28 listopada 2008 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła plan działania w zakresie  e-sprawiedliwości. Jest to kolejny krok Unii Europejskiej i jej krajów członkowskich w kierunku usprawnienia paneuropejskiej współpracy w obszarze wymiaru sprawiedliwości.
Pomysł wykorzystania nowych technologii w zarządzaniu i codziennej pracy wymiaru sprawiedliwości na poziomie europejskim nie jest nowy. Już w 2003 roku Komisja Europejska stworzyła portal Europejskiej Sieci Sądowniczej w sprawach cywilnych i handlowych. Ponadto, wykorzystując doświadczenia krajów członkowskich prowadzi pogłębione studia nad możliwością wykorzystania podpisu elektronicznego, dokumentów elektronicznych i innych nowoczesnych narzędzi przydatnych w wymiarze sprawiedliwości.

1. Co to jest e-sprawiedliwość?

Komisja Europejska definiuje e-sprawiedliwość jako ”wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w celu ułatwienia obywatelom dostępu do wymiaru sprawiedliwości i podniesienia skuteczności działania organów sądowych, rozumianego jako wszelkie czynności w zakresie rozwiązywania sporów lub karania pewnych zachowań”.
E-sprawiedliwość nie może być budowana w oderwaniu od innych działań Unii Europejskiej i jej krajów członkowskich. Powinna być integralną częścią systemu e- administracji (e-government), ułatwiającego zarządzanie oraz dostęp obywateli do organów władzy na każdym szczeblu.
Dzięki realizacji strategii w zakresie e-sprawiedliwości powinny zostać zrealizowane trzy podstawowe cele:
- Ułatwienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości każdemu obywatelowi;
- Usprawnienie współpracy organów sądowych, zarówno na poziomie europejskim, jak i w ramach współpracy transgranicznej pomiędzy krajami członkowskimi UE;
- W rezultacie ma zwiększyć się skuteczność działania samego wymiaru sprawiedliwości.

2. Co zawiera strategia w obszarze e-sprawiedliwości?

Sercem systemu e-sprawiedliwości będzie europejski portal e-sprawiedliwości, który zapewni dostęp do systemu w całej Europie. Ma on spełniać potrójną rolę.
Po pierwsze portal będzie źródłem informacji, sporządzonych w językach urzędowych Unii Europejskiej dla obywateli krajów członkowskich, na przykład:
- informacje o prawach ofiar przestępstw w postępowaniu karnym na szczeblu krajowych i europejskim,
- prawa przysługujące oskarżonym w krajach członkowskich,
- zasady wnoszenia spraw do sądów innych krajów członkowskich oraz obrony w trakcie postępowania w innym państwie.
Ponadto w części informacyjnej portalu znajdzie się szereg praktycznych wiadomości takich jak krótki opis właściwych organów wymiaru sprawiedliwości, dane teleadresowe, zasady udzielania pomocy prawnej itp.
Po drugie będą się na nim znajdować odsyłacze do innych istniejących portali europejskich (Eur-Lex, PreLex SCADPus, Eurovoc oraz IATE), do stron e-administracji (EBR, EULIS, SOLVIT, Epoline i in.) oraz stron informujących o procedurach alternatywnych i wsparciu postępowań sądowych (ADR, E-Apostille i in.).
W tym dziale będzie się również znajdować pomoc w tłumaczeniach językowych. Komisja Europejska zamierza stworzyć bazę danych wykwalifikowanych tłumaczy sądowych. Ponadto w ramach portalu mają być rozwijane narzędzia tłumaczenia automatycznego. Jakkolwiek dostępne rozwiązania techniczne w tym zakresie są dalekie od doskonałości, to jednak umożliwiają one takie przetłumaczenie tekstu, by odbiorca zrozumiał jego ogólne znaczenie.
W przyszłości portal ma stanowić platformę bezpośredniego dostępu do istniejących europejskich i krajowych baz danych (np. notariusz z Polski będzie mógł sprawdzić status prawny nieruchomości w odpowiednim rejestrze w Hiszpanii poprzez portal, bez konieczności żmudnego wyszukiwania najpierw rejestru hiszpańskiego, a następnie samej nieruchomości w tym rejestrze).
Po trzecie portal ma umożliwić dostęp do istniejących i przyszłych procedur europejskich w formie elektronicznej (np. europejski nakaz zapłaty, zlecenie płatnicze). W tym dziale mają się także znajdować formularze interaktywne dla użytkowników indywidualnych. Formularze te mają zostać zestandaryzowane tak, aby umożliwić łatwe korzystanie z narzędzi automatycznego tłumaczenia.

System e-sprawiedliwości na poziomie europejskim ma mieć postać zdecentralizowaną. Portal ma być węzłem łączącym już istniejące i mające powstać w przyszłości elektroniczne rejestry, bazy danych i inne narzędzia na poziomie europejskim jak i krajowym. Aby taki portal mógł funkcjonować i odnieść sukces niezbędne jest spełnienie kilku warunków:
- Bezpieczeństwo – użytkownicy portalu zarówno indywidualni jak i instytucjonalni muszą mieć pewność, że do przesyłanych przez nich danych nie będą miały dostępu osoby trzecie. W tym kontekście należy również zapewnić ochronę danych osobowych, a dostęp do zgromadzonych informacji powinny mieć jedynie osoby uprawnione (np. dostęp do rejestru skazanych, czy rejestru dłużników). Pociąga to za sobą konieczność zapewnienia bezpiecznej elektronicznej weryfikacji tożsamości użytkowników portalu, jeżeli będą chcieli uzyskać dostęp do danych wrażliwych lub tych z ograniczonym dostępem.
- Standaryzacja zabezpieczeń i elektronicznej weryfikacji tożsamości – w chwili obecnej w każdym kraju członkowskim UE istnieją różne standardy techniczne podpisu elektronicznego. Nie należy dążyć do wprowadzenia jednolitego standardu, lecz do stworzenia takiej platformy, która umożliwiałaby współpracę ze sobą różnorodnych rozwiązań technicznych.
- Łatwość użytkowania – taki portal powinien być przyjazny użytkownikowi, obsługiwany intuicyjnie w dowolnym języku urzędowym UE i zapewniać łatwość obsługi osobom bez specjalistycznej wiedzy.

Poza europejskim portalem e-sprawiedliwości w strategii Unii Europejskiej mieszczą się także:
- Kontynuacja łączenia w sieć krajowych rejestrów karnych – w 2009 roku Komisja ma udostępnić krajom członkowskim odpowiednie narzędzia informatyczne umożliwiające szybką wymianę danych pomiędzy krajowymi rejestrami karnymi.
- Stworzenie bezpiecznej sieci wymiany danych pomiędzy organami sądowymi – obecnie ustawodawstwo UE umożliwia stworzenie takiej sieci w obszarze postępowania karnego. Rozszerzenie takiej możliwości na inne obszary prawa powinno zaowocować w przyszłości powstaniem skutecznego narzędzia elektronicznej wymiany informacji, a wraz ze standaryzacją formularzy i dokumentów taką sieć można wyposażyć w instrumenty służące automatycznym tłumaczeniom językowym.

- Promowanie telekonferencji i umożliwianie przesłuchań w sądzie i poza nim na odległość - ponieważ już istnieją akty prawne, które zezwalają na stosowanie techniki telekonferencji i przesłuchania na odległość w niektórych procedurach sądowych, Komisja będzie propagować wykorzystanie tych technik, a także sporządzi i udostępni podręcznik korzystania z takich możliwości. Możliwe będzie również wyszukanie sądów dysponujących możliwościami technicznymi przeprowadzania wideokonferencji dzięki udostępnionym w internecie atlasom sądowym.

- Pomoc w tłumaczeniach – ze względu na istniejącą wielojęzyczność w Unii Europejskiej strategia w dziedzinie e-sprawiedliwości musi być dostosowana do tego faktu. W tym obszarze wymiar sprawiedliwości będzie wspomagany na trzy sposoby:
- wspomaganie rozwoju narzędzi tłumaczenia automatycznego;
- utworzenie bazy danych o pisemnych i ustnych tłumaczach sądowych;
- tworzenie formularzy elektronicznych umożliwiających tłumaczenia automatyczne. Dzięki gotowej terminologii i istniejącym już frazom takie tłumaczenie będzie przebiegało znacznie szybciej i w sposób dużo bardziej poprawny.

Zgodnie z przyjętym planem działania wdrażanie głównych etapów tego projektu zakończy się do 2013 r.

W planach Prezydencji Republiki Czeskiej w Radzie znajduje się zorganizowanie w dniach 17-18 lutego w Pradze konferencji poświęconej e-sprawiedliwości w Europie.

Rafał Ciesielski

 ILUSTRACJE OMAWIANEGO TEMATU ZAMIESZCZONO PONIŻEJ JAKO PLIKI DO POBRANIA W FORMACIE GIF ORAZ PDF