Sprawa o sygnaturze C-444/07 wejdzie na stałe do piśmiennictwa prawa wspólnotowego. 21 stycznia 2010 r.  Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej  (pierwsza izba) w Luksemburgu w składzie:  A. Tizzano, prezes izby pełniący obowiązki prezesa pierwszej izby, E. Levits, A. Borg Barthet, M. Ilešič i J.J. Kasel (sprawozdawca), sędziowie, rzecznik generalny: M. Poiares Maduro, sekretarz: K. Malaček, administrator, uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 18 czerwca 2009 r. mającej za przedmiot wniosek Sądu Rejonowego Gdańsk–Północ w Gdańsku o wydanie, na podstawie art. 234 WE[1], orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w postępowaniu upadłościowym wszczętym wobec MG Probud Gdynia sp. z o.o. orzekł, co następuje:

Wykładni rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego, w szczególności jego art. 3, 4, 16, 17 i 25, należy dokonywać w ten sposób, że w postępowaniu takim jak toczące się przed sądem krajowym po wszczęciu głównego postępowania upadłościowego w jednym państwie członkowskim właściwe organy innego państwa członkowskiego, w którym nie zostało wszczęte wtórne postępowanie upadłościowe, są zobowiązane, z zastrzeżeniem wystąpienia przyczyn odmowy przewidzianych w art. 25 ust. 3 i art. 26 rozporządzenia, do uznania i wykonania wszystkich orzeczeń dotyczących tego głównego postępowania upadłościowego i nie mają w związku z tym prawa zarządzić, na podstawie ustawodawstwa owego innego państwa członkowskiego, środków egzekucyjnych dotyczących majątku dłużnika – którego upadłość została ogłoszona – znajdującego się na terytorium wspomnianego innego państwa członkowskiego, jeśli ustawodawstwo państwa wszczęcia postępowania na to nie zezwala i gdy przesłanki zastosowania art. 5 i 10 wspomnianego rozporządzenia nie są spełnione.

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu powinien mieć duże znaczenie dla praktyki i to nie tylko w ramach polskiego wymiaru sprawiedliwości.

W systemie instytucjonalnym Wspólnoty Europejskiej rola Trybunału, a także  działającego  od 1988 r. Sądu  Pierwszej Instancji,  jest nie do przecenienia. Zgodnie bowiem  z zasadą autonomii sądowej, Trybunał Sprawiedliwości działający  jako instytucja ponadnarodowa, czuwa nad przestrzeganiem wykładni i stosowania prawa wspólnotowego. Jednolitość interpretacji i stosowanie prawa wspólnotowego stanowi już teraz, a w przyszłości tym bardziej stanowić będzie o prawidłowym  funkcjonowaniu całej Unii Europejskiej.

Jak na razie, niestety, praktyka poszczególnych państw członkowskich (i to nie tylko tych, przyjętych do UE w 2004 roku) odbiega często  od  najlepszych nawet   rozwiązań prawnych.

Spółka z Polski pod nazwą MG Probud Gdynia Sp. z o.o. w 2003 r. rozpoczęła działalność gospodarczą na niemieckim rynku usług budowlanych, posiadając własny samobilansujący się oddział w Niemczech. Wskutek recesji  w sektorze budowlanym w Niemczech, w kwietniu 2005 r. zarząd spółki złożył do Sądu Rejonowego w Gdańsku wniosek o ogłoszenie jej upadłości obejmującej likwidację majątku. Postanowieniem z 9 czerwca 2005 r. ogłoszona została  upadłość tej spółki.
                W tym samym czasie Główny Urząd Celny (Hauptzollamt) w Saarbrücken prowadził postępowanie przeciwko dyrektorowi oddziału spółki w Niemczech, któremu zarzucono, że nie wypłacił należnych wynagrodzeń pracownikom oraz nie odprowadził należnych składek do niemieckiej kasy urlopowej. Na wniosek Urzędu Celnego, Sąd Rejonowy w Saarbrücken 11 lipca 2005 r. - a  więc już ogłoszeniu upadłości MG Probud Gdynia -  wydał postanowienie o ustanowieniu zabezpieczenia egzekucyjnego (der dingliche Arrest) na majątku dłużnika.    Wydane postanowienie sądu niemieckiego spowodowało zajęcie wierzytelności spółki w kwocie 50.683,08 euro  przysługujących jej od niemieckich inwestorów.

Syndyk masy upadłości Aleksander Stocki skierował w tej sytuacji pismo do Prezesa Landgericht Saarbrücken (Sygn. akt: 8 Qs 75/05), w którym powołał się  m.in. na art. 4 ust. 1  Rozporządzenia Rady WE Nr 1346/2000 z 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Official Journal L 160, 30/06/2000 P. 0001–0018) wnosząc  o anulowanie tego zabezpieczenia, które zostało podtrzymane  orzeczeniem z 4 sierpnia 2005 r. 8 Wielkiej Izby Karnej Sądu Krajowego w Saarbrucken.  

Wobec braku reakcji niemieckich władz sądowych na to pismo, na wniosek syndyka nadzorująca postępowanie upadłościowe sędzia Ewa Kubiak z Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku wystąpiła  27 czerwca 2007 r. z dwoma pytaniami  prejudycjalnymi  do TSWE w Luksemburgu: 

„1) Czy organy administracji państwowej państwa członkowskiego uprawnione są do dokonania zajęcia środków finansowych znajdujących się na rachunku bankowym podmiotu gospodarczego po ogłoszeniu jego upadłości w innym państwie członkowskim (zastosowania tzw. aresztu majątkowego) wbrew regulacji prawa krajowego państwa wszczęcia postępowania (art. 4 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 […]) – w sytuacji gdy nie zachodzą przesłanki […] zastosowania dyspozycji art. 5 oraz 10 powołanego rozporządzenia, wobec treści art. 3, 4, 16, 17 oraz 25 rozporządzenia […], tj. w świetle regulacji dotyczących jurysdykcji sądu państwa wszczęcia postępowania upadłościowego, prawa właściwego dla tego postępowania oraz przesłanek i skutków uznania postępowania upadłościowego?

2) Czy w świetle art. 25 ust. 1 i nast. rozporządzenia […] organy administracji państwa członkowskiego, w którym nie wszczęto wtórnego postępowania upadłościowego, a które podlega przezeń uznaniu na mocy art. 16 ww. rozporządzenia, mogą odmówić uznania orzeczeń państwa wszczęcia postępowania dotyczących prowadzenia i ukończenia [zakończenia] postępowania upadłościowego na podstawie art. 31–51 konwencji brukselskiej o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych […], ”.

           Pytania prejudycjalne zostały opublikowane w dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej w dniu 24 listopada 2007 r.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na to, że z punktu widzenia przyczyniania się ETS do kształtowania nowego systemu prawnego Wspólnoty, najdonioślejszą rolę odgrywa obecnie procedura odesłania prejudycjalnego, stanowiąca swego rodzaju pomost między sądem krajowym rozstrzygającym w sprawie a Trybunałem stojącym na straży przestrzegania prawa europejskiego. Jego istotą  jest przyznanie sądom krajowym możliwości zapewnienia jednolitej wykładni i stosowania we wszystkich Państwach Członkowskich  prawa Unii Europejskiej.

Rola Trybunału Sprawiedliwości w procedurze prejudycjalnej polega na dokonywaniu wykładni prawa wspólnotowego lub orzekaniu w przedmiocie jego ważności, nie zaś na stosowaniu tego prawa do stanu faktycznego leżącego u podstaw postępowania przed sądem krajowym, gdyż to zadanie należy do właściwości sądu krajowego. Misją Trybunału jest,  aby  udzielona odpowiedź była pomocna w rozwiązaniu sporu, chociaż – co oczywiste - do sądu krajowego należy wyciągnięcie z tej odpowiedzi odpowiednich wniosków, w tym także podjęcie decyzji o niestosowaniu danego przepisu prawa krajowego.   

Pismem z 15 lipca 2008 r. Trybunał doręczył syndykowi masy upadłości odpis wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w trybie art. 234 WE i wezwał do nadesłania dodatkowych informacji. W odpowiedzi Syndyk podtrzymał  swoje stanowisko. Jednocześnie wskazał na wyjątkową argumentację sądu niemieckiego, z której wynikało wprost, że działania polskiego sądu upadłościowego i syndyka mogłyby doprowadzić do „wyprowadzenia” majątku z Niemiec w celu zaspokojenia tylko wierzycieli polskich.

Pomijając nawet tę rzadko spotykaną argumentację, stanowisko sądów niemieckich obu instancji naruszyło tzw. zasadę supremacji oraz bezpośredniego skutku – czyli naczelne zasady ustrojowe porządku prawnego Wspólnoty. Pierwsza z nich stanowi wprost, iż norma prawa UE ma pierwszeństwo w przypadku kolizji z normą prawa krajowego, niezależnie od miejsca, jakie ta ostatnia zajmuje w hierarchii prawa krajowego.

   Pismem z 3 lutego 2009 r. Trybunał poinformował syndyka, iż zgodnie z ustalona procedurą do zadanych pytań prejudycjalnych wpłynęły uwagi na piśmie Republiki Federalnej Niemiec, Republiki Włoskiej, Rzeczpospolitej Polskiej oraz Komisji Wspólnot Europejskich. 

          Rzeczpospolita Polska w swoich uwagach wskazała[2] m.in., że „organy administracji państwa członkowskiego nie są uprawnione do dokonania zajęcia środków finansowych znajdujących się na rachunku bankowym upadłego przedsiębiorcy, prowadzonym w tym państwie, po ogłoszeniu jego upadłości w innym państwie członkowskim zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli zajęcie takie nie jest dopuszczalne według prawa państwa wszczęcia postępowania upadłościowego (art. 4 rozporządzenia)”.

            Stanowisko rządu włoskiego było bardziej jednoznaczne. Stwierdzono w nim:  „że organy administracji państwowej państwa członkowskiego nie mają prawa zajęcia środków finansowych zdeponowanych na koncie bankowym podmiotu gospodarczego po wszczęciu w innym państwie członkowskim postępowania w sprawie jego niewypłacalności, sprzecznie z prawem krajowym państwa wszczęcia postępowania, w sytuacji, gdy zachodzą przesłanki stosowania art. 5 i 10 rozporządzenia”.         

           Rząd niemiecki starał się natomiast wykazać,  iż z przedstawionego stanu faktycznego nie wynikało  jednoznacznie, czy w przypadku postępowania upadłościowego wszczętego przez Sąd Rejonowy Gdańsk–Północ w Gdańsku chodzi o postępowanie wymienione w załączniku A do rozporządzenia, podważając tym samym możliwość zastosowania w/w aktu w niniejszej sprawie i podtrzymując tym samym argumentację z orzeczenia Sądu Krajowego w  Saarbrücken z 4 sierpnia 2005 r.

Komisja WE przychylając się do stanowiska pełnomocników syndyka argumentowała,  że postanowienie z 9 czerwca 2005 r. o ogłoszeniu upadłości MG Probud Gdynia Sp. z o.o. odpowiada postanowieniom wyliczonym w Załączniku II rozporządzenia Rady nr 603/2005 z 12 kwietnia 2005 roku zmieniającego wykazy postępowań upadłościowych i likwidacyjnych oraz zarządców, zamieszczone w załącznikach A, B i C do rozporządzenia (WE) nr 1346/2000 w sprawie postępowania upadłościowego. Artykuł 2 rozporządzenia 603/2005 stanowi ponadto, że rozporządzenie to wchodzi w życie następnego dnia po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym. Publikacja ta miała miejsce 20 kwietnia 2005 r., a zatem – co bardzo ważne - zanim jeszcze Sąd Rejonowy  w  Saarbrücken wydał decyzję nakładającą areszt na majątek spółki i zanim wszczęte zostało postępowanie upadłościowe w Polsce.  

14 maja 2009 r. Trybunał powiadomił syndyka, że do rozpoznania sprawy  wyznaczona został pierwsza izba  Trybunału, a nadto, że na podstawie art. 20 piąty akapit swojego Statutu Trybunał postanowił, że sprawa zostanie rozstrzygnięta bez opinii rzecznika generalnego.

Jak wiadomo rozprawa przez Trybunałem obejmuje co do zasady trzy części – wystąpienia stron, pytania zadawane przez członków Trybunału oraz repliki. Wystąpienia stron mają mieć na celu wyjaśnienie lub pogłębienie kwestii uznanych przez pełnomocnika strony za szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia Trybunału. Przypomnienie ram faktycznych i prawnych sporu jest co do zasady zbyteczne i wręcz zabronione.

Posiedzenie Trybunału rozpoczęło się od krótkiego spotkania przedstawicieli stron (na rozprawę nie przybyli przedstawiciele Niemiec i Włoch)  - poza salą rozpraw – które prowadził  przewodniczący składu sędziowskiego sędzia  Marko Ilešič ze Słowenii w obecności pozostałych członków składu orzekającego.
          Po wywołaniu rozprawy przewodniczący składu sędzia Marko Ilešič – za zgodą wszystkich pełnomocników - odstąpił od prezentacji sprawozdania, które miał wygłosić   sędzia Jean Jaques  Kasel. Prezentacja stanowiska w imieniu syndyka masy upadłości odbyła się zgodnie z tezami wystąpienia przesłanego wcześniej do Luksemburga. W wystąpieniu tym podkreślono aspekt społeczny pytania prejudycjalnego w kontekście niewypłaconych wynagrodzeń pracownikom  polskim zatrudnionym w Niemczech.

           Sędzia przewodniczący Marko Ilešič  zadał pełnomocnikowi syndyka pytanie – warto podkreslić, że zdarza się to stosunkowo rzadko -  o to, jaki skutek praktyczny mogłaby wywołać – dla postępowania upadłościowego – odpowiedź TSWE na zadane pytanie prejudycjalne.

           Odpowiedź była krótka – to otwiera możliwość wystąpienia sądu polskiego do urzędu celnego w Niemczech o anulowanie tzw. „aresztu finansowego” co mogłoby w konsekwencji zasilić środki w masie upadłości.

             Trybunał w swoim orzeczeniu wydanym dnia 21 stycznia 2010 r. uznał, że zadane w omawianej sprawie pytania należało rozpatrywać łącznie i wskazał, że sąd odsyłający zmierzał w istocie do ustalenia, czy w sytuacji takiej, jak w postępowaniu przed sądem krajowym, po wszczęciu głównego postępowania upadłościowego w jednym państwie członkowskim, właściwe organy drugiego państwa członkowskiego są uprawnione, zgodnie z obowiązującym je ustawodawstwem, z jednej strony do zajęcia składników majątku dłużnika, którego upadłość została ogłoszona, znajdujących się na terytorium tego ostatniego państwa członkowskiego, z drugiej zaś do odmowy uznania i wykonania orzeczeń dotyczących prowadzenia i zakończenia postępowania upadłościowego wszczętego w pierwszym państwie członkowskim. Trybunał podkreślił w uzasadnieniu swojego  orzeczenia, że to właśnie wzajemne zaufanie umożliwiło nie tylko ustanowienie obligatoryjnego systemu jurysdykcji, do którego poszanowania są zobowiązane wszystkie sądy państw członkowskich objętych zakresem obowiązywania rozporządzenia, ale też  wzajemną rezygnację państw członkowskich ze stosowania przepisów krajowych w dziedzinie uznawania i wykonywania orzeczeń na rzecz uproszczonego mechanizmu uznawania i wykonywania orzeczeń wydanych w ramach postępowania upadłościowego.

Ze względu na uniwersalny zakres, jaki należy przyznać każdemu głównemu postępowaniu upadłościowemu, postępowanie upadłościowe wszczęte w Polsce obejmuje wszystkie aktywa MG Probud Gdynia, a więc także te znajdujące się w Niemczech, a prawo polskie reguluje nie tylko wszczęcie postępowania upadłościowego, ale również jego przebieg oraz zakończenie. Z tego też względu prawo to określa, które składniki majątku znajdujące się w innych państwach członkowskich wchodzą w skład masy oraz skutki postępowania upadłościowego dla środków, które miałyby zostać zastosowane względem tychże składników majątku.

Doniosłość wydanego orzeczenia, zdaniem autorów, polega nie tylko na tym, że w ciągu kilku tygodni od jego wydania do masy upadłości spółki wpłynęło kilkadziesiąt tysięcy euro od różnych instytucji z Niemiec, zaś inne postępowania zostały umorzone, ale też na tym, że wzmocnieniu uległa pozycja Polski – jako równoprawnego członka Unii Europejskiej, także w ramach porządku prawa wspólnotowego.