31.07.2009
I. Sąd opiekuńczy ma możliwość wydawania z urzędu w wypadkach nagłych wszelkich potrzebnych zarządzeń nawet w stosunku do osób, które nie podlegają jego właściwości miejscowej (art. 569 § 2 k.p.c.)[2]. Materialną podstawę[3] takich orzeczeń stanowi art. 109 § 1 k.r.o[4]. Instytucja ta umożliwia podjęcie bezzwłocznej interwencji sądu opiekuńczego[5], służy ochronie fizycznego i duchownego rozwoju osoby małoletniej. Zapewnia sądowi możliwość elastycznego działania oraz wydanie konkretnego, dostosowanego do unikalnej sytuacji, orzeczenia.
Stosowanie przepisu art. 569 § 2 k.p.c. ograniczone jest do wypadków nagłych. Umożliwia rozwiązywanie problemów, w których konieczne jest bardzo szybkie działanie sądu[6]. Przez „nagłe wypadki” należy rozumieć sytuacje, w których najmniejsze choćby opóźnienie mogłoby narazić osobę objętą postępowaniem na jakąkolwiek krzywdę lub szkodę. Ocenę nagłości wypadku należy odnieść do okoliczności konkretnej sprawy, przy czym stwierdzenie nagłości przesądza o obowiązku ingerencji sądu[7]. Należy mieć także na względzie niezbędność czynności, która ma być podjęta. Jak trafnie zauważa J. Ignatowicz, w każdym przypadku musi chodzić o poważne zagrożenie dobra dziecka[8].
Mechanizm ten znajduje zastosowanie w sytuacjach, co do których dopełnienie wymagań proceduralnych spowodowałoby przedłużenie postępowania mogące wywołać nieodwracalne, bądź istotne skutki[9]. Chodzi o wypadki, w których powstanie uszczerbku spowodowane byłoby nie tylko zwłoką związaną z przekazaniem sprawy do sądu właściwego, ale także ze zwłoką wynikającą z potrzeby rozpoznania sprawy przez sąd właściwy według zwykłych zasad[10]. Należy bowiem zwrócić uwagę, że w sprawach o ograniczenie, pozbawienie i zawieszenie władzy rodzicielskiej wymagane jest przeprowadzenie rozprawy (art. 579 k.p.c.). Ponadto, postanowienia sądu w takich sprawach stają się skuteczne lub wykonalne dopiero po uprawomocnieniu się[11]. Z powyższych przyczyn w wypadkach nagłych przeprowadzenie postępowania w normalnym trybie jest nieprzydatne i czasochłonne, zaś osiągniecie pożądanego rezultatu wymaga odstąpienia od reguł ogólnych. Przepis art. 569 § 2 k.p.c. akcentuje prawo sądu do wydania decyzji w wypadkach nagłych, a dopiero w drugiej części stanowi, że te decyzje mogą być wydane nawet przez sąd niewłaściwy miejscowo.
II. Zarówno w praktyce sądów powszechnych, jak i w doktrynie nie ma zgodności co do możliwości kwestionowania rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. Dominuje przekonanie, że zażalenie na te zarządzenia są niedopuszczalne. Przyjmuje się nieraz, że przedmiotowe zarządzenia należą do „zarządzeń ogólnych” wydawanych przez sąd, od których kodeks nie przewiduje żadnych środków zaskarżenia[12]. Można bowiem argumentować, że skoro chodzi o sprawę nagłą, to formalności proceduralne, jak również możliwość kwestionowania wydanego rozstrzygnięcia, powinny być ograniczone do minimum. Z drugiej strony dopuszczenie ingerencji sądu opiekuńczego w wykonywanie władzy rodzicielskiej wiąże się z potrzebą jednoczesnego zapewnienia zainteresowanym podmiotom mechanizmu kontrolnego. Warto odnotować zapatrywanie, że przedmiotowe zarządzenia mogą mieć lub mają charakter postanowień o udzieleniu zabezpieczenia, co przemawia za ich zaskarżalnością na podstawie regulacji zawartej w art. 741 k.p.c.[13]. Ponadto w związku z wprowadzeniem art. 59813 k.p.c. można bronić poglądu, że przedmiotowe zarządzenia, jako postanowienia wydane co do istoty sprawy, są postanowieniami kończącymi postępowanie w rozumieniu art. 394 § 1 k.p.c.[14].
W postępowaniu nieprocesowym od postanowień orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja, inne postanowienia zaskarżalne są w wypadkach wskazanych w ustawie (art. 518 k.p.c.). Poza szczegółowymi rozwiązaniami stosuje się odpowiednio art. 394 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Przepisy odnoszące się do postępowania opiekuńczego nie przewidują wprost ani zażalenia, ani apelacji na postanowienie zawierające zarządzenia w nagłych wypadkach.
III. Przedmiotowy problem został podjęty przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 października 2008 r., III CZP 83/08[15]. Wątpliwości powstały na tle zarządzenia natychmiastowego powierzenia sprawowania opieki nad osobą małoletnią oraz ustalenia miejsca jej pobytu w miejscu zamieszkania jednej ze stron. Sąd Najwyższy przesądził, że „na postanowienie sądu opiekuńczego, zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., wydane w sprawie na czas toczącego się postępowania, przysługuje zażalenie na podstawie art. 741 k.p.c.”. Uznano, że przedmiotowe rozstrzygnięcie spełnia funkcję postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (art. 730 k.p.c.). Uzasadnia to przyjęcie, że skoro na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie (art. 741 k.p.c.), to także przedmiotowe postanowienie jest zaskarżalne w drodze tego zwyczajnego środka odwoławczego. Wyrażony pogląd zasługuje na aprobatę. Treść imperatywu postanowienia przewidzianego w art. 569 § 2 k.p.c. zbliżona jest bowiem do funkcji zabezpieczenia żądania. Sąd rozstrzygając niniejszą kwestię nie orzeka co do istoty sprawy, lecz wydaje rozstrzygnięcie mające na celu zapobieżenie niebezpieczeństwu, na które narażona jest osoba, której dotyczy toczące się postępowanie przed sądem opiekuńczym. Postępowanie takie ma charakter czasowy i pomocniczy, cechuje je duże odformalizowanie.
Z uchwały z dnia 7 października 2008 r. wynika ważne rozróżnienie dwóch rodzajów zarządzeń, o których mowa w art. 569 § 2 k.p.c. Mogą być one wydane zarówno wówczas, gdy nie toczy się żadna sprawa rodzinna lub opiekuńcza w stosunku do osoby małoletniej, jak i w ramach toczącego się postępowania w sprawie. W tym drugim wypadku, mamy do czynienia z postanowieniem wydanym „w sprawie”, której przedmiotem jest wydanie stosownego zarządzenia. Postanowieniem orzeka się wówczas co do istoty spraw w rozumieniu art. 518 zd. 1 k.p.c., wobec czego właściwym środkiem prawnym służącym kontroli rozstrzygnięcia będzie apelacja.
IV. Potwierdzone zostało, że formą orzeczenia wydawanego na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. jest postanowienie[16]. Zagadnienie charakteru i formy procesowej zarządzeń[17] w nagłych wypadkach wywoływało wcześniej kontrowersje[18]. Bez wątpienia przedmiotowe rozstrzygnięcie winno mieć taką samą postać (formę postanowienia) jaką miałaby decyzja sądu wydana po przeprowadzeniu „zwykłego” postępowania, z wyjątkiem tego, że jest ona natychmiast wykonalna[19]. Za nietrafne należy obecnie uznać stanowisko opowiadające się za „zarządzeniami o charakterze techniczno-gospodarczym”[20]. De lege lata, po uchwaleniu art. 59813 k.p.c., nie powinno już być wątpliwości, że zarządzenia, o których mowa, są postanowieniami[21]. Bez wątpienia w praktyce zarządzenia takie zapadają w formie postanowienia, które są wykonalne z chwilą ogłoszenia lub gdy ogłoszenia nie było – z chwilą wydania[22]. Sądy opiekuńcze jako podstawę „zarządzeń w trybie nagłym” wskazują czasami wyłącznie przepis art. 569 § 2 k.p.c.[23].
Sąd Najwyższy opowiadając się za przedstawionym stanowiskiem odniósł się także do znaczenia i konsekwencji omawianej instytucji. Podkreślono, że postanowienia zawierające zarządzenia wydane na podstawie art. 569 § 2 k.p.c., jako ingerujące w wykonywanie władzy rodzicielskiej i decydujące o osobie małoletniego, mają z reguły znaczną doniosłość, zaś wydane „w wypadkach nagłych”, siłą rzeczy narażone są na ryzyko błędu. Zdaniem Sądu trudno byłoby zaakceptować brak możliwości poddania ich kontroli przez sąd wyższej instancji, co może nastąpić jedynie w razie ich zaskarżenia przez osoby zainteresowane.
[1] Adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego WPiA UW, radca prawny, członek Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.
[2] Podobny do obecnie obowiązującej regulacji przepis zawierał art. 9 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz.U. Nr 34, poz. 310), przy czym nie było w nim wzmianki o wydawaniu zarządzeń z urzędu. Natomiast zgodnie z art. 7 dekretu z dnia 21 maja 1946 r. o postępowaniu przed władzą opiekuńczą (Dz.U. Nr 22, poz. 140) w wypadkach niecierpiących zwłoki władza opiekuńcza, nawet niewłaściwa, była obowiązana wydać zarządzenie tymczasowe w celu ochrony osoby podlegającej pieczy lub jej majątku, jeżeli w jej okręgu powstała potrzeba takiego zarządzenia. O wydaniu zarządzenia władza ta musiała zawiadomić niezwłocznie właściwą władzę opiekuńczą.
[3] Art. 569 § 2 k.p.c. ma charakter procesowy, zaś sąd nie może wychodzić poza zakres kompetencji określony przepisami prawa materialnego. Por. A. Strzembosz, Zapobieganie niedostosowaniu społecznemu dzieci i młodzieży, Warszawa 1979, s. 119.
[4] Zgodnie z art. 109 k.r.o. sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone.
[5] Por. uchwała SN z dnia 29 lutego 1996 r., III CZP 12/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 70.
[6] Zob. Adam Zieliński, Sądownictwo opiekuńcze w sprawach małoletnich, Warszawa 1975, s. 119.
[7] Zob. T. Żyznowski, (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 506-1088. Tom II, Warszawa 2006, s. 180.
[8] Zob. J. Ignatowicz, (w:) M. Grudziński, J. Ignatowicz (red.), Kodeks rodzinny. Komentarz, Warszawa 1955, s. 517.
[9] Zob. H. Dolecki, Ingerencja sądu opiekuńczego w wykonywanie władzy rodzicielskiej, Warszawa 1983, s. 71 i n., T. Zawiślak, Zarządzenia sądu opiekuńczego w nagłych wypadkach (art. 569 § 2 k.p.c.), Pal. 2002, nr 7-8, s. 42 i n.
[10] Zob. Adam Zieliński, Sądownictwo opiekuńcze..., s. 121.
[11] Por. H. Dolecki, Ingerencja sądu..., s. 102.
[12] Zob. np. S. Lizer, Zarządzenia według k.p.c., NP 1969, nr 6, s. 978, tenże, W kwestii zarządzeń sądu w postępowaniu cywilnym, NP 1973, nr 7-8, s. 1091.
[13] Zdaniem F. Zedlera przepis art. 569 § 2 k.p.c. normuje nie tyle samoistny uproszczony tryb postępowania, ale odnosi się do postępowania zabezpieczającego. Odesłanie do przepisów art. 730 i n. k.p.c. pozwala odnieść się do takich kwestii jak podstawy oraz zakres wydawanych postanowień. Zob. F. Zedler, Sądy rodzinne – wybrane zagadnienia organizacyjne i procesowe, Warszawa 1984, s. 107 i n. Także M. Iżykowski uznał, że co prawda art. 569 § 2 k.p.c. nie zawiera wprost odesłania do przepisów o postępowaniu zabezpieczającym, jednakże przy przyjęciu, że nie mamy tu do czynienia z postępowaniem zabezpieczającym, brak byłoby norm regulujących dokładniej tryb wydawania przedmiotowych zarządzeń. Zob. M. Iżykowski, Zabezpieczenie roszczeń jako forma tymczasowej ochrony prawnej w sądowym postępowaniu cywilnym, Pal. 1988, nr 8-9, s. 42. Również J. Ignatowicz poszukując podstawy prawnoprocesowej dopuszczalności wydawania zarządzeń tymczasowych przez sąd opiekuńczy uznał, iż należy tu stosować odpowiednio (tj. przez art. 13 § 2 k.p.c.) przepisy art. 730 i n. k.p.c. J. Ignatowicz, (w:) J. St. Piątkowski (red.), System prawa rodzinnego i opiekuńczego. Część 1, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1985, s. 890 i n. Z kolei T. Żyznowski uznał, że nagły tryb postępowania wyprzedza i w konsekwencji wyłącza udzielenie zabezpieczenia na podstawie przepisów o postępowaniu zabezpieczającym. Zob. T. Żyznowski, Kodeks..., s. 180 i n.
[14] T. Zawiślak wyraził zapatrywanie, że w wypadku postanowienia wydanego na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. kwestie poboczne są samoistnym przedmiotem rozstrzygnięcia, tj. mają charakter merytoryczny. Zdaniem autora wniesienie apelacji nie wstrzymuje jednak wykonalności i skuteczności zarządzenia, co przeciwdziała wydłużaniu postępowania i stwarzaniu zagrożenia dobru osoby, której postępowanie dotyczy. Szerzej zob. T. Zawiślak, Zarządzenia sądu..., s. 59 i n.
[15] LEX nr 453631, Biul. SN 2008, nr 10, s. 6.
[16] Tak również zob. Adam Zieliński, Sądownictwo opiekuńcze..., s. 122, H. Dolecki, Ingerencja sądu..., s. 102. Andrzej Zieliński, (w:) Andrzej Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 506 – 1217. Tom II, Warszawa 2006, s. 181.
[17] Szerzej zob. S. Lizer, Zarządzenia..., s. 975 i n.
[18] Por. F. Zedler, Sądy rodzinne..., s. 107 i n., T. Zawiślak, Zarządzenia sądu..., s. 52 i n.
[19] Zob. H. Dolecki, Ingerencja sądu..., s. 102.
[20] Zob. W. Siedlecki, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1988.
[21] Zob. J. Gudowski, (w:) T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część pierwsza Postępowanie rozpoznawcze. Część druga Postępowanie zabezpieczające. Tom 3, Warszawa 2007, s. 160 i n.
[22] Zob. J. Bodio, (w:) A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz, Zakamycze 2005, s. 859.
[23] Por. T. Zawiślak, Zarządzenia sądu..., s. 43.
|
Wersja do druku
Do góry strony
