E - RADCA PRAWNY.org

Dopuszczalność zażalenia na zarządzenie o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia

20.05.2010 r.

I. Postępowanie zabezpieczające służy zagwarantowaniu efektywności ochrony prawnej udzielanej w postępowaniu cywilnym[1]. Względem postępowania rozpoznawczego i egzekucyjnego cieszy się ono jednak strukturalną odrębnością, którą podkreśla obecnie umiejscowienie przepisów o postępowaniu zabezpieczającym w jemu tylko poświęconej części k.p.c.[2] Cechą charakterystyczną postępowania zabezpieczającego jest szybkość, którą zapewnić ma m.in. zwiększenie wymagań stawianych pismom składanym w toku postępowania oraz zaostrzenie rygorów procesowych. Stosownie do tego, zgodnie z art. 738 k.p.c. wniosek o zabezpieczenie nie odpowiadający wymaganiom określonym w art. 736 k.p.c. podlega zwrotowi bez wzywania do jego uzupełnienia. Kontekst ten wzmacnia wagę wyrażonej niedawno w judykaturze SN tezy, zgodnie z którą na zarządzenie przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia przysługuje zażalenie[3].

II. Dopuszczalność zażalenia na zarządzenie o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia nie była poruszana we wcześniejszym orzecznictwie, w nauce zaś jest przedmiotem zróżnicowanych wypowiedzi. Według jednego ze stanowisk, jeżeli wniosek o zabezpieczenie zwracany jest wraz z pozwem, wówczas wnioskodawcy przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.). Jeżeli zaś zwrócono sam wniosek o zabezpieczenie, zażalenie nie przysługuje[4]. Przeważa jednak ogólniejszy pogląd, że zwrot wniosku o udzielenie zabezpieczenia może być kwestionowany zażaleniem, przy czym sposób jego uzasadnienia jest niejednolity. Po pierwsze, zwraca się uwagę, że istnieją sytuacje, w których postępowanie zabezpieczające toczy się samodzielnie i jego przedmiot jest ograniczony wyłącznie do zabezpieczenia. Postępowanie cechuje się wówczas pewną odrębnością, co skłania do dopuszczenia zażalenia przy zastosowaniu w drodze analogii art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.[5] Wychodząc z założenia, że zażalenie powinno być dopuszczalne także wówczas, gdy wniosek został zawarty w pozwie, ostatecznie pogląd ten rozszerza się na wszystkie przypadki, w których dochodzi do zwrotu wniosku o udzielenie zabezpieczenia, ponieważ nie można przyjąć, aby zaskarżalność zarządzenia była zależna jedynie od chwili, w której uprawniony domaga się udzielenia zabezpieczenia[6]. Po drugie, podstawy dla zaskarżenia zarządzenia o zwrocie wniosku upatruje się w wynikającym z art. 13 § 2 k.p.c. nakazie odpowiedniego stosowania art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. w postępowaniu zabezpieczającym[7].

III. Uzasadniając swoje stanowisko SN skupił się na drugiej metodzie argumentacji. Trudno, zdaniem SN, zgodzić się z poglądem, jakoby art. 741 k.p.c. określał wszystkie przypadki dopuszczalności zażalenia w postępowaniu zabezpieczającym. Poza sporem jest, że zażalenie w postępowaniu zabezpieczającym przysługuje, przykładowo, na postanowienie sądu pierwszej instancji o przekazaniu sprawy sądowi właściwemu (art. 394 § 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) lub na postanowienie sądu pierwszej instancji o odmowie wyłączenia sędziego (art. 394 § 1 pkt 10 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). W konsekwencji fakt, że art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. traktuje expressis verbis jedynie o zażaleniu na zarządzenie o zwrocie pozwu, nie wyłącza możliwości jego odpowiedniego stosowania do zarządzenia o zwrocie wniosku o udzielenie zabezpieczenia poprzez art. 13 § 2 k.p.c. Z brzmienia art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. wynika jedynie tyle, że przepis ten nie może zostać zastosowany w postępowaniu zabezpieczającym wprost.

Idąc dalej, SN zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. in principio. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. niewątpliwie dopuszczalne jest zażalenie na zwrot pisma inicjującego postępowanie o właściwościach równorzędnych postępowaniu procesowemu, a więc cechujące się nie tylko samodzielnością strukturalną i funkcjonalną, ale pozbawione jednocześnie charakteru akcesoryjnego. Za takie uznać można, zdaniem SN, postępowanie nieprocesowe, egzekucyjne, upadłościowe, a ewentualnie także postępowania w przedmiocie uznania oraz stwierdzenia wykonalności orzeczenia zagranicznego. W ocenie SN istnieją jednak ważkie argumenty pozwalające stosować przepis art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. in principio. także w innych rodzajach postępowań w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c., pozbawionych wszystkich cech postępowania w sprawie. W odniesieniu do postępowania zabezpieczającego, jego strukturalna i funkcjonalna samodzielność oraz względy celowościowe przemawiają za dopuszczeniem zażalenia na zarządzenie o zwrocie wniosku o zabezpieczenie i to niezależnie od tego, czy wniosek ten został zgłoszony w pozwie czy odrębnie, jak również bez względu na to, czy postępowanie główne toczy się już lub ma dopiero zostać wszczęte przed sądem polubownym lub sądem państwowym krajowym lub zagranicznym.

Na koniec SN podkreślił, że zajęte przezeń stanowisko nie jest wyrazem traktowania zarządzenia o zwrocie wniosku o zabezpieczenie jako postanowienia kończącego postępowanie w sprawie ani też próbą rozszerzającej wykładni art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. in princ., która zmierzałaby do dopuszczenia zażalenia na zwrot pism wszczynających każde postępowanie dające się w jakiś sposób wyodrębnić.

IV. O kontrowersyjnościrozstrzygniętego zagadnienia świadczą nie tylko odmienne wypowiedzi doktryny sprzed uchwały SN, lecz również rozbieżne stanowiska, które pojawiły się już po jej wydaniu. Dopuszczenie możliwości kwestionowania rozstrzygnięcia o zwrocie pozwu uznano z jednej strony za słuszne zważywszy, że w przeciwnym wypadku uprawniony mógłby zostać pozbawiony dostępu do zabezpieczenia roszczenia. Wprawdzie zwrot wniosku nie zamyka drogi do jego złożenia po raz kolejny, uwzględniając wszak, że niezaskarżalne zarządzenie nie podlega uzasadnieniu, skuteczne złożenie wniosku może okazać się utrudnione lub niemożliwe[8]. Z drugiej strony zarzucono, że k.p.c. przyjmuje jako zasadę niedopuszczalność zaskarżenia zażaleniem zarządzeń przewodniczącego z wyjątkiem zarządzenia o zwrocie pozwu, któremu to pismu odpowiada wniosek o wszczęcie postępowania nieprocesowego lub egzekucyjnego, nie odpowiadają natomiast te pisma, które inicjują postępowania pomocnicze[9].

Za słuszne należy uznać najpierw zapatrywanie, że ewentualnego uzasadnienia dla dopuszczalności zażalenia na zarządzenie o zwrocie pozwu poszukiwać należy w art. 13 § 2 k.p.c., nie zaś we wnioskowaniu z analogii legis[10]. Niepełny charakter regulacji prawnej, stanowiący warunek stosowania analogii z ustawy[11], jest bowiem w przypadku postępowania zabezpieczającego uzupełniany przez samego ustawodawcę na podstawie art. 13 § 2 k.p.c.[12] Mając na względzie ten przepis, łatwo o zgodę, że okoliczność, iż art. 394 § 1 k.p.c. zezwala jedynie na zaskarżenie zarządzenia o zwrocie pozwu, nie wyklucza stosowania art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. in principio. do innych niż pozew pism, jeżeli pełnią one w postępowaniu, którego regulację ma dopełniać odpowiednio stosowany art. 394 § 1 k.p.c., taką samą rolę, jak pozew w procesie. Dylemat, przed którym stanął SN, sprowadzał się natomiast do tego, czy konkluzja ta powinna być ograniczona wyłącznie do pism inicjujących postępowanie o charakterze w pełni równorzędnym procesowemu, czy też może dotyczyć również postępowań nie będących jego ścisłymi odpowiednikami. O ile bowiem samodzielność postępowania zabezpieczającego eksponowana była już we wcześniejszej literaturze[13], o tyle z racji sprzężonego z postępowaniem głównym celu postępowanie zabezpieczające stanowi nadal jedno z postępowań pomocniczych[14] i pozbawione jest waloru postępowania w sprawie[15].

Sąd Najwyższy zdecydował się na drugie z rozwiązań, przyjmując implicite, że mogą istnieć postępowania, które nie mają wprawdzie wszystkich cech postępowania w sprawie, ale ich charakter może uzasadniać odpowiednie stosowanie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. in principio. ze skutkiem w postaci dopuszczalności zażalenia na zwrot inicjującego je pisma. Podejście to, zwłaszcza w kontekście postępowania zabezpieczającego, wydaje się trafne i poszerza dotychczasowe spektrum sytuacji, w których judykatura akceptuje zaskarżalność zarządzenia o zwrocie pisma[16]. Powiązanie dopuszczalności zażalenia z przyznaniem wszczynanemu postępowaniu charakteru postępowania w sprawie nie byłoby celowe i mogłoby prowadzić do zaskakujących rezultatów[17]. Przekonuje także dążenie do jednolitego rozstrzygnięcia problemu zażalenia na zwrot wniosku o udzielenie zabezpieczenia, niezależnie od tego, czy postępowanie zabezpieczające inicjowane jest przed wszczęciem postępowania głównego, równocześnie lub w jego toku. Granica pomiędzy niezadośćuczynieniem formalnemu wymaganiu w postaci uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających wniosek (art. 736 § 1 pkt 2 k.p.c.), a jedynie niedostatecznym uprawdopodobnieniem wniosku, budzi wątpliwości w praktyce orzeczniczej, co również przemawia na rzecz stanowiska SN. Sądzić można ponadto, że uzasadnienie zarządzenia o zwrocie wniosku, którego sporządzenie jest konsekwencją jego zaskarżalności, pozwoli uprawnionemu dostatecznie rozważyć celowość oczekiwania na rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji i wydatnie umniejszy ryzyko ponownego zwrotu wniosku o zabezpieczenie.

dr Paweł Grzegorczyk*

* Autor jest adiunktem w Katedrze Postępowania Cywilnego WPiA UAM, członkiem Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego.

[1] A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2002, s. 177 i n., F. Zedler, Uwagi o pojęciu postępowania zabezpieczającego w sprawach cywilnych (w:) Zbiór rozpraw z zakresu postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci W. Berutowicza, AcUWr Nr 1028. Prawo, Wrocław 1990, s. 235.

[2] A. Jakubecki (w:) A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 1016.

[3] Uchwała z 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 112. Uchwała ta została podjęta w odpowiedzi na pytanie prawne SA w Gdańsku – zob. Biul. SN Izba Cywilna 2008, nr 6, s. 12. Przedstawiający zagadnienie SA preferował odmienne stanowisko od zajętego ostatecznie przez SN.

[4] E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do części drugiej kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1998, s. 30. Pogląd o niedopuszczalności zażalenia na zarządzenie o zwrocie wniosku o zabezpieczenie poparł S. Dalka (w:) S. Dalka, J. Rodziewicz, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Gdańsk 1994, s. 21 i A. Zieliński (w:) A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 1254, nb. 4; zob. też wcześniejsze stanowisko tego samego autora – A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 506-1217, Warszawa 2006, s. 481.

[5] D. Zawistowski, Postępowanie zabezpieczające. Komentarz. Wybór orzeczeń, Warszawa 2007, s. 63-64.

[6] Ibidem, s. 63-64.

[7] K. Korzan, Sądowe postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne w sprawach cywilnych, Katowice 1986, s. 59, A. Jakubecki, Kodeks…, op.cit., s. 1033, M. Uliasz, Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do artykułów 506-1217, Warszawa 2007, s. 391, J. Jagieła (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do artykułów 506-1088, Warszawa 2006, s. 468.

[8] A. Stefanowska, Glosa do uchwały SN z dnia 28 sierpnia 2008 r., sygn. III CZP 65/08, Prok. i Pr. 2009, nr 6, s. 168-169.

[9] M. Lewandowski, Glosa do uchwały SN z dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 65/08, PPE 2009, nr 1-3, s. 124-127.

[10] Odmiennie jednak A. Stefanowska, Glosa…, s. 169, której zdaniem zażalenie na zwrot wniosku powinno być dopuszczalne „przez analogię do przepisów o zwrocie pozwu”.

[11] Zob. Z. Radwański, M. Zieliński (w:) M. Safjan (red.), System prawa prywatnego. Tom 1. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007, s. 432 i n.

[12] Inną sprawą jest, że różnica pomiędzy wnioskowaniem z analogii legis a przypadkiem odpowiedniego stosowania prawa nie jest zawsze jasno przedstawiana – zob. np. J. Wróblewski, Przepisy odsyłające, ZNUŁ, Nauki Humanistyczne, z. 35, Łódź 1964, s. 9, A. Skoczylas, Odesłania w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2001, s. 17 i n.; za wyraźną dystynkcją w tym zakresie opowiadał się trafnie W. Siedlecki (w:) Z. Resich, W. Siedlecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Tom I, Warszawa 1976, s. 91.

[13] E. Wengerek, Pojęcie, przedmiot i przesłanki postępowania egzekucyjnego i zabezpieczającego (w:) J. Jodlowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 361, W. Siedlecki, Kodeks…, op.cit., s. 15.

[14] J. Jodłowski (w:) J. Jodłowski, Z. Reisch, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009, s. 525, A. Jakubecki, Kodeks..., op.cit., s. 1016.

[15] Charakterystyka ta znalazła wyraz w orzecznictwie negującym dopuszczalność skargi kasacyjnej (kasacji) i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia od postanowień w przedmiocie zabezpieczenia – zob. postanowienie SN z 8 kwietnia 1997 r., I CZ 22/97, OSNC 1997, nr 10, poz. 147, z 30 marca 2006 r., V CNP 66/06, niepubl., z 14 września 2006 r., V CNP 72/06, niepubl. i z 20 listopada 2007 r., V CNP 163/07, niepubl. Odmiennie jednak SN w postanowieniu z 18 lutego 1993 r., I CRN 6/93, OSNC 1993, nr 11, poz. 204; zob. też uzasadnienie powołanego wyżej postanowienia z 8 kwietnia 1997 r., I CZ 22/97 oraz postanowienie z 10 lipca 2009 r., II CZ 32/09, niepubl.

[16] Jak dotychczas SN zaakceptował taką możliwość w odniesieniu do skargi o wznowienie postępowania (uchwała z 22 stycznia 1998 r., III CZP 69/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 111), wniosku o ogłoszenie upadłości (uchwała z 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 62), zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (uchwała z 2 marca 2005 r., III CZP 98/04, OSNC 2006, nr 2, poz. 21) i wniosku o uznanie zagranicznego orzeczenia (por. postanowienia z 29 grudnia 1972 r., I CZ 150/72, OSPiKA 1975, nr 12, poz. 267, z 6 grudnia 1977 r., II CZ 45/77, OSNC 1978, nr 3, poz. 51 i z 28 maja 1987, II CZ 61/87, OSNC 1988, nr 11, poz. 162). W uzasadnieniu omawianej uchwały wymieniono również inne sytuacje, w których akceptację dla dopuszczalności zażalenia można wyprowadzić jedynie z faktu merytorycznego rozstrzygnięcia przez SN zagadnienia prawnego przedstawionego w postępowaniu zażaleniowym na podstawie art. 390 § 1 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c.

[17] Por. w tym kontekście postanowienie SN z 4 lipca 2008 r., I CZ 139/07, OSNC-ZD 2009, nr A, poz. 18, w którym postępowanie o uznanie wyroku sądu polubownego oceniono odmiennie w kontekście jego kwalifikacji jako odpowiednika postępowania w sprawie, kierując się tym, czy przedstawione do uznania orzeczenie zostało wydane w Polsce czy za granicą.