14.12.2009 r.
Magdalena Rzewuska, Maciej Rzewuski*
„Upływ terminu przewidzianego w art. 945 § 2 k.c. wyłącza możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną oraz uwzględnienie tej nieważności przez sąd z urzędu”
.
Niniejsza teza stanowiła podstawę do uwzględnienia przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej wniesionej przez wnioskodawczynię w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sądy powszechne obu instancji podzielając wnioski końcowe opinii biegłego lekarza psychiatry i zeznania świadków uznały za nieważne testamenty sporządzone przez spadkodawczynię, z racji znajdowania się przez nią w czasie testowania w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Wnioskodawczyni wywodząca swój tytuł powołania do spadku z testamentu, wniosła skargę kasacyjną od orzeczenia sądu II instancji zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, a zwłaszcza art. 945 k.c. Naczelny organ wymiaru sprawiedliwości pozytywnie rozpatrzył nadzwyczajny środek zaskarżenia, opierając się przede wszystkim na tezie przytoczonej na wstępie[2].
Zadaniem glosatorów będzie wykazanie poprawności zapatrywania ukazanego przez SN na gruncie analizowanego stanu faktycznego. W tym celu należy przedstawić poszczególne argumenty, które przyświecały SN przy ferowaniu przedmiotowego postanowienia, a następnie uzupełnić je o jeden, ważki element.
Na wstępie swych rozważań SN powołał się na art. 945 k.c., regulujący kwestię trzech wad oświadczenia woli przy testamencie, tj. braku świadomości lub swobody w chwili składania oświadczenia mortis causa, błędu oraz groźby[3]. Sankcją za pojawienie się in concreto którejś z wyżej wymienionych wad jest nieważność rozrządzenia na wypadek śmierci. Trzeba przy tym pamiętać, iż wady oświadczenia woli nie stanowią wyłącznej przyczyny nieważności testamentu, ponieważ w rachubę może tu wchodzić szereg innych przepisów k.c., jak np. art. 58, art. 942, art. 944, art. 958 k.c. i in.[4] Należy jednak wyraźnie odróżnić nieważność rozrządzenia spowodowaną wadą oświadczenia woli od nieważności będącej efektem naruszenia innej regulacji prawnej, z reguły przybierającej charakter nieważności bezwzględnej[5]. W piśmiennictwie nadal pozostaje sporne zagadnienie częściowej nieważności testamentu wskutek wady oświadczenia woli, aczkolwiek mając na względzie, iż czynność prawna skuteczna post mortem, może składać się z kilku różnych oświadczeń woli, które dodatkowo można zamieścić w osobnych testamentach[6], w ocenie glosatorów, należy opowiedzieć się za dopuszczalnością częściowej nieważności rozrządzenia testamentowego.
Zgodnie z treścią art. 945 § 2 k.c., na nieważność testamentu z powodu wad oświadczenia woli „nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku”. Przenosząc powyższe na grunt analizowanej sprawy trzeba zauważyć, iż poza sporem było, iż wnioskodawczyni od samego początku była świadoma faktu sporządzenia przez spadkodawczynię „nieważnych” testamentów w latach 90. XX wieku, gdy tymczasem zarzut nieważności tych rozrządzeń został przez nią po raz pierwszy podniesiony w 2005 r.[7]. W tym miejscu warto nadmienić, że do czasu wydania przez SN uchwały z dnia 30 grudnia 1968 r., sygn. III CZP 103/68[8], w doktrynie pozostawała wątpliwa kwestia dopuszczalności samodzielnego powództwa o ustalenie (nie)ważności testamentu. Powołując się na konstrukcję tzw. „faktów prawotwórczych”, SN opowiedział się za możnością skorzystania w tej materii z art. 189 k.p.c.
O ile w świetle art. 945 § 1 k.c. notoryjne jest, iż pojawienie się w konkretnym przypadku wady oświadczenia ostatniej woli testatora skutkuje nieważnością rozrządzenia mortis causa, o tyle uzasadnione wątpliwości budzi charakter takiej nieważności. Z brzmienia przepisu można bowiem wnioskować, że zamiarem ustawodawcy było wprowadzenie bezwzględnej nieważności czynności prawnej dokonanej z naruszeniem dyspozycji § 1[9]. Zestawienie przepisu z regulacją § 2 art. 945 k.c. wzbudza jednak poważne reperkusje, które, jak trafnie zauważa SN w uzasadnieniu glosowanego postanowienia, wynikają głównie z dwóch ograniczeń:
1) na nieważność testamentu spowodowaną wadą oświadczenia woli mogą powołać się tylko osoby mające w tym interes (legitymację czynną w opisywanym zakresie będą zatem posiadali m.in.: spadkobierca, zapisobierca, wykonawca testamentu, nabywca spadku, wierzyciel spadkodawcy lub spadkobiercy),
2) na nieważność rozrządzenia na wypadek śmierci z powyższych powodów można powołać się w terminie zawitym trzech lat liczonych od daty dowiedzenia się przez osobę mająca w tym interes o przyczynie nieważności testamentu, przy równoczesnym wprowadzeniu terminu zawitego ad quem w postaci lat dziesięciu od dnia otwarcia spadku[10].
Z powyższych względów komentatorzy stoją na stanowisku, że klasyczna konstrukcja bezwzględnej nieważności czynności prawnej w przypadku testamentu dotkniętego wadami oświadczenia woli, ulega stosownej modyfikacji[11]. Zapatrywanie to nie jest jednak do końca jednolite. Zasadniczą różnicą, która podzieliła przedstawicieli polskiej doktryny na dwa przeciwstawne obozy była odpowiedź na pytanie, czy rzeczona nieważność testamentu może być uwzględniana ex officio przez sąd spadku. Zdaniem niektórych autorów, należy udzielić pozytywnej odpowiedzi na postawione wyżej pytanie[12], zdaniem innych, zwłaszcza względy praktyczne (upływ czasu i związane z tym trudności dowodowe) przemawiają na rzecz koncepcji przeciwnej[13]. Odstępując od próby definitywnego rozstrzygnięcia przedmiotowych wątpliwości, która z pewnością przekroczyłaby granice merytoryczne glosy, warto zwrócić uwagę na kwestię wzajemnych relacji pomiędzy art. 58 a art. 945 k.c. Wprawdzie w judykaturze ugruntował się pogląd, wedle którego sąd orzekający w sprawie zobowiązany jest do brania z urzędu pod uwagę nieważności bezwzględnej w każdym stanie sprawy, na podstawie materiału dowodowego, zgromadzonego zgodnie z regułami art. 47912 § 1 i art. 381 k.p.c.[14], jakkolwiek nie można nie zauważyć, iż świadomy powyższego prawodawca, wielokrotnie nowelizując przepisy k.c., w tym dotyczące spadkobrania, nie zmodyfikował treści art. 945 § 2 k.c. Z okoliczności tej można wysnuć spójny wniosek, iż wolą legislatora było pozostawienie legitymacji czynnej w przedmiocie powołania się na nieważność testamentu podmiotom innym, aniżeli sąd. Skoro bowiem w przepisie art. 945 § 2 k.c. prawodawca mówi o osobach mających w tym interes, to błędem byłoby rozszerzenie zakresu sformułowania na sąd, który przecież bezspornie, choćby z racji swojej bezstronności, takiego interesu nie posiada. Nadto wykładnia językowa przepisu, a zwłaszcza zwrot „można się powołać” sugeruje, że chodzi tu o uczestników danego postępowania sądowego zobligowanych, w myśl zasady kontradyktoryjności, do aktywnego uczestnictwa w postępowaniu, nie zaś o sąd, który „uwzględnia” fakty, a nie się na nie „powołuje”[15]. Poza tym powszechnie przyjmuje się, że art. 58 k.c. nie ma zastosowania w sytuacji, gdy wyłącza go inny przepis, jak np. dawny art. 173 § 3 k.h.[16]. Rolę takiego przepisu szczególnego w stosunku do art. 58 k.c. należałoby przypisać art. 945 k.c. Z tych względów glosatorom bliższe jest stanowisko, w myśl którego pole kognicji sądu nie obejmuje możliwości uwzględnienia z urzędu nieważności testamentu spowodowanej wadą oświadczenia woli.
Nie dezawuując powyższego należy zaznaczyć, iż przedmiotem rozważań SN oceniającego analizowany stan faktyczny było dość wąskie zagadnienie (nie)możliwości powołania się na nieważność testamentu z powodu przesłanek wymienionych w art. 945 § 1 k.c. przez osobę zainteresowaną, tudzież jej uwzględnienia przez sąd z urzędu, po upływie terminów przewidzianych w § 2 przepisu. Niemniej jednak, zdaniem glosatorów, wszystkie poczynione wyżej uwagi dotyczące: konstrukcji zmodyfikowanej nieważności bezwzględnej testamentu, zawitego charakteru terminów z art. 945 § 2 k.c. oraz powoływanych w piśmiennictwie trudności dowodowych w materii wad oświadczenia woli, narastających w miarę upływu czasu, znajdują pełne zastosowanie także w tym zakresie. Stąd zasadna wydaje się konstatacja SN, iż testament dotknięty wadą oświadczenia woli, pozostaje co prawda nieważny i nie podlega konwalidacji, lecz nie mogąc być uwzględniony przez sąd z urzędu, wywołuje przewidziane prawem skutki[17]. W doktrynie kwestia ta „zrodziła” wiele konfliktów natury merytorycznej. Jedni autorzy opowiedzieli się bowiem stanowczo za dopuszczalnością działania przez sąd z urzędu po upływie terminów z art. 945 § 2 k.c.[18], inni zaś trafnie taką sposobność wykluczyli[19].
Wprawdzie koncepcja, wedle której nieważna i nie podlegająca konwalidacji czynność prawna jest skuteczna, może de facto spotkać się z różnymi opiniami podmiotów stosujących prawo, to jednak według glosatorów, jest ona całkowicie uzasadniona na gruncie prawa spadkowego. Powyższy pogląd wydaje się bowiem korespondować z regułą favor testamenti, wobec której sformułowano postulat nadania charakteru zasady prawnej w znaczeniu systemowym[20]. W takich zaś warunkach wszystkie stojące niżej w hierarchii systemu prawa konkretne normy, w tym również wynikająca z art. 945 k.c., winny odzwierciedlać nadrzędną instytucję życzliwej interpretacji testamentu, także i tego, który został obarczony wadą oświadczenia woli, jeżeli upłynął już termin wskazany w § 2 przepisu.
W tym stanie rzeczy glosatorzy pozytywnie oceniają stanowisko SN zaprezentowane w postanowieniu z 8 sierpnia 2007 r., sygn. I CSK 140/07. Wartość niniejszego judykatu wzrasta o tyle, iż jest to pierwsze orzeczenie SN dotyczące tak spornej w doktrynie materii.
* Oboje Autorzy są magistrami prawa i asystentami w Zakładzie Prawa Cywilnego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
[1] OSNC 2008, nr 10, poz. 118; „Biuletyn Sądu Najwyższego” 2007, nr 12; LEX nr 325653.
[2] Zob. uzasadnienie glosowanego postanowienia.
[3] Fakt sporządzenia testamentu w formie notarialnej nie stanowi przeszkody do stosowania art. 945 KC (tak SN w postanowieniu z 25 czerwca 1985 r., III CRN 181/85, LEX nr 83802).
[4] E. Niezbecka, Komentarz do art. 945 KC, (w:) A. Kidyba (red.), E. Niezbecka, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, LEX 2008, pkt 18.
[5] S. Wójcik (w:) System Prawa Cywilnego, tom IV, s. 210-212.
[6][6] Szerzej E. Niezbecka, op.cit., pkt 6.
[7] Zob. uzasadnienie glosowanego postanowienia.
[8] OSNCP 1969, nr 5, poz. 85.
[9] E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2005, s. 83.
[10] Patrz uzasadnienie glosowanego postanowienia.
[11] E. Skowrońska-Bocian, op.cit., s. 83.
[12] Tak m.in. S. Grzybowski, O rzekomej konwalidacji nieważnej czynności prawnej, RPEiS 1974, nr 3, s. 45; A. Szpunar, O konwalidacji nieważnej czynności prawnej, PiP 1986, nr 5, s. 31.
[13] Szerzej w tym zakresie A. Mączyński, Nieważność testamentu sporządzonego pod wpływem wady oświadczenia woli, Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Księga pamiątkowa prof. Z. Radwańskiego, Poznań 1990, s. 403 i n.
[14] Tak SN w orzeczeniu z 17 czerwca 2005 r., III CZP 26/05, OSNC 4/06, poz. 63.
[15] Por. A. Mączyński, op.cit., s. 413 i n.
[16] Tak SN w uzasadnieniu wyroku z 8 maja 1998 r., I CKN 670/97, OSP 3/98, poz. 60.
[17] Patrz uzasadnienie glosowanego postanowienia, in fine.
[18] S. Grzybowski, op.cit., s. 45; A. Szpunar, op.cit., s. 31 i n.
[19] A. Mączyński, op.cit., s. 411.
[20] Szerzej na ten temat K. Osajda, Testamenty wspólne. Monografie prawnicze, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 47-48.
|
Wersja do druku
Do góry strony
