E - RADCA PRAWNY.org

Rola restatements w procesie europeizacji prawa prywatnego

05.02.2010 r.

Wprowadzenie

Pogłębianiu integracji gospodarczej w obrębie Unii Europejskiej towarzyszą działania legislacyjne podejmowane w celu dostosowania prawa obowiązującego w państwach członkowskich do potrzeb obrotu na rynku wewnętrznym. Na gruncie prawa prywatnego proces zbliżania ustawodawstw krajowych opierał się w głównej mierze na wydawaniu dyrektyw wspólnotowych, a w ostatnim czasie podjęto próbę opracowania jednolitych zasad prawa wspólnych dla państw europejskich.

Przejawem tendencji unifikacyjnych w dziedzinie prywatnoprawnej jest propagowana przez instytucje wspólnotowe koncepcja Europejskiego Kodeksu Cywilnego. Prace kodyfikacyjne, prowadzone przez Grupę Studyjną ds. Europejskiego Kodeksu Cywilnego (Study Group on European Civil Code), mają na celu stworzenie „konstytucji stosunków majątkowych” dla Europy[1]. Aktualnie przedmiotem działań Grupy Studyjnej jest dodatkowo przygotowanie tzw. Wspólnych Ram Odniesienia (Common Frame of Reference – CFR), przewidzianych w komunikacie Komisji Europejskiej „Spójniejsze europejskie prawo umów. Plan działania” (Action Plan) z 2003 r.[2]. Plany uniformizacji materialnego prawa prywatnego na gruncie europejskim wzbudzają liczne kontrowersje, przede wszystkim dotyczące kompetencji prawotwórczych UE w sferze objętej zakresem przygotowywanego kodeksu.

Grupa Studyjna ds. EKC, skupiająca uczonych z europejskich ośrodków uniwersyteckich, odwołuje się w swoich działaniach głównie do ustaleń wypracowanych przez Komisję Europejskiego Prawa Umów (Commission on European Contract Law), zwaną Komisją Lando, która funkcjonowała do 2003 r. Efektem działań Komisji jest niewiążący zbiór Zasad Europejskiego Prawa Umów (Principles of European Private Law – PECL), będący podstawą przyszłej jednolitej regulacji kodeksowej. W literaturze przedmiotu akcentuje się zasadnicze znaczenie PECL dla rozwoju europejskiego prawa prywatnego – są one powszechnie uznawane za opracowanie o charakterze modelowym, cechujące się wysokim poziomem techniki legislacyjnej.

Inspirację dla twórców Zasad Lando stanowiły rozwiązania przyjęte w ramach unifikacji prawa w Stanach Zjednoczonych. Zastosowana została formuła zaczerpnięta z rozpowszech-nionych w USA Restatements of the Law, publikowanych przez Amerykański Instytut Prawa, które zaliczane są do regulacji o charakterze miękkiego prawa (soft law). Na podkreślenie zasługuje fakt, że analogiczną formę wzorowaną na restatements nadano również Zasadom Unidroit Międzynarodowych Kontraktów Handlowych, wydanym w 1994 r. przez Międzynarodowy Instytut Prawa Prywatnego. Ponadto, jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, podobne rozwiązanie zostało zastosowane w ramach prac nad Wspólnymi Ramami Odniesienia (CFR)[3]. Świadczy to o szczególnej randze restatements w dziedzinie ujednolicania prawa prywatnego w wymiarze ponadnarodowym.

Odwołanie się do doświadczeń amerykańskich w zakresie unifikacji prawa może przyczynić się do wypracowania optymalnego modelu europeizacji prawa prywatnego. W tym kontekście, w ramach toczącej się dyskusji na temat kierunków rozwoju prawa w UE, istotne znaczenie ma dokonanie analizy instytucji restatements w aspekcie ich miejsca w systemie źródeł prawa, a także faktycznej roli w praktyce obrotu prawnego.

1. Restatements jako instrument unifikacji prawa w USA

1.1. Charakterystyka Restatements of the Law

Restatements stanowią subsydiarne źródło prawa na gruncie amerykańskiego common law. Ich główną funkcją jest systematyzacja podstawowych, powszechnie akceptowanych reguł prawnych należących do wyodrębnionych dziedzin prawa (ang. to restate – ponownie przedstawić, zredagować). Restatements znajdują zastosowanie we wszystkich stanach amerykańskich, niezależnie od faktu, że są pozbawione wiążącego charakteru i nie podlegają włączeniu do wewnętrznych systemów prawnych.

Opracowane zasady mają formę zbiorów o charakterystycznej strukturze[4]. Obejmują one przepisy opatrzone komentarzem (Comments), zawierającym „wyjaśnienie ich działania”, których uzupełnieniem są przykładowe kazusy (Illustrations), obrazujące praktyczne zastosowanie danego przepisu[5]. Dodatkowo, w większości przypadków do przepisów dołączane są adnotacje sprawozdawcy opracowującego projekt restatements (Reporter’s Notes). Ze względu na tego typu konstrukcję, przede wszystkim kompleksowe opracowania z zakresu case law, restatements odgrywają istotną rolę w praktyce zawodowej prawników. Są powszechnie stosowane w procesie orzekania przez sądy i przytaczane w wydawanych opiniach prawnych.

W tekście restatements wyodrębnia się określone jednostki redakcyjne (rozdziały, działy), co znajduje odzwierciedlenie w przyjętej charakterystycznej metodzie numeracji artykułów (np. art. 1:101 oznacza artykuł 1 w dziale 1 rozdziału 1)[6]. Analogiczne rozwiązanie zastosowano w przypadku Zasad Europejskiego Prawa Umów.

Restatements obejmują swoim zakresem zarówno zagadnienia prawa cywilnego podlegające regulacji kodeksowej w systemie kontynentalnym, m. in. z dziedziny prawa umów, prawa rzeczowego czy prawa deliktów, jak i nie związane bezpośrednio z tą dziedziną prawa, np. dotyczące stosunków zagranicznych[7]. Pierwsze restatements, wydane w 1932 r., poświęcone było kontraktom (Restatement of Contract). Do tej pory przygotowano drugą edycję większości restatements (Restatements „Second”), a w niektórych przypadkach została opracowana trzecia edycja ( Restatements „Third” )[8]. Część restatements ujęto po raz pierwszy w trzeciej edycji, nie poprzedzając ich wersją Second czy Third. Struktura restatements wydanychw ostatnim czasie jest znacznie bardziej rozbudowana w porównaniu z pierwotnymi opracowaniami, m. in. zwiększono liczbę przytaczanych konkretnych stanów faktycznych.

Teksty restatements są dostępne w internetowych bazach danych Westlaw i LexisNexis.

Poniżej zamieszczono wykaz zagadnień będących przedmiotem Restatements of the Law, sklasyfikowanych według edycji.

I edycja:

- Agency (Agencja)

- Business Associations (Zrzeszenia przedsiębiorców)

- Conflict of Laws (Kolizja praw)

- Contracts (Umowy)

- Judgments (Orzeczenia)

- Property (Mienie)

- Restitution (Restytucja)

- Sales of Land (Sprzedaż nieruchomości gruntowych)

- Security (Zabezpieczenie)

- Torts (Czyny niedozwolone)

- Trusts (Powiernictwo)

II edycja:

- Agency (Agencja)

- Conflict of Laws (Kolizja praw)

- Contracts (Umowy)

- Foreign Relations Law of the United States ( Prawo stosunków zagranicznych Stanów Zjednoczonych)

- Judgments (Orzeczenia)

- Property (Mienie)

Donative transfers (Darowizny)

Landlord and Tenant (Wynajmujący i najemca)

- Restitution (Restytucja)

- Torts (Czyny niedozwolone)

- Trusts (Powiernictwo)

III edycja:

- Agency (Agencja)

- Economic Torts (Delikty gospodarcze)

- Employment Law (Prawo odnoszące się do zatrudnienia)

- Foreign Relations Law of the United States (Prawo stosunków zagranicznych Stanów Zjednoczonych)

- Law Governing Lawyers ( Prawo odnoszące się do prawników )

- Property (Mienie)

Joint Ownership (Współwłasność)

Mortgages (Hipoteka)

Servitudes (Służebności)

Wills and Other Donative Transfers (Testamenty i darowizny)

- Restitution and Unjust Enrichment (Restytucja i bezpodstawne wzbogacenie)

- Suretyship and Guaranty (Poręczenie i gwarancja)

- Torts (Czyny niedozwolone)

Apportionment of Liability (Rozdzielenie odpowiedzialności)

Liability for Physical Harm (Odpowiedzialność za szkodę)

Products Liability (Odpowiedzialność za produkt)

- Trusts (Powiernictwo)

Prudent Investor Rule (Zasada rozsądnego inwestora)

- Unfair Competition (Nieuczciwa konkurencja)

1.2. Działalność Amerykańskiego Instytutu Prawa

American Law Institute (ALI), założony w 1923 r., działa jako niezależna, prywatna instytucja, złożona z wybitnych prawników, przedstawicieli doktryny i praktyki[9]. Uznawany jest za ośrodek odgrywający czołową rolę w dziedzinie unifikacji prawa w Stanach Zjednoczonych. Prace Instytutu koncentrują się na konsolidacji prawa – czyli opracowywaniu restatements, jak również na tworzeniu modelowych kodeksów i przygotowywaniu projektów zmian legislacyjnych[10].

Zgodnie z procedurą obowiązującą w ramach procesu tworzenia Restatements of the Law, stojąca na czele Instytutu rada powołuje dyrektora, który koordynuje prace nad projektami nowych restatements. Opracowanie poszczególnych projektów powierza się sprawozdawcom wyznaczanym przez dyrektora; najczęściej funkcję tę pełnią profesorowie uniwersyteccy. Po zaopiniowaniu przez zespół doradców wstępny projekt restatements jest zatwierdzany przez radę, a następnie przez zgromadzenie członków Instytutu[11].

Ponadto ALI bierze udział w przygotowywaniu tzw. ustaw modelowych (model laws). Spośród tego typu aktów szczególne znaczenie ma Jednolity Kodeks Handlowy (Uniform Commercial Code – UCC), opracowany wspólnie przez Instytut i Narodową Konferencję Komisarzy do spraw Ujednoliconego Prawa Stanowego (National Conference of Commissioners on Uniform State Laws – NCCUSL)[12]. W odróżnieniu od restatements, ustawy modelowe podlegają procedurze legislacyjnej w poszczególnych stanach amerykańskich i są uchwalane jako prawo stanowe[13]. Założeniem UCC nie jest pełna unifikacja prawa, co wiąże się z możliwością przyjęcia tylko niektórych postanowień kodeksu, a nawet dokonania ich modyfikacji przez prawodawców stanowych[14]. Wbrew nazwie formuła Jednolitego Kodeksu Handlowego odbiega zatem od tradycyjnego sposobu pojmowania istoty kodeksu w systemie kontynentalnym.

Przedstawiony model organizacji procesu ujednolicania prawa może posłużyć jako wzorzec dla państw europejskich. Postuluje się utworzenie Europejskiego Instytutu Prawa pod patronatem instytucji Unii Europejskiej, o strukturze zbliżonej do ALI, w którego pracach uczestniczyliby uczeni i zawodowi prawnicy, a także przedstawiciele działających w Europie grup badawczych i ministerstw sprawiedliwości poszczególnych krajów[15].

2. Restatements na gruncie prawa europejskiego

2.1. Zasady Europejskiego Prawa Umów Komisji Lando

Działania Komisji Europejskiego Prawa Umów pod przewodnictwem duńskiego profesora Olego Lando, zgodnie z założeniami jej twórców, miały na celu opracowanie jednolitych zasad w zakresie międzynarodowych kontraktów zawieranych w obrębie UE, stanowiących podstawę funkcjonowania wspólnego rynku. W miarę postępu prac podjęto próbę stworzenia regulacji części ogólnej zobowiązań, z myślą o włączeniu jej do przyszłego Europejskiego Kodeksu Cywilnego[16].

Przygotowane przez Komisję Zasady Europejskiego Prawa Umów zostały opublikowane w trzech etapach: I część – obejmująca wykonanie i niewykonanie zobowiązań umownych oraz środki ochrony prawnej – w 1995 r.; II część (połączona ze zmodyfikowaną częścią I) – dotycząca zasad ogólnych prawa zobowiązań umownych, zawarcia umowy oraz pełnomocnictwa – w 1999 r.; III część, która zamykała część ogólną prawa zobowiązań umownych – w 2003 r.[17].

Pod względem formy Zasady bazują na konstrukcji Restatements of the Law. Analogicznie jak w przypadku amerykańskiego pierwowzoru, założeniem twórców PECL było wyodrębnienie i usystematyzowanie wspólnych zasad prawa europejskiego. W ramach prowadzonych prac członkowie Komisji odwoływali się przede wszystkim do unormowań obowiązujących w systemach prawnych państw członkowskich i wspólnotowego prawa prywatnego, jak również do Konwencji Wiedeńskiej o Międzynarodowej Sprzedaży Towarów z 1980 r. oraz projektu Zasad Unidroit. W literaturze przedmiotu wskazuje się jednak, że – w odróżnieniu od restatements – wypracowana regulacja nie stanowi bezpośredniego odzwierciedlenia rozwiązań faktycznie funkcjonujących w porządkach prawnych krajów europejskich, ze względu na włączenie do niej dodatkowo nowatorskich konstrukcji, co przesądza o prawotwórczym charakterze działań Komisji Lando[18].

Dorobek omówionego zespołu wyznaczył mu naczelną rolę w procesie kształtowania europejskiego prawa prywatnego. Kontynuację prac Komisji stanowią działania Grupy Studyjnej ds. Europejskiego Kodeksu Cywilnego pod przewodnictwem Christiana von Bara.

Równolegle w państwach UE realizowane są różne projekty o charakterze uzupełniającym lub konkurencyjnym w stosunku do działalności grupy Lando. Działania te stanowią również nawiązanie do koncepcji unifikacji prawa prywatnego poprzez wyodrębnienie wspólnych zasad, zgodnie z modelem wypracowanym w ramach procesu tworzenia amerykańskich restatements[19].

2.2. Przykłady projektów przygotowywanych przez inne grupy badawcze

Ważne miejsce wśród działających w Europie niezależnych grup naukowych zajmuje Akademia Cywilistów Europejskich (Accademia dei Giusprivatisti Europei) założona w 1992 r. przez Giuseppe Gandolfiego w Pawii we Włoszech, która realizuje projekt Europejskiego Kodeksu Prawa Umów, konkurencyjny wobec PECL. Podstawę prac Akademii stanowi księga IV włoskiego kodeksu cywilnego z 1942 r. oraz projekt angielskiego kodeksu kontraktów opracowany w latach 60. na polecenie English Law Commission[20]. W ramach projektu podjęto próbę stworzenia „pomostu między civil law i common law”, co umożliwiłoby wprowadzenie opracowanej regulacji do przyszłego Europejskiego Kodeksu Cywilnego, który miałby obowiązywać we wszystkich państwach członkowskich UE[21]. Jak podkreśla się w literaturze przedmiotu – w odróżnieniu od zbioru zasad Komisji Lando, a także Zasad Unidroit – projekt Gandolfiego nie zawiera ogólnie sformułowanych reguł, ale gotowe przepisy prawne[22].

Również na gruncie włoskim realizowany jest projekt pod nazwą Common Core of European Private Law (Wspólny Rdzeń Europejskiego Prawa Prywatnego), zainicjowany w 1995 r. przez profesorów Ugo Mattei’ego i Mauro Bussani’ego na Uniwersytecie w Trydencie, w którym uczestniczą przedstawiciele ośrodków naukowych także spoza Europy[23]. Zakres tematyczny projektu, określanego jako Projekt Trento, zawężono do zagadnień prawa własności, deliktów i kontraktów. Celem Common Core Project jest wyeksponowanie – na podstawie analizy prawnoporównawczej – wspólnych elementów łączących systemy prawne państw europejskich, stanowiących podstawę europejskiej kultury prawnej. Metoda badawcza przyjęta w pracach nad projektem bazuje na systemie wypracowanym w latach 60. przez prof. R. Schlessingera[24]. Prace prowadzone w ramach omawianego projektu koncentrują się głównie na ocenie prawa funkcjonującego w praktyce i przebiegają niezależnie od planów kodyfikacji europejskiego prawa prywatnego.

Wśród europejskich grup zajmujących się opracowywaniem jednolitych zasad z zakresu poszczególnych działów prawa prywatnego można wymienić ponadto Europejską Grupę Prawa Deliktów, Międzynarodową Grupę Roboczą ds. Europejskiego Prawa Powierniczego czy Komisję Europejskiego Prawa Rodzinnego[25].

Oprócz wyżej wskazanych projektów godne uwagi są działania Grupy Badawczej ds. Obowiązującego Wspólnotowego Prawa Prywatnego (European Research Group on Existing Community Private Law) – zwanej Grupą Acquis, założonej w 2001 r. Zadaniem tej grupy, opracowującej Zasady Obowiązującego Wspólnotowego Prawa Prywatnego (Principles of Existing EC Private Law), jest przygotowywanie zbioru, który będzie obejmować m. in. definicje pojęć prawa wspólnotowego i podstawowe zasady z zakresu prawa cywilnego[26].

Warto wyeksponować także działania podejmowane w ramach Europejskiego Stowarzyszenia Prawa Kontraktów (European Society on Contract Law – SECOLA) oraz Projektu Ius Commune (Ius Commune Casebooks for Common Law of Europe) [27].

2.3. Znaczenie europejskich zasad z zakresu prawa prywatnego

Ze względu na rozbieżności istniejące między krajowymi porządkami prawnymi oraz brak kompetencji prawodawczych Unii Europejskiej w dziedzinie prawa prywatnego, należy wykluczyć możliwość realizacji idei pełnej unifikacji materii cywilnoprawnej poprzez wdrożenie wiążącego Europejskiego Kodeksu Cywilnego. Jednocześnie obserwuje się wzrost zainteresowania opracowaniami zasad prawa o charakterze soft law w formie usystematyzowanych zbiorów. Wpływ tego typu regulacji na rozwój prawa prywatnego w Europie można rozpatrywać na różnych płaszczyznach, z uwzględnieniem wielu aspektów poruszanej problematyki.

Jednym z przejawów oddziaływania „europejskich restatements” na wewnętrzne systemy prawne państw europejskich jest fakt, że stanowią one źródło inspiracji dla ustawodawców krajowych[28]. Jako przykład można wskazać prace polskiej Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości. W przygotowanej w ostatnim czasie Zielonej Księdze, prezentującej postulaty Komisji dotyczące zmian w Kodeksie cywilnym, odwołano się m. in. do Zasad Europejskiego Prawa Umów[29]. Wzorowane na Zasadach Lando były również nowelizacje prawa zobowiązań przeprowadzone niedawno w Niemczech i Hiszpanii[30]. Odwołanie się w procesie legislacyjnym do wypracowanych jednolitych zasad prawa europejskiego, obejmujących powszechnie akceptowane reguły, odpowiadające współczesnym uwarunkowaniom obrotu prawnego, sprzyja doskonaleniu wewnętrznych unormowań.

Ponadto godna wyeksponowania jest rola niewiążących zasad prawa w sferze stosunków prawnych między podmiotami reprezentującymi różne systemy prawne, zwłaszcza zawieranych w obrębie UE umów transgranicznych. Zwraca się uwagę na możliwość wykorzystania tego typu regulacji w postępowaniach arbitrażowych jako powszechnie akceptowanych zasad nawiązujących do lex mercatoria, zamiast stosowania prawa jednej ze stron sporu[31]. Zgłaszane są również postulaty wprowadzenia możliwości kolizyjnego wyboru prawa innego niż prawo państwa („prawa niepaństwowego”). Zastosowanie tego typu rozwiązania stworzyłoby perspektywy wykorzystania przez strony umowy niewiążących uregulowań, takich jak właśnie Zasady Lando[32]. Na gruncie PECL przewidziano poddanie umów ich regulacji w ramach wyboru prawa w art. 1:101 ust. 2.

Oparte na konstrukcji Restatements of the Law zbiory zasad prawa mogą dodatkowo służyć jako swoistego rodzaju „pomost” między poszczególnymi porządkami prawnymi państw członkowskich. Wyodrębnienie – na podstawie analizy komparatystycznej – zasad wspólnych wszystkim krajom Europy daje możliwość przybliżenia specyfiki charakterystycznych rozwiązań funkcjonujących w danym porządku prawnym, nie posiadających odpowiednika na gruncie innego systemu[33]. Ważną rolę w tym zakresie odgrywają przewidziane w strukturze restatements adnotacje (notes), wyjaśniające istotę poszczególnych instytucji prawnych uregulowanych w prawie każdego z państw.

Podsumowanie

Usystematyzowane zasady o charakterze miękkiego prawa, jak np. omówione Principles of European Contract Law, odgrywają znaczącą rolę wyznaczając nowe kierunki rozwoju prawa prywatnego na poziomie europejskim. Założenia metodologiczne oparte na doświadczeniach amerykańskich, przyjęte w procesie tworzenia zasad europejskiego prawa prywatnego, umożliwiły wypracowanie modelu zbliżania wewnętrznych porządków prawnych aprobowanego powszechnie w państwach europejskich reprezentujących różne tradycje prawne. Tak pojmowana koncepcja europeizacji prawa prywatnego stanowi alternatywę w stosunku do odgórnej unifikacji, jaka była rozważana w ramach prac przygotowawczych nad projektem Europejskiego Kodeksu Cywilnego. Na tej podstawie w literaturze przedmiotu eksponuje się szczególne znaczenie restatements, tworzących podstawy nawiązania „dialogu” między systemami kontynentalnym (civil law)i common law[34], czyli dwiema wielkimi rodzinami prawa istniejącymi w Europie.

Maria Kaczorowska

[1] Zob. m.in. C. von Bar, Prace nad projektem Europejskiego Kodeksu Cywilnego, Państwo i Prawo 2000, nr 10, s. 44 i n.; E. Hondius, A. Wiewiórkowska-Domagalska, Europejski kodeks cywilny (Analiza prac Grupy Studyjnej), Państwo i Prawo 2002, z. 6, s. 28 i n.; R. Mańko, Europejski Kodeks Cywilny – stan prac nad projektem i perspektywy dalszego rozwoju, Studia Iuridica 2004, t. XLIII, s. 141 i n.

[2] Por. np. R. Mańko, Instytucje UE wobec idei europejskiego kodeksu cywilnego, Przegląd Prawa Europejskiego 2004, nr 2, s. 47 i n.; J. Rajski, Nowy etap rozwoju europejskiego prawa prywatnego, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2006, z. 1, s. 111 i n.

[3] J. Rajski, op.cit., s. 115-116.

[4] R. Hyland, The American Experience: Restatements, the UCC, Uniform Laws, and Transnational Coordination, (w:) A. Hartkamp, M. Hesselink, E. Hondius, C. Joustra, E. du Perron, M. Veldman (red.), Towards a European Civil Code, Nijmegen 2004, s. 59; C. U. Schmid, Legitimacy conditions for a European Civil Code, http://ec.europa.eu/con-sumers/cons_int/safe_shop/fair_bus_pract/cont_law/comments/5.17.pdf, s. 13. Por. też J. Basedow, La codificazione del diritto privato nell’Unione Europea: la creazione di un ibrido, (w:) G. Alpa, E. N. Buccico (red.), Il codice civile europeo. Materiali dei seminari 1999-2000, Milano 2001, s. 173.

[5] R. Hyland, op.cit., s. 60;H. Konarski, Perspektywy kodyfikacji europejskiego prawa zobowiązań, Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 3, s. 32; R. Mańko, Prawo prywatne w Unii Europejskiej. Perspektywy na przyszłość, Warszawa 2004, s. 37; E. Rott-Pietrzyk, Pojęcie rozsądku w projekcie Europejskiego Kodeksu Cywilnego, (w:) L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005, s. 704. Zob. też http://tarlton.law.utexas.edu/vlibrary/outlines/ restatements.html.

[6] R. Mańko, op.cit.., s. 37.

[7] R. Hyland, op.cit., s. 59-60.

[8] Ibidem, s. 60; C. U. Schmid, op.cit., s. 13.

[9] Patrz http://www.ali.org (oficjalna strona internetowa Instytutu). Nt. działalności ALI zob. K. Osajda, Kodyfikacja i ujednolicanie prawa w USA – The American Law Institute – ALI (www.ali.org), http://www.monitorprawniczy.pl/index.php?mod=m_artykuly&cid=25&id=245. Por. też http://www.law. harvard.edu/library/services/research/guides/united_states/basics/restatements.php.

[10] K. Osajda, op.cit.

[11] E. Banakas, The contribution of comparative law to the harmonization of European private law, (w:) A. Harding, E. Örücü (red.), Comparative Law in the 21st Century, London/The Hague/New York 2002 , s. 190-191; C. U. Schmid, op.cit., s. 14.

[12] R. Hyland, op.cit., s. 61; H. Konarski, op.cit., s. 32; C. U. Schmid, op.cit., s. 13.

[13] H. Konarski, op.cit., s. 32; C. U. Schmid, op.cit., s. 13.

[14] R. Hyland, op.cit., s. 61.

[15] E. Banakas, op.cit., s. 190; C. U. Schmid, op.cit., s. 14.

[16] H. Konarski, op.cit., s. 32; P. Meijknecht, Tworzenie zasad europejskiego prawa kontraktów, Państwo i Prawo 2004, z. 2, s. 45.

[17] R. Mańko, Prawo prywatne, op.cit., s. 35.

[18] Ibidem, s. 38. Autor wyraża krytyczne stanowisko w odniesieniu do forsowanej przez twórców PECL idei stworzenia „od podstaw”nowego uregulowania, z pominięciem tradycji prawa rzymskiego i średniowiecznego ius commune, które stanowiły podstawę rozwoju prawa w Europie.

[19] Zob. H. Beale, The European Civil Code Movement and the European Union’s Common Frame of Reference, Legal Information Management 2006, nr 6, s. 5-6.

[20]R. Mańko, Europejski kodeks cywilny, op.cit., s. 139-140; P. Meijknecht, op.cit., s. 43.

[21] P. Meijknecht, op. cit., s. 43.

[22] Ibidem, s. 44.

[23] Szczegółowe omówienie Projektu Common Core zawiera opracowanie K. Osajdy, The Trento Project – alternatywne podejście do badań komparatystycznych w zakresie europejskiego prawa prywatnego, dostępne na stronie internetowej http://www.monitorprawiczy.pl/artykul.php?idart=5001; por. też R. Mańko, Idea europejs- kiego kodeksu cywilnego w świetle zasady pomocniczości – przyczynek do analizy problemu, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Towarzystwo Biblioteki Słuchaczów Prawa. Zeszyty Prawnicze 2005, t. XIII, s. 176.

[24] H. Kötz, The Trento Project and its Contribution to the Europeanization of Private Law (w:) M. Bussani, U. Mattei (red.), The Common Core of European Private Law, The Hague/London/New York 2002, s. 210.

[25] Szerzej zob. R. Mańko, Europejski kodeks cywilny, op.cit., s. 140-141, 152-153.

[26] J. Bełdowski, Ku Europejskiemu Kodeksowi Cywilnemu?, Edukacja Prawnicza 2005, nr 6, s. 7.

[27] Ibidem; por. też R. Mańko, Idea europejskiego kodeksu cywilnego, op.cit., s. 176-177.

[28] Por. H. Beale, op.cit., s. 6; I. C. Kamiński, Kontrowersje wokół pojęcia europejskiej kultury prawa prywatnego, Państwo i Prawo 2000, nr 1, s. 46; H. Konarski, op.cit., s. 32; R. Mańko, Idea europejskiego kodeksu cywilnego, s. 177; Prawo prywatne, s. 105; J. Rajski, Kierunki rozwoju europejskiego prawa kontraktów, Kwartalnik Prawa Prywatnego 2002, z. 1, s. 220.

[29] Z. Radwański (red.), Zielona Księga. Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2006 , s. 91; J. Rajski, Kierunki rozwoju, op.cit., s. 220.

[30] J. Rajski, Kierunki rozwoju, s. 220.

[31] H. Beale, op.cit., s. 6.

[32] Por. R. Mańko, Prawo prywatne..., s. 8-9. Zob. też uzasadnienie wniosku z 15 grudnia 2005 r. odnoszącego się do Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I), COM/2005/0650 final – COD 2005/0261.

[33] H. Beale, op. cit., s. 6-7.

[34] V. Zeno-Zencovich, The „European Civil Code”, European legal traditions and neo-positivism, (w:) A. Harding, E. Örücü (red.), Comparative Law in the 21st Century, London/The Hague/New York 2002, s. 390.