E - RADCA PRAWNY.org

ZBIEG EGZEKUCJI ADMINISTRACYJNEJ I SĄDOWEJ DO TEJ SAMEJ RZECZY LUB PRAWA MAJĄTKOWEGO

20.05.2010 r.

I. Zbieg egzekucji administracyjnej i sądowej[1] uwarunkowany jest tożsamością przedmiotu egzekucji, skierowaniem egzekucji przez obydwa organy egzekucyjne do tego samego prawa oraz prowadzeniem egzekucji przeciwko tym samym dłużnikom[2]. Konieczne jest łączne spełnienie obydwu przesłanek, tj. przedmiotowej i podmiotowej. Zarówno egzekucja sądowa świadczeń pieniężnych, jak i egzekucja administracyjna[3] należności pieniężnych może być kierowana do ruchomości, wynagrodzenia za pracę, świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego, rachunków bankowych, innych wierzytelności i innych praw majątkowych oraz nieruchomości[4]. Zgodnie z zasadą rozdziału kompetencji sprawy należące np. do egzekucji administracyjnej nie powinny być egzekwowane na drodze egzekucji sądowej[5]. Instytucja zbiegu postępowania sądowego i administracyjnego postrzegana jest zatem jako odstępstwo od zasady przymusowej realizacji obowiązków w przewidzianym przez ustawodawcę trybie.

II. W praktyce sądów powszechnych brakuje zgodności co do określenia celu, charakteru i konsekwencji procesowych wydania postanowienia w wypadku zbiegu tych postępowań co do tej samej rzeczy lub prawa majątkowego. Zgodnie z art. 773 § 1 k.p.c. administracyjny organ egzekucyjny i komornik wstrzymują czynności egzekucyjne[6] i przekazują akta egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej sądowi rejonowemu, w którego okręgu wszczęto egzekucję, w celu rozstrzygnięcia, który organ egzekucyjny - sądowy czy administracyjny - ma dalej prowadzić łącznie egzekucje w trybie właściwym dla danego organu. Wątpliwości wywołuje zagadnienie, czy wskazanie organu egzekucyjnego, który ma prowadzić łącznie obie egzekucje, odnosi się jedynie do poszczególnych składników majątku dłużnika[7], czy też art. 773 § 1 k.p.c. reguluje zagadnienia łącznego prowadzenia egzekucji w całości. Efektem pojawiających się rozbieżności są wręcz postulaty konieczności nowelizacji (sprecyzowania) treści art. 773 § 1 k.p.c.[8].

Wątpliwości odnoszące się do przedmiotowego zagadnienia znalazły odzwierciedlenie w literaturze. Najczęściej przyjmuje się, że określenie „dalej prowadzić łącznie egzekucje” oznacza powierzenie wybranemu organowi dalszego prowadzenia obydwu egzekucji jako jednej, przy zastosowaniu do niej przepisów tej ustawy, która jest podstawą działania tego organu[9]. Większość przedstawicieli doktryny podziela powyższy pogląd, ograniczając się jednak do zwięzłego przedstawienia swego zapatrywania[10]. Najbardziej rozbudowana jest wypowiedź J. Świeczkowskiego[11], akcentująca, że w przekazanej sprawie niedopuszczalne jest ograniczanie egzekucji wyłącznie do sposobu i przedmiotu, w stosunku do którego nastąpił zbieg egzekucji, i po jej zakończeniu ponowne przekazywanie sprawy organowi, który nie został wyznaczony przez sąd. Autor zwraca uwagę, że droga egzekucji tego organu, z momentem rozstrzygnięcia przez sąd w przedmiocie zbiegu egzekucji, w danej sprawie staje się niedopuszczalna. Odmienny pogląd wyraziła O. Marcewicz[12] oraz B. Janiszewska[13], której argumentacja koncentruje się na założeniu, że skoro art. 773 § 1 k.p.c. reguluje jedynie kwestię zbiegu egzekucji do tej samej rzeczy lub prawa majątkowego, to również rozstrzygnięcie sądu w przedmiocie wyznaczenia organu egzekucyjnego powinno dotyczyć egzekucji z tego składnika, do którego nastąpił zbieg[14].

III. Jakkolwiek w orzecznictwie Sądu Najwyższego kilkakrotnie podejmowano problematykę zbiegu egzekucji administracyjnej i sądowej[15], to zasygnalizowane zagadnienie stało się przedmiotem analizy dopiero w uchwale z dnia 24 lutego 2010 r., III CZP 133/09[16]. Przesądzone zostało, że organ egzekucyjny wskazany na podstawie art. 773 § 1 k.p.c. prowadzi obie egzekucje łącznie w całości. Sąd Najwyższy podkreślił, że jednym z podstawowych założeń prawa egzekucyjnego jest niedopuszczalność prowadzenia egzekucji z tego samego składnika majątku dłużnika przez kilka organów egzekucyjnych[17]. Zwrócono uwagę na potrzebę odróżnienia wszczęcia egzekucji prowadzących do zbiegu od „dalszego prowadzenia łącznie egzekucji”. Uważna analiza treści przepisu pozwala dostrzec, że ustawodawca, określając sytuację, w której dochodzi do zbiegu, celowo posłużył się sformułowaniem „zbieg egzekucji administracyjnej i sądowej do tej samej rzeczy lub prawa”, natomiast opisując skutki rozstrzygnięcia sądu wskazał, że oznaczony organ prowadzi „łącznie egzekucje” w trybie właściwym dla danego organu[18]. Przyjęcie założenia, że przepisy nie znają instytucji zbiegu sposobów egzekucji, prowadzi do wniosku, że egzekucja prowadzona przez poszczególne organy egzekucyjne stanowi nierozdzielną całość.

Zaprezentowany pogląd pozostaje w harmonii z konstrukcją obowiązku brania pod uwagę przez sąd – przed wydaniem postanowienia – stopnia zaawansowania każdego ze zbiegających się postępowań egzekucyjnych, jak również z mechanizmem ustalania, jakie dokonane wcześniej czynności pozostają w mocy. Łączne prowadzenie egzekucji w całości nadaje także sens regulacji odnoszącej się do kosztów czynności egzekucyjnych, zawartej w art. 774 k.p.c.

Podkreślenia wymaga, że wydanie przedmiotowego postanowienia jest równoznaczne z orzeczeniem o dopuszczalności określonej drogi egzekucyjnej w danej sprawie[19]. Droga prowadzonej przez dany organ egzekucji, z chwilą negatywnego dla niego rozstrzygnięcia, staje się w danej sprawie niedopuszczalna[20]. Wybrany organ jest uprawniony, jak i zobowiązany, do prowadzenia całej egzekucji „w trybie właściwym”, a więc przy zastosowaniu wszystkich sposobów egzekucji przewidzianych w ustawie.

Interesujące jest także odniesienie Sądu do argumentów czysto pragmatycznych. Zwrócono uwagę, że równoległe prowadzenie dwóch niezależnych postępowań stwarza liczne praktyczne trudności związane choćby z potrzebą równoległego dysponowania aktami sprawy egzekucyjnej. Nie bez znaczenia jest także problem komunikacji między organami oraz ryzyko następstw w postaci nieporozumień i dezinformacji. Przyjęcie odmiennej koncepcji stwarzałoby niebezpieczeństwo kolejnych zbiegów, które prowadziłoby do multiplikacji trudności i niejasności. Wydaje się, że czasochłonność i kosztowność operacji służących uniknięciu takich sytuacji byłaby niewspółmiernie wysoka[21]. Istotne wątpliwości natury procesowej narastałyby także w związku z koniecznością uzyskiwania przez wierzyciela dwóch tytułów wykonawczych, do czego nie byłoby podstaw w art. 794 k.p.c.[22], przy założeniu, że w rozważanej sytuacji nie ma zastosowania art. 793 k.p.c. W tej sytuacji doszłoby także do kolizji z art. 803 k.p.c.

IV. Uchwała Sądu Najwyższego z 24 lutego 2010 r., III CZP 133/09, w spójny sposób łączy różne metody rozumowania prawniczego. Odwołuje się nie tylko do wykładni gramatycznej ustawowej regulacji, ale sięga także do wykładni systemowej, celowościowej, a nawet historycznej. Dla praktyków, tj. zarówno dla organów prowadzących egzekucję, jak i uczestników tego postępowania, stanowi szansę ujednolicenia dokonywania wykładni art. 773 § 1 k.p.c. Potrzeba ochrony interesów wierzycieli przemawia za tym, żeby egzekucja nie była prowadzona dwutorowo. Eliminacja zbiegu prowadzonych postępowań nie powinna być fragmentaryczna, tj. dotyczyć wyłącznie poszczególnych składników, co do których wystąpił zbieg egzekucji, lecz powinna mieć charakter pełny.

dr Tadeusz Zembrzuski*

* Adiunkt w Katedrze Postępowania Cywilnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, radca prawny, czlonek Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyzszego

[1] Na temat zbiegu egzekucji sądowych zob. np. R. Kuźnicki, Zbieg egzekucji sądowych, Problemy egzekucji sądowych 1998, nr XXXII, s. 76 i n., M. Kowalska, Zbieg egzekucji sądowej – zagadnienia prawa i praktyki, Przegląd Prawa Egzekucyjnego 2006, nr 1-3, s. 91 i n., zob. także W. Siedlecki, Egzekucja sądowa a egzekucja administracyjna, Palestra 1980, nr 6, s. 13 i n.

[2] Zob. uchwały SN z 25 czerwca 1997 r., III CZP 29/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 164, z dnia 25 października 2006 r., III CZP 62/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 87. Por. także F. Zedler, Zbieg egzekucji lub zabezpieczenia sądowego z egzekucją lub z zabezpieczeniem administracyjnym, Zagadnienia Egzekucji Sądowej w Polsce 1994, nr 1, s. 44 i n., Z. Świeboda, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego. Część druga. Postępowania zabezpieczające i egzekucyjne, Warszawa 2001, s. 86.

[3] Zob. art. 62 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tekst jedn. Dz.U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.

[4] Por. J. Jankowski (w:), K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 506-1088. Tom II, Warszawa 2006, s. 613.

[5] Zob. F. Zedler, op.cit., s. 42.

[6] Na wniosek wierzyciela, dłużnika lub z urzędu.

[7] Co do których wystąpił zbieg egzekucji.

[8] Zob. np. J. Świeczkowski, Wadliwe regulacje prawne jako przyczyna niskiej sprawności sądowego postępowania egzekucyjnego (wybrane przykłady), Przegląd Prawa Egzekucyjnego 2006, nr 12, s. 124 i n.

[9] Zob. J. Jankowski, (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks, op.cit., s. 616. Podobnie jednoznaczna jest wypowiedź E. Wengerka, że „po wydaniu postanowienia przez sąd w kwestii dalszego prowadzenia egzekucji organ egzekucyjny wskazany w tym postanowieniu nadal prowadzi łącznie dwie egzekucje”. Stwierdza on ponadto, że łączne prowadzenie egzekucji oznacza, że organ, któremu sąd przekazał prowadzenie egzekucji, obowiązany jest prowadzić obie egzekucje już jako jedną, stosując do niej przepis tej ustawy egzekucyjnej, która jest podstawą jego działalności. Jednakże gdy przepis szczególny wyraźnie stanowi, organ ten obowiązany jest posiłkowo stosować przepisy drugiej ustawy”. Zob. E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do części drugiej Kodeksu postępowania cywinego, Warszawa 1998, s. 114.

[10] Zob. np. R. Kowalkowski (w:), Z. Knypl, R. Kowalkowski, H. Langa-Bieszki, Z. Merchel, Z. Szczurek, J. Treder, Encyklopedia egzekucji sądowej, Sopot 2002, s. 769, Z. Szczurek (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Currenda 2005, wersja LEX-online, K. Flaga-Gieruszyńska, (w:) A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Komentarz do artykułów 506-1217. Tom II, Warszawa 2006, s. 606.

[11] Zob. J. Świeczkowski, Prowadzenie sądowej egzekucji z nieruchomości po sądowym rozstrzygnięciu w przedmiocie zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej (zagadnienia wybrane), Przegląd Prawa Egzekucyjnego 2004, nr 10-12, s. 45 i n., tenże, Wadliwe regulacje, op.cit., s. 109 i n.

[12] Zob. O. Marcewicz, (w:) A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz, Zakamycze 2005, s. 1150.

[13] Zob. B. Janiszewska, Glosa do uchwały SN z dnia 21 lutego 2003 r., III CZP 89/03, Przegląd Sądowy 2004, nr 1, s. 182 i n.

[14] Czynności w zakresie egzekucji z rzeczy lub praw dłużnika nieobjętych zbiegiem każdy z organów dokonuje samodzielnie w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego.

[15] Uchwała z dnia 25 czerwca 1997 r., III CZP 29/97 (OSNC 1997, nr 11, poz. 164.) dotyczyła wykluczenia zbiegu egzekucji administracyjnej i sądowej do tej samej rzeczy, jeżeli administracyjny organ egzekucyjny i komornik prowadzą egzekucję przeciwko różnym dłużnikom. W uchwale z dnia 21 lutego 2003 r., III CZP 89/02 (OSNC 2003, nr 11, poz. 147 z glosą B. Janiszewskiej, Przegląd Sądowy 2004, nr 1, s. 182), przesądzone zostało, że w przypadku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej do tej samej rzeczy lub prawa majątkowego, o wyznaczeniu organu egzekucyjnego do łącznego dalszego prowadzenia egzekucji rozstrzyga sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się siedziba komornika lub administracyjnego organu egzekucyjnego, który pierwszy wszczął egzekucję. Natomiast uchwałą z dnia 25 października 2006 r., III CZP 62/06 (OSNC 2007, nr 6, poz. 87), Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie zbiegu egzekucji sądowej z egzekucją administracyjną, prowadzoną przez dyrektora oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych występującego jako organ egzekucyjny, sąd rejonowy, po stwierdzeniu spełnienia przesłanek określonych w art. 773 § 1 zdanie drugie k.p.c., może orzec o dalszym prowadzeniu łącznie obu egzekucji przez ten organ egzekucyjny w trybie dla niego właściwym. Sformułowano jednak wówczas pogląd, że sąd uprawniony jest do rozstrzygnięcia o zaistniałym zbiegu przez powierzenie dalszego prowadzenia egzekucji tylko jednemu spośród tych organów, które dotychczas prowadziły egzekucje pozostające w zbiegu.

[16] Jeszcze niepubl. Treść sentencji zob. Biul. SN 2010, nr 2, s. 10.

[17] Szerzej zob. np. A. Marciniak, Zbieg egzekucji i zabezpieczenia roszczeń w postępowaniu cywilnym, Przegląd Prawa Egzekucyjnego 2003, nr 9-10, s. 7, tenże, Postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2005, s. 159 i n.

[18] Nie wydaje się, by istniały przyczyny pozwalające na domniemywanie odmiennej woli ustawodawcy aniżeli ta, którą jednoznacznie wyraził w treści przepisu. Por. J. Świeczkowski, Prowadzenie sądowej…, s. 47 i n.

[19] W wypadku wskazania organu sądowego, egzekucja sądowa staje się dopuszczalna w niedopuszczalnej wcześniej egzekucji administracyjnej, a w razie oznaczenia organu administracyjnego oznacza, że podmiot ten może prowadzić egzekucję także w tym zakresie, w którym wyłączna była droga egzekucji sądowej.

[20] Por. J. Świeczkowski, Prowadzenie sądowej, op.cit., s. 46 i n.

[21] Por. J. Świeczkowski, Wybrane regulacje, op.cit., s. 114 i n.

[22] Wydanie drugiego sądowego tytułu wykonawczego nie wydaje się możliwe, poprzedni nie został bowiem utracony. Por. J. Świeczkowski, Wadliwe regulacje, op.cit., s. 114.