Wydruk niniejszej strony pochodzi z portalu E - RADCA PRAWNY.org http://e-radcaprawny.org
Wydrukowano dnia: 22.05.2012, o godzinie: 20:40 przy użyciu komputera posiadającego adres IP: 38.107.179.232
|
|||||||||||
|
|||||||||||
17.03.2010 r. I. Sądowe i administracyjne postępowanie egzekucyjne są odrębnymi i autonomicznymi postępowaniami mającymi na celu przymusową realizację obowiązków o odmiennym charakterze. O ile egzekucja sądowa unormowana w przepisach k.p.c. służy przymusowej realizacji obowiązków cywilnoprawnych, o tyle egzekucji administracyjnej podlegają obowiązki publicznoprawne[1]. Reguła ta nie jest jednak pozbawiona wyjątków. W szczególności, zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.[2], składki na ubezpieczenie społeczne podlegają według wyboru wierzyciela – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) – egzekucji administracyjnej lub sądowej[3]. Rodzi to pytanie, czy wystarczającą podstawą do wszczęcia przez ZUS egzekucji sądowej, przyłączenia się do sądowego postępowania egzekucyjnego wszczętego przez innego wierzyciela lub uczestnictwa w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję sądową wystarczający jest administracyjny tytuł wykonawczy wystawiany przez dyrektora oddziału ZUS jako szczególny organ egzekucji administracyjnej w zakresie składek na ubezpieczenia społeczne i należności pochodnych od składek (art. 19 § 4 u.p.e.a.[4]), czy też tytuł ten powinien uzyskać klauzulę wykonalności.
W przypadku, w którym ZUS zamierza uczestniczyć w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję z nieruchomości wszczętą i prowadzoną przez innych wierzycieli, problem sprowadza się do wykładni art. 1036 k.p.c. w zakresie, w jakim przepis ten wymaga dla uczestnictwa w podziale złożenia tytułu wykonawczego. Sposób rozumienia tego warunku, gdy do podziału zamierza przyłączyć się wierzyciel, którego należności są stwierdzone administracyjnym tytułem wykonawczym, był niejednolity jeszcze przed ustanowieniem pełnej rozdzielności pomiędzy sądowym i administracyjnym postępowaniem egzekucyjnym[5]. Według pierwszego stanowiska, administracyjny tytuł wykonawczy mający służyć jako podstawa uczestnictwa w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję sądową z nieruchomości powinien być opatrzony sądową klauzulą wykonalności[6]. Drugie z zapatrywań, które znalazło wyraz w uchwale SN z 9 czerwca 1995 r., III CZP 71/95[7], zwalniało od tego wymagania tylko te tytuły, które pochodzą od wierzycieli dochodzących należności publicznoprawnych, będących zarazem administracyjnymi organami egzekucyjnymi. Wystawione przez tych wierzycieli tytuły stanowić miały bowiem tytuły wykonawcze w egzekucji sądowej, a w konsekwencji ich przedłożenie czyniło zadość treści art. 1036 k.p.c.[8]. Według innego jeszcze poglądu, uzasadnieniem dla uczestnictwa w podziale wierzyciela legitymującego się administracyjnym tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania mu klauzuli wykonalności jest założenie, że uczestnictwo to nie jest tożsame z prowadzeniem egzekucji w charakterze strony postępowania egzekucyjnego[9]. Zauważa się także, że administracyjny tytuł wykonawczy uprawnia do prowadzenia egzekucji sądowej w razie zbiegu egzekucji (art. 773 k.p.c.) i do wpisu hipoteki przymusowej (art. 109 u.k.w.h.[10]), a tym samym kierowanie tego tytułu na drogę postępowania klauzulowego tylko dla umożliwienia wierzycielowi uczestnictwa w podziale byłoby zbędnym przedłużaniem postępowania[11]. Rozumowanie to znalazło aprobatę w postanowieniu SN z 22 stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00[12].
II.W uchwale z 4 czerwca 2009 r., III CZP 37/09[13], SN przyjął, że ZUS, będąc wierzycielem należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i innych świadczeń, dla których droga egzekucji sądowej jest dopuszczalna, zgłaszając uczestnictwo w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję z nieruchomości, spełnia wymaganie dotyczące złożenia tytułu wykonawczego (art. 1036 k.p.c.) tylko wtedy, gdy administracyjny tytuł wykonawczy zaopatrzono w klauzulę wykonalności. Kanwą tej wypowiedzi był stan faktyczny, w którym sąd pierwszej instancji zatwierdził plan podziału sumy uzyskanej przez egzekucję, pomijając należności ZUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy (FP) i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP), ponieważ stwierdzające je administracyjne tytuły wykonawcze nie zostały opatrzone klauzulą wykonalności. Sąd Okręgowy, powołując się na orzecznictwo SN zauważył, że jeżeli wyjść z założenia, iż uczestnictwo w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję nie jest tożsame z jej prowadzeniem i biorąc pod uwagę, że art. 1036 k.p.c. nie określa, o jaki tytuł wykonawczy chodzi, możliwa jest wykładnia obejmująca tym przepisem także administracyjny tytuł wykonawczy[14].
Uzasadniając wszechstronnie zajęte stanowisko SN w pierwszej kolejności zwrócił uwagę, co miało znaczenie w okolicznościach sprawy, że alternatywa pomiędzy egzekucją sądową i administracyjną dotyczy składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne[15] i na FGŚP[16], nie obejmuje natomiast składek na FP, które egzekwowane są w drodze egzekucji administracyjnej[17]. Następnie skonstatował, że co do zasady administracyjny tytuł wykonawczy pochodzący od ZUS kwalifikować należy jako inny akt, który z mocy ustawy podlega egzekucji sądowej w rozumieniu art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c. Trudno bowiem znaleźć podstawę, dla której administracyjny tytuł wykonawczy obejmujący należności ZUS miałby być dla egzekucji sądowej „czymś więcej” niż tylko tytułem egzekucyjnym. Zdaniem SN, art. 24 ust. 2 u.s.u.s. wskazuje jedynie na możliwość wyboru pomiędzy sądowym i administracyjnym trybem egzekucji, nie określa natomiast jej podstawy. Po zmianie art. 70 u.p.e.a. nie ma również uzasadnienia do wyodrębnienia jakiejś szczególnej kategorii administracyjnych tytułów wykonawczych, którym ex lege przysługiwałby przymiot tytułu wykonawczego w egzekucji sądowej ze względu na status organu, który ów tytuł wystawił[18].
Przyjmując na tym tle, że dla wszczęcia i prowadzenia egzekucji sądowej ZUS musi uzyskać klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c.) SN nie znalazł jednocześnie argumentów, które przemawiałyby za odmiennym rozstrzygnięciem bezpośrednio analizowanego przypadku, w którym ZUS nie wszczyna egzekucji ani nie przyłącza się do wszczętego wcześniej postępowania egzekucyjnego (art. 927 k.p.c.), a jedynie zamierza uczestniczyć w podziale sumy uzyskanej przez egzekucję. Przeciwko takiemu zróżnicowaniu przemawia w ocenie SN przede wszystkim wykładnia językowa, zważywszy że występujące w art. 1036 k.p.c. pojęcie „tytuł wykonawczy” powinno być rozumiane w taki sam sposób, w jaki definiuje je art. 776 zd. 2 k.p.c. Szerokie rozumienie terminu „tytuł wykonawczy” w art. 109 u.k.w.h. uzasadnione jest tym, że przepis ten stanowi o tytule wykonawczym określonym „w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym” bez żadnych dodatkowych obostrzeń. Podkreślając, że jest rzeczą oczywistą, iż sprawność egzekucji jest koniecznym warunkiem uznania ochrony prawnej udzielanej w postępowaniu cywilnym za należytą, SN nie dał się również przekonać argumentem, że kierowanie ZUS na drogę postępowania o nadanie klauzuli wykonalności prowadziłoby do przedłużenia postępowania. Zdaniem SN w sytuacji, w której co do zasady droga egzekucji sądowej dla należności zaspokajanych w egzekucji administracyjnej jest niedopuszczalna, musi istnieć postępowanie, w którym dojdzie do przesądzenia, czy administracyjny tytuł wykonawczy jest in casu aktem podlegającym z mocy ustawy egzekucji sądowej (art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c.).
III. Teza, według której administracyjny tytuł wykonawczy pochodzący od ZUS ma legis latae status tytułu egzekucyjnego w egzekucji sądowej jest prawidłowa i stanowi kontynuację nowszego orzecznictwa SN[19]. To samo dotyczy wytkniętej przez SN niedopuszczalności drogi egzekucji sądowej co do należności z tytułu składek na FP[20]. Clou zagadnienia stanowiła natomiast odpowiedź na pytanie, czy odmienność pomiędzy przyłączeniem się do podziału sumy uzyskanej przez egzekucję a prowadzeniem egzekucji może, przy uwzględnieniu argumentów celowościowych, uzasadniać szersze rozumienie terminu „tytuł wykonawczy”, którym posłużył się ustawodawca w art. 1036 k.p.c. Pod tym względem uchwała przekonująco dystansuje się od twierdzącej odpowiedzi udzielonej na to pytanie w postanowieniu z 22 stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00[21], eksponując wagę art. 776 zd. 2 k.p.c. jako definicji legalnej aktualnej w całym obszarze sądowego postępowania egzekucyjnego. W nauce zauważa się, żechcąc uzyskać zaspokojenie swojej wierzytelności z nieruchomości dłużnika, wierzyciel może wszcząć egzekucję lub przyłączyć się do postępowania egzekucyjnego, zachowując w ten sposób wpływ na jego tok i szansę na zaspokojenie w wyższej kategorii (art. 1025 § 1 pkt 9 k.p.c.). Wierzyciel może jednak także oczekiwać na uzyskanie środków z egzekucji wszczętej przez innego wierzyciela i wziąć udział w ich podziale[22]. Z funkcjonalnego punktu widzenia, co trafnie dostrzegł SN, prowadzenie egzekucji i zgłoszenie wierzytelności do zaspokojenia w podziale ma jednak taki sam cel i podobny skutek[23]. Przyjmowanie odmiennego rozumienia pojęcia „tytuł wykonawczy” w art. 1036 k.p.c. byłoby zatem nieuzasadnione, a do odmiennego wniosku nie przekonuje szczególna sytuacja, do której dochodzi na tle art. 109 u.k.w.h.[24].
IV. Uzupełniająco zauważyć należy, że w projekcie zmian k.p.c. przygotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego[25] proponuje się zmianę art. 776 k.p.c. przez przyjęcie, że podstawą egzekucji jest zawsze tytuł wykonawczy, natomiast tytułem wykonawczym jest tytuł egzekucyjny opatrzony klauzulą wykonalności, chyba że ustawa stanowi inaczej. Modyfikacja ta, jakkolwiek trafna, nie wpłynie jednak na aktualność stanowiska wyrażonego przez SN.
* Autor jest adiunktem w Katedrze Postępowania Cywilnego WPiA UAM, członkiem Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.
[2] Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585).
[4] Ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954).
[6] H. Langa-Bieszki, Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, p. kier. Z. Szczurka, Sopot 1994, s. 375; por. także E. Wengerek, M. Tyczka (w:) E. Wengerek, Postępowanie egzekucyjne i zabezpieczające. Komentarz do części drugiej kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1998, s. 126 i 625.
[8] I. Kunicki, Glosa do postanowienia SN z dnia 22 stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00, OSP 2005, nr 1, poz. 2. Por. też W. Broniewicz, Postępowanie cywilne, Warszawa 1998, s. 413, P. Osowy, Powództwo cywilne jako merytoryczny środek obrony przed egzekucją administracyjną – zagadnienia wybrane, PS 2003, nr 6, s. 6 i M. Krakowiak, Glosa do uchwały SN z dnia 5 marca 2003 r., III CZP 98/02, MoP 2004, z. 15, s. 717 i n.
[9] J. Suchecki, Glosa do uchwały SN z dnia 9 czerwca 1995 r., III CZP 71/95, OSP 1996, nr 2, poz. 30, s. 73.
[10] Ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361).
[11] J. Suchecki, op.cit., s. 73, K. Flaga-Gieruszyńska (w:) A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 1657.
[15] Zob. art. 93 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r., Nr 164, poz. 1027).
[16] Zob. art. 30 ust. 2 ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. Nr 158, poz. 1121).
[17] Zob. art. 107 ust. 4 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r., Nr 69, poz. 415).
[18] Chodzi o zmianę wprowadzoną ustawą z 6 września 2001 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 1368). SN odniósł się w ten sposób do poglądu, według którego administracyjne tytuły wykonawcze pochodzące od wierzycieli będących jednocześnie administracyjnymi organami egzekucyjnymi, w przeciwieństwie do pozostałych administracyjnych tytułów wykonawczych, mają w sądowym postępowaniu egzekucyjnym status tytułów wykonawczych w rozumieniu art. 776 k.p.c.
[19] Zob. uchwałę z 23 maja 2003 r., III CZP 27/03, OSNC 2004, nr 3, poz. 37 i z dnia 16 października 2008 r., III CZP 99/08, OSNC 2009, nr 10, poz. 133.
[22] Zob. A. Barańska (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do artykułów 506-1088, Warszawa 2006, s. 993.
[23] Tak też I. Kunicki, op.cit., s. 5, a wcześniej F. Zadrowski, który przyłączenie się do podziału traktował jako jeden z rodzajów egzekucji – F. Zadrowski, Czy po złożeniu przez poddłużnika do depozytu sądowego sumy zajętej przez jednego tylko wierzyciela, może inny wierzyciel przyłączyć się do egzekucji i spowodować podział złożonej sumy? PPC 1935, nr 7-8, s. 245.
[24] Por. również w tym kontekście stanowisko M. Allerhanda, który zauważał, że wierzyciela, który posiada tytuł wykonawczy, dopuszcza się do uczestnictwa w podziale, bo mógłby on prowadzić egzekucję na cenę, która stanowi własność dłużnika – M. Allerhand, Kodeks postępowania cywilnego. Część druga. Postępowanie egzekucyjne i zabezpieczające, Lwów, b.d.w., s. 546.
| |||||||||||
