowiązków związanych ze sprzedażą wadliwego produktu. Ponadto, biorąc pod uwagę punkt 9 preambuły Dyrektywy o sprzedaży konsumenckiej3, CCBE przyznaje, że w celu ochrony konsumentów, sprzedawcy końcowemu powinno przysługiwać prawo podjęcia środków prawnych wobec producenta. Prawo takie powinno być ponadto rozszerzone na wszystkie przypadki łamania zobowiązań umownych, z wyjątkiem sytuacji, kiedy odpowiedzialność ponosi sprzedawca końcowy bądź którykolwiek z pośredników w łańcuchu dystrybucji.

2.Standardowe klauzule używane w umowach

Stosowanie standardowych klauzul, umów modelowych czy podobnych technik stosowanych w umowach jest zjawiskiem znanym we wszystkich europejskich systemach prawnych. Acquis przewiduje szereg instrumentów służących do ich kontroli, wśród których najważniejsza jest Dyrektywa 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Załącznik do Dyrektywy 93/13 nazywany jest "szarą listą"; daje ona sędziemu prawo decydowania o nieuczciwości danej klauzuli, czym różni się od "czarnej listy", która automatycznie uznaje niektóre warunki za nieuczciwe. W związku z tym CCBE uznaje tę listę standardowych klauzul ("szarą listę”) za solidną podstawę ochrony konsumentów4.

Zdaniem CCBE należy dążyć do osiągnięcia wyższego poziomu jednolitości w standardowych warunkach umowy we wszystkich europejskich Państwach Członkowskich poprzez odnoszenie się do wszelkich klauzul zawartych na "szarej liście". Ponadto, ważne wydaje się nadanie odwrotnego kierunku niektórym orzeczeniom Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości5, dzięki czemu sądy krajowe nie będą jedynymi mającymi prawo do decydowania o stosowaniu klauzul zawartych na "szarej liście".

CCBE popiera stanowisko, że w przypadku standardowych warunków umów, które zostały "wynegocjowane indywidualnie"6, zasady ochrony konsumenta nie powinny być stosowane, pod warunkiem, że konsument w czasie negocjacji miał możliwość wywarcia rzeczywistego wpływu na treść warunków umowy zgodnie ze swoimi najlepszymi interesami. Zakładając, że takie indywidualne negocjacje rzeczywiście miały miejsce, ogólna zasada swobody zawierania umów powinna obowiązywać bez dalszych ograniczeń.

Biorąc pod uwagę te zasady, CCBE utrzymuje, że jeśli zachodzi taka potrzeba każde Państwo Członkowskie może wyjść poza treść "szarej listy", aby lepiej chronić konsumentów.

Umowy typu B2B są regulowane zasadami dotyczącymi klauzul i warunków ogólnych. Prawo umów opiera się na założeniu, że strony posiadają jednakową siłę negocjowania. Umowy B2B powinny jednak być regulowane prawnie, aby korygować odstępstwa od dobrych praktyk handlowych, pod warunkiem, że te ogólne klauzule lub warunki mogą być uznane za rażąco nieuczciwe wobec dłużnika. CCBE jest zdania, że standardowa zasada zawarta w artykule 3(3) dyrektywy o opóźnieniach w płatności7 jest odpowiednia, aby zabezpieczyć "słabszą" stronę, np. osobę nie będącą konsumentem.

3.Pojęcia przedsiębiorcy i konsumenta

Obecnie Dyrektywy WE nie zawierają spójnych definicji pojęć "konsument" i "przedsiębiorca", pomimo iż są to podstawowe pojęcia acquis konsumenckiego. Ogólnie rzecz biorąc, istniejące definicje mają dwie wspólne i powtarzające się cechy: (i) konsument jest osobą fizyczną oraz (ii) działa w celach nie związanych z działalnością handlową8.

Pomimo braku ogólnej definicji, CCBE opowiada się za używaniem pojęć przedsiębiorcy i konsumenta w powyższym sensie w instrumencie przekrojowym, który byłby implementowany w przewidywalnej przyszłości. CCBE zdaje sobie sprawę z faktu, że trudno jest prawidłowo zdefiniować szerszą ochronę konsumentów w sposób, który byłby zadowalający dla wszystkich Państw Członkowskich.

Jednakże z politycznego punktu widzenia wskazane byłoby poszerzenie zakresu tej definicji, zgodnie z konkretnymi kryteriami odzwierciedlającymi różnice siły negocjowania istniejące pomiędzy konsumentem i przedsiębiorcą, pod warunkiem zastosowania standardowych warunków umowy.

4.Zadośćuczynienia i odszkodowania

We wspólnotowym acquis można znaleźć definicje różnych obowiązków, jak na przykład zobowiązania związane z udzielaniem informacji przed zawarciem umowy lub zasady postępowania przedsiębiorców zgodnie z dobrymi praktykami w stosunku do konsumentów. Oprócz Artykułu 2 Dyrektywy o sprzedaży konsumenckiej, Artykuł 7 Dyrektywy o nieuczciwych praktykach handlowych reguluje w bardziej ogólny sposób kwestię obowiązku informowania konsumentów przez przedsiębiorców przed zawarciem umowy.

Biorąc pod uwagę fakt, że definicje obowiązków już są częścią wspólnotowego acquis, absolutna większość CCBE opowiada się za europejskim instrumentem ramowym, który nakreśla ogólne zasady zadośćuczynienia tak, jak są one przewidziane np. w punktach 9 i 11 preambuły oraz w artykule 4 Dyrektywy o sprzedaży konsumenckiej, w tym odszkodowania. CCBE uważa, że sformułowanie obowiązków wymaga ustalenia adekwatnych środków wyrównania krzywdy, w tym odszkodowań, w celu poprawy ochrony konsumentów.

Przedstawiając swoje stanowisko w sprawie kilku wybranych zasad Europejskiego Prawa Umów, które mają zasadnicze znaczenie polityczne, CCBE zmierza do włączenia się do debaty politycznej. W ten sposób CCBE ponawia swoją gotowość do współpracy zarówno z Komisją Europejską, jak i Parlamentem Europejskim poprzez podzielenie się praktyczną i akademicką wiedzą przy tym ważnym politycznym przedsięwzięciu.

1 Por.: prof. Christian von Bar, An Introduction to the Academic Common Frame of Reference (Wstęp do akademickiego Wspólnego Systemu Odniesienia), prelekcja wygłoszona podczas seminarium ERA Towards a Common Frame of Reference – Principles of European Contract Law (W kierunku Wspólnego Systemu Odniesienia – Zasady Europejskiego Prawa Umów) w Trewirze w dn. 19-21 września 2007 r.

2 Z wyłączeniem Zjednoczonego Królestwa. Chociaż delegacja brytyjska do CCBE akceptuje twierdzenie, że swoboda zawierania umów jest podstawową zasadą prawa umów, nie może jednak udzielić poparcia pozostałej części niniejszego stanowiska CCBE. Delegacja brytyjska w dalszym ciągu popiera rezolucję CCBE w sprawie Europejskiego Prawa Umów z listopada 2006 r.

3 Dyrektywa 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumpcyjnych i związanych z tym gwarancji:

(9) sprzedawca powinien być bezpośrednio odpowiedzialny przed konsumentem za zgodność towarów z umową; jest to tradycyjne rozwiązanie zawarte w porządku prawnym Państw Członkowskich; jednakże sprzedawca powinien mieć swobodę, zagwarantowaną w prawie krajowym, do podjęcia kroków przeciwko producentowi, poprzedniemu sprzedawcy w tym samym łańcuchu umownym lub przeciwko każdemu innemu pośrednikowi, o ile nie zrzeknie się takich uprawnień; niniejsza dyrektywa nie narusza zasady swobody umowy między sprzedawcą, a producentem, poprzednim sprzedawcą czy jakimkolwiek innym pośrednikiem; zasady regulujące przeciwko komu i jakie kroki mogą być podjęte przez sprzedawcę będą ustalone w prawie krajowym.

4 Patrz: Draft Acquis Principles – Artykuł 6:305 (Thomas Pfeiffer i Terminology Group).

5 ETS, 1.4.2004, C-237/02 Freiburger Kommunalbauten oraz ETS – 26.10.2006, C-168/05 Elisa Maria Mostaza.

6 Patrz: Draft Acquis Principles – Artykuł 6:101, sekcja 2 (Thomas Pfeiffer i Terminology Group):

(2) Klauzula przedstawiona przez jedną ze stron (użytkownika) nie jest wynegocjowana indywidualnie, jeśli druga strona nie miała możliwości wywarcia wpływu na jej treść, ponieważ została ona opracowana wcześniej, jako część sformułowanej uprzednio standardowej umowy. W umowach pomiędzy przedsiębiorstwem a konsumentem, klauzule opracowane przez osobę trzecią uznaje się za przedstawione przez przedsiębiorstwo, chyba że do umowy wprowadził je konsument.

7 Dyrektywa 2000/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 lipca 2000 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych:

Artykuł 3(3). Odsetki od opóźnień w płatności. 3. Państwa Członkowskie zapewnią, że porozumienie w sprawie terminów płatności lub skutków opóźnień w płatnościach, które nie jest zgodne z postanowieniami ust. 1 lit. b) do d) i ust. 2, nie może zostać uznane lub uzasadniać roszczenia o odszkodowanie, jeśli przy badaniu wszelkich okoliczności, łącznie z dobrą praktyką handlową i rodzajem towaru, można uznać je za rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela. Przy rozpoznaniu, czy dane porozumienie jest rażąco nieuczciwe wobec wierzyciela, rozważa się m.in., czy istnieją obiektywne przyczyny, dla których dłużnik żąda odstępstwa od postanowień ust. 1 lit. b) do d) i ust. 2. Jeśli porozumienie tego rodzaju zostanie uznane za rażąco nieuczciwe, należy zastosować terminy ustawowe, chyba że sądy krajowe ustalą inne sprawiedliwe warunki.

8 G. Alpa, J. Herre, E. Hondius (Task Force on Consumers and Professionals), The notions of consumer and professional and some related questions, s. 3.