31.07.2009
I. Przywilej w postaci bankowego tytułu egzekucyjnego, pomimo wyrażanych w literaturze wątpliwości co do jego uzasadnienia, zachowuje istotne znaczenie praktyczne. Określając jego granice, w art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (pr. bank.)[2] postanowiono, że bankowy tytuł egzekucyjny (b.t.e.), z zastrzeżeniem dodatkowych warunków, może być podstawą egzekucji sądowej wyłącznie przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem dokonywała czynności bankowej i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji. Na wypadek przejścia obowiązku spełnienia świadczenia na inne osoby w wyniku spadkobrania lub przekształcenia osoby prawnej, a także w razie potrzeby prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego małżonków, przepis art. 98 ust. 2 pr. bank. stanowi natomiast, że podstawą egzekucji może być tytuł wykonawczy oparty na bankowym tytule egzekucyjnym zaopatrzonym w sądową klauzulę wykonalności nadaną przeciwko tym osobom.
Jednakże, do następstwa prawnego po stronie osoby składającej względem banku oświadczenie o poddaniu się egzekucji (dłużnik) może dojść w dwóch odmiennych sytuacjach. W przypadku, w którym fakt ten miał miejsce już po wystawieniu b.t.e. przeciwko dłużnikowi, w literaturze panuje zgoda co do tego, że bank może wówczas w toku postępowania klauzulowego wykazać odpowiednim dokumentem następstwo prawne i uzyskać klauzulę wykonalności przeciwko następcy prawnemu (art. 788 § 1 k.p.c.)[3]. W stosunkowo krótkim czasie po wejściu w życie pr. bank. wątpliwości wzbudził natomiast prawidłowy sposób postępowania banku w sytuacji, w której do spadkobrania albo innego rodzaju następstwa prawnego dochodzi jeszcze przed wystawieniem b.t.e. W piśmiennictwie rozważano w tym kontekście trzy możliwe drogi rozumowania. Z jednej strony twierdzono, że bank winien w analizowanej sytuacji wystawić b.t.e. wskazując w nim poprzednika prawnego, a następnie wystąpić o nadanie mu klauzuli wykonalności przeciwko osobom, które są następcami prawnymi dłużnika[4]. Według innego poglądu, bank powinien wystawić ów tytuł bezpośrednio przeciwko następcy[5]. Wreszcie, zastanawiano się także, czy bank w ogóle zachowuje możliwość posłużenia się b.t.e., jeżeli „nie zdążył” wystawić tytułu przed przejściem obowiązku spełnienia świadczenia na osobę trzecią[6].
II. Okazję, aby odnieść się do tych rozbieżności, dał Sądowi Najwyższemu (SN) stan faktyczny, w którym bank wystawił b.t.e. wymieniając w jego treści nieżyjącego w chwili wystawienia tytułu byłego dłużnika, a następnie złożył wniosek o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności przeciwko jego spadkobiercom. Sytuacja ta nasuwała dwojakiego rodzaju wątpliwości. Po pierwsze, oceny wymagało, czy postępowanie banku było prawidłowe w kontekście art. 96-98 pr. bank. Po drugie, w razie odpowiedzi negatywnej, naturalnym było pytanie, czy bank mógłby w takiej sytuacji wystawić b.t.e. bezpośrednio przeciwko spadkobiercom i wystąpić z wnioskiem stosownie do art. 98 ust. 2 pr. bank. W uchwale z dnia 16 stycznia 2009 r., III CZP 132/08[7], SN odniósł się do obydwu spornych zagadnień[8]. W tezie uchwały stanął na stanowisku, że bank nie jest uprawniony do wystawienia b.t.e. przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej, po jej śmierci. Zdaniem SN, przepisy art. 96-98 pr. bank. nie dają podstawy do argumentacji, która zezwalałaby na wystawienie b.t.e. post mortem. Nie sposób bowiem zakładać, że de lege lata istnieją różnice konstrukcyjne w ujęciu b.t.e. w art. 96 ust. 2 i art. 98 ust. 2 pr. bank. Na tle pierwszego z przepisów, określającego formalne wymagania b.t.e., istotne jest nie tylko sprecyzowanie zadłużenia, lecz także określenie dłużnika i czynności bankowej, z której wynika dochodzone roszczenie. Chodzi tu o aktualnego dłużnika banku w chwili wystawienia b.t.e., tj. w dacie wskazanej w tym tytule. Przepis art. 98 ust. 2 pr. bank. nie wprowadza, w ocenie SN, odstępstw od wspomnianych wymagań na wypadek, gdyby dłużnik banku zmarł jeszcze przed wystawieniem b.t.e., chociaż po dokonaniu czynności bankowej. Wystawienie b.t.e. jest zawsze funkcjonalnie powiązane z sytuacja prawną aktualnego i istniejącego dłużnika w chwili wystawienia tytułu. Po jego śmierci wystawienie b.t.e. przeciwko niemu traci swój zasadniczy cel prawny.
Przyjmując ten pogląd, w drugiej ze spornych kwestii SN uznał na wstępie, że charakter prawny oświadczenia dłużnika nie uzasadnia ograniczenia jego skutków wyłącznie do podmiotu je składającego. Przyrównując to oświadczenie do umowy jurysdykcyjnej, umowy o właściwość sądu i zapisu na sąd polubowny przypomniał, że czynności takie wywierają skutki prawne także wobec następców prawnych, tak pod tytułem ogólnym i szczególnym, którzy wchodzą w sytuację prawną poprzednika wykreowaną m.in. także złożeniem przez niego „oświadczenia egzekucyjnego”. Przeciwko dopuszczalności wystawienia b.t.e. względem spadkobiercy po śmierci dłużnika banku nie przemawia zdaniem SN także redakcja art. 98 ust. 2 pr. bank. Łączne ujęcie w tym przepisie kilku przypadków nie oznacza bowiem, że sytuacja prawna osób w nim wymienionych jest tożsama, a bankowi przysługują względem nich tożsame uprawnienia. Wychodząc z takich założeń, Sąd Najwyższy przychylił się implicite do stanowiska, że po śmierci dłużnika bank winien wystawić b.t.e. bezpośrednio przeciwko spadkobiercy na podstawie art. 96 ust. 2 pr. bank., to zaś, czy osobie wskazanej w b.t.e. przysługuje status spadkobiercy, podlega weryfikacji przez sąd w postępowaniu klauzulowym.
III.Przedstawiony tok rozumowania przekonuje. SN trafnie zdystansował się od stanowiska wyrażonego w dawniejszej uchwale z dnia 7 kwietnia 2004 r., III CZP 98/03[9], w której uznano, że pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji i wynikające stąd konsekwencje nie przechodzą – w drodze dziedziczenia – na podmiot, który go nie podpisał. Sukcesja generalna polega na tym, że następca prawny wstępuje w całą sytuację prawną swego poprzednika. Trudno wskazać, dlaczego skutkami tymi nie obejmować sytuacji prawnej będącej konsekwencją złożenia przez spadkodawcę względem banku oświadczenia o poddaniu się egzekucji. Podzielić należy w tym względzie bieżącą argumentację Sądu Najwyższego odwołującą się do poglądów wyrażanych na tle umów procesowych, tym bardziej, że – na co zwrócono uwagę w omawianej uchwale – argumentacja ta, w odniesieniu do konsekwencji, które dla skuteczności oświadczenia o poddaniu się egzekucji względem banku pociąga za sobą zajście następstwa pod tytułem szczególnym po stronie banku – beneficjenta oświadczenia, była już wykorzystywana z takim samym skutkiem we wcześniejszych uchwałach SN, zapadłych po uchwale w sprawie III CZP 98/03[10]. Uzupełnić można tylko, że również w odniesieniu do najbliższego charakterem oświadczeniu składanemu względem banku oświadczenia o poddaniu się egzekucji zawartego w akcie notarialnym (art. 777 pkt 4 i 5 k.p.c.), w literaturze zwraca się trafnie uwagę, że wyłączenie z zakresu sukcesji uniwersalnej prawa wierzyciela i obowiązku dłużnika, które wynikają z oświadczenia o poddaniu się egzekucji, byłoby bezpodstawne[11]. Zajęcie odmiennego stanowiska na tle pr. bank. mogłoby być uzasadnione tylko wówczas, gdyby istniały jakieś szczególnie istotne motywy przemawiające za wyeliminowaniem możliwości korzystania z oświadczenia o poddaniu się egzekucji przez bank względem spadkobierców. Powodem do tego nie może być jednak sam fakt, że możliwość korzystania z b.t.e. jest jednym z przywilejów bankowych zważywszy, że przez treść art. 98 ust. 2 pr. bank. ustawodawca dał jasno do zrozumienia, że banki mogą korzystać z uproszczonej drogi dochodzenia roszczeń również po śmierci dłużnika i nie uzależnił tej możliwości od tego, że śmierć lub inne zdarzenia będące podstawą przejścia obowiązku spełnienia świadczenia nastąpiły już po wystawieniu b.t.e.
Przyjęcie, że oświadczenie o poddaniu się egzekucji obejmuje swoimi skutkami również spadkobierców otworzyło SN drogę do ostatecznego uznania, że w razie śmierci dłużnika b.t.e. może zostać wystawiony bezpośrednio przeciwko następcy prawnemu. Konstrukcja taka odpowiada treści art. 96 ust. 2 pr. bank., w którym mowa o dłużniku „zobowiązanym do zapłaty”, co sugeruje, że chodzi o podmiot prawnie istniejący i obciążony określonym długiem. Pozwala także uniknąć sytuacji, w której tytuł egzekucyjny opiewać miałby na osobę nieistniejącą w chwili jego wystawienia. Jej skutkiem jest natomiast to, że orzekając w przedmiocie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności sąd powinien zbadać, zgodnie z regułami postępowania klauzulowego, czy osoba wskazana przez bank jest rzeczywiście „tą osobą” w rozumieniu art. 98 ust. 2 pr. bank. in fine, tj. tą, na którą w wyniku spadkobrania przeszedł obowiązek spełnienia świadczenia.
[1] Adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego WPiA UAM, członek Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.
[2] T. j. Dz. U. z 2002 r., nr 72, poz. 665 ze zm.
[3] M. Bączyk (w:) E. Fojcik-Mastalska, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2007, s. 514, E. Kryński, Bankowy tytuł egzekucyjny w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, Pr. Bank. 2007, nr 3, s. 98; A. Rychter, Czy bank może wystawić bankowy tytuł egzekucyjny przeciwko spadkobiercom zmarłego kredytodawcy?, Pr. Bank. 2003, nr 1, s. 96, J. Pisuliński, Bankowy tytuł egzekucyjny, Pr. Bank. 1998, nr 1, s. 89; domyślnie takie stanowisko wynika także z uwag M. Mulińskiego – zob. np. M. Muliński, Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności krajowemu tytułowi egzekucyjnemu, Warszawa 2005, s. 211 i n.
[4] Zob. M. Muliński, Możliwość dochodzenia należności na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego w razie zmiany dłużnika lub wierzyciela, Pr. Bank. 2002, nr 10, s. 88; tenże: Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 7 stycznia 2004 r. (III CZP 98/03), Pr. Bank. 2004, nr 6, s. 54 i n.; D. Pawłyszcze, Bankowe tytuły egzekucyjne, PPH 1998, nr 3, s. 22.
[5] M. Bączyk (w:) E. Fojcik-Mastalska (red.), Prawo... s. 513; A. Rychter, Glosa do uchwały SN z 7 stycznia 2004 r. (III CZP 98/03), Pr. Bank. 2004, nr 6, s. 61-62; tenże: Dochodzenie należności banku w przypadku śmierci kredytobiorcy, Pr. Bank. 2008, nr 4, s. 86; M. Olczyk (w:) F. Zoll (red.), Prawo bankowe. Komentarz. Tom II, Zakamycze 2005, s. 150-151; I. Gil, P. Gil, Postępowanie klauzulowe, Warszawa 2007, s. 170; L. Mazur, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2005, s. 586-587; Z. Strus, M. Strus–Wołos, Komentarz do ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Warszawa 1997, s. 139; E. Kryński (w:) W. Góralczyk (red.), Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 1999, s. 348; zob. też R. Sura, Bankowy tytuł egzekucyjny, Lublin 2008, s. 210-212, który jednak nie rozstrzyga problemu akcentując potrzebę ingerencji ustawodawcy.
[6] E. Kryński, Bankowy..., s. 97-98, L. Mazur, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2005, s. 586-587. Wątpliwości te wyrażano na tle uchwały SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., III CZP 98/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 27 (zob. dalej w tekście).
[7] Biul. SN 2009, nr 1, s. 7.
[8] Sąd Najwyższy uczynił tak, mimo że przedstawione zagadnienie prawne ściśle rzecz ujmując dotyczyło wyłącznie uprawnienia banku do wystawienia po śmierci osoby, która bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej, b.t.e. z wymienieniem jako dłużnika wyłącznie tej osoby (zob. Biul. SN IC 2008, nr 12, s. 17).
[10] Zob. uchwałę z dnia 16 marca 2006 r., III CZP 4/06, Biul. SN 2006, nr 3, s. 7, uchwałę z dnia 20 kwietnia 2006 r., Biul. SN 2006, nr 4, s. 6 z aprobującą glosą A. Wowerki, Gd. St. Praw. – Prz. Orz. 2007, nr 3, s. 65. Co do paraleli pomiędzy poddaniem się egzekucji a instytucją umów procesowych – zob. F. Zedler, Poddanie się egzekucji aktem notarialnym, Rejent 1998, nr 7-8, s. 59, A. Jakubecki, Poddanie się egzekucji w akcie notarialnym, Rejent 1998, nr 12, s. 66, A. Marciniak, W kwestii oświadczenia dłużnik o poddaniu się egzekucji, Folia Iuridica 1989, z. 42, s. 66, R. Kulski, Umowy procesowe w postępowaniu cywilnym, Zakamycze 2006, s. 87 i n.; na tej samej płaszczyźnie czynności te sytuuje również Z. Radwański (w:) Z. Radwański (red.), System prawa prywatnego. Tom 2. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2002, s. 29. Poglądy te, wyrażone w odniesieniu do poddania się egzekucji aktem notarialnym, mutatis mutandis odnieść trzeba również do oświadczenia o poddaniu się egzekucji składanego bankowi (por. R. Kulski, Umowy..., s. 89).
[11] M. Walasik, Poddanie się egzekucji aktem notarialnym, Warszawa 2008, s. 297.
|
Wersja do druku
Do góry strony
