20.05.2010 r.
1. Zasady rozliczeń wydatków i nakładów poczynionych na rzecz oddaną w użyczenie unormowane zostały w art. 713 k.c., stanowiącym, że „Biorący rzecz do używania ponosi zwykłe koszty utrzymania rzeczy użyczonej. Jeżeli poczynił inne wydatki lub nakłady na rzecz, stosuje się odpowiednio przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia”. W praktyce orzeczniczej zakres i skutki odesłania do odpowiedniego stosowania art. 752 i nast. k.c. budzą istotne wątpliwości, które w ostatnim czasie dwukrotnie były przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego[1].
Sprawy o zwrot nakładów w stosunku użyczenia charakteryzują się nierzadko pewną zbieżnością stanów faktycznych, nieobojętną dla kierunków oceny prawnej. Otóż użyczenie rzeczy zwykle następuje w ramach osobistych (często rodzinnych) relacji, opartych na wzajemnym zaufaniu stron umowy. Sięganiu po konstrukcję zezwolenia na bezpłatne używanie oddanej w tym celu rzeczy sprzyja bowiem właściwa dla takich stosunków chęć niesienia pomocy osobie bliskiej i udzielenia jej dobroczynnego wsparcia. Te uwarunkowania oddziałują także, jak można wnosić, na okoliczności dokonywania nakładów, które niejednokrotnie są czynione po uprzednim uzgodnieniu z użyczającym, a nawet – z jego inspiracji. Biorący rzecz do używania staje się wówczas niejako „wyręczycielem” użyczającego, który z powodu braku sił lub środków nie jest w stanie podołać zadaniu poważniejszych napraw lub ulepszeń rzeczy.
Bliskość relacji sprawia, że nawet w razie wydatkowania dużych funduszy, strony poprzestają częstokroć na uzgodnieniu, jakie prace zostaną wykonane, natomiast w sferze niedomówień pozostawiają kwestię zasad rozliczenia nakładów w przypadku zwrotu rzeczy. Stosunek użyczenia, który ze swej natury nie gwarantuje trwałej więzi prawnej, jest więc traktowany tak, jakby używanie cudzej, wzbogaconej nakładami rzeczy miało być kontynuowane co najmniej przez okres całkowitej amortyzacji nakładów. Można mniemać, że gdyby nie zażyłość, osoby podejmujące kosztowne inwestycje (w postaci np. gruntownego remontu użyczonego mieszkania), zadbałyby o uprzednie należyte zabezpieczenie swej sytuacji prawnej[2].
2. W świetle tych uwag podstawowe znaczenie uzyskuje zbadanie, jak fakt uprzedniego wyrażenia zgody na dokonanie nakładów wpływa na zasady rozliczeń między stronami stosunku użyczenia. Przypadków takich nie obejmuje stosowany odpowiednio art. 756 k.c. Przepis ten bowiem jedynie z potwierdzeniem, czyli ze zgodą użyczającego wyrażoną ex post, wiąże konsekwencję w postaci nadania prowadzeniu sprawy skutków zlecenia, a ściślej - tej umowy (o świadczenie usług, o dzieło itd.), której elementy przedmiotowo istotne odpowiadają cechom dokonanej czynności. Problematyczne jest natomiast, czy w opisanej sytuacji zastosowanie znajdą art. 713 k.c. w zw. z art. 753 § 2 zd. 2 k.c., z takim rezultatem, że choć użyczający zaakceptował uprzednio wszystkie nakłady, będzie zobowiązany do zwrotu jedynie nakładów uzasadnionych[3], i to o ile czyniący je działał zgodnie z obowiązkami, określonymi w art. 752 i nast. k.c.?
W tej kwestii w orzecznictwie trafnie wskazano, że w razie udzielenia zgody ex ante, do rozliczenia nakładów odpowiedniego zastosowania nie znajduje art. 753 § 2 zd. 2 k.c.[4] Sięganie do przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia jest bowiem uzasadnione wówczas, gdy podmiot działa „nie będąc uprawnionym z jakiegokolwiek tytułu”[5]. Tymczasem udzielona uprzednio zgoda pozwala uznać, że poczynione nakłady już w chwili ich dokonywania (nie zaś dopiero wskutek potwierdzenia) miały swą podstawę prawną („zlecenie” w podanym wyżej znaczeniu)[6]. W kwestii rozliczeń fundamentalne znaczenie uzyskują natomiast ustalenia stron co do faktu, zakresu i metody zwrotu nakładów[7]. Stąd tak ważne jest, aby w związku z planowanymi działaniami użyczający i biorący rzecz do używania określili zasady rozliczeń nakładów po ustaniu stosunku użyczenia[8]. Pozostawienie tej kwestii bez wyraźnego rozstrzygnięcia powoduje, że zainteresowane strony (już jako strony sporu sądowego) zdane są na wywodzenie przez sąd z ich konkludentnych zachowań wniosków co do woli i sposobu zwrotu nakładów.
W uzupełnieniu tego wątku warto zaakcentować konieczność odróżnienia sytuacji, w której prowadzącemu cudzą sprawę znana jest wola osoby, której sprawę prowadzi (odwołania do prawdopodobnej lub wiadomej woli zawarte są w art. 752, 754 i 755 k.c.), od sytuacji, w której nastąpiło wyrażenie woli o znamionach oświadczenia woli, czyli takiego zachowania się osoby dokonującej czynności prawnej, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. W pierwszym z tych przypadków znajomość woli nie daje podstaw do rezygnacji z odpowiedniego stosowania przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. Sama „wiedza o woli” nie kreuje bowiem stosunku prawnego, będącego podstawą dokonania nakładów wykraczających poza zwykłe koszty utrzymania rzeczy użyczonej. Natomiast odmiennie należy oceniać sytuację, w której doszło do złożenia oświadczenia woli, będącego elementem np. umowy stanowiącej podstawę prawną poczynienia nakładów. Dopiero w tym przypadku można byłoby przyjąć, że nie będzie znajdował zastosowania ustawowy model rozliczeń, określony w art. 713 w zw. z art. 752 i nast. k.c.
3. Analiza spraw, których przedmiotem był zwrot nakładów na rzecz użyczoną, skłania do wyrażenia dwu kolejnych refleksji, istotnych dla określenia przedmiotowych i podmiotowych ram postępowania sądowego.
Po pierwsze, używanie cudzej rzeczy jest cechą różnych sytuacji prawnych: może następować w związku z tzw. bezumownym korzystaniem albo w wykonaniu uprawnień wynikających ze stosunków obligacyjnych lub prawnorzeczowych[9]. Ponadto dynamika relacji między użyczającym i biorącym rzecz do używania sprawia niejednokrotnie, że pierwotny, niejako modelowy stosunek użyczenia z biegiem czasu zmienia swój charakter, np. wskutek włączenia elementu odpłatności lub uprawnienia do pobierania pożytków, a nawet modyfikacji władania rzeczą z posiadania zależnego na samoistne. Dlatego wyjątkowo istotne jest uważne badanie na każdym etapie (powstania, trwania i ustania) więzi prawnej między stronami, w ramach jakiego stosunku prawnego poczynione zostały nakłady na rzecz.
Do każdego z w/w stanów (także w aspekcie czasowym, uwzględniającym np. odmowę zwrotu rzeczy po ustaniu stosunku prawnego[10]) należy „przyporządkować” stosowną podstawę prawną rozliczeń, w postaci np. przepisów o najmie (art. 676 k.c.), dzierżawie (art. 676 w zw. z art. 694 k.c.), czy o zwrocie nakładów poczynionych przez posiadacza samoistnego lub zależnego (art. 226-227 k.c. ew. w zw. z art. 230 k.c.). Jedynie wówczas, gdy nakłady dokonywane są w czasie trwania stosunku użyczenia, w rachubę wchodzi działanie art. 713 w zw. z art. 752 i nast. k.c., z tym zastrzeżeniem, że – skoro wywodzone z tych przepisów normy mają charakter względny - w razie odmiennego uzgodnienia przez strony zasad zwrotu nakładów, pierwszeństwo w stosowaniu uzyskuje ten model rozliczeń, który został przyjęty przez samych zainteresowanych.
Po drugie, ustalenie, w ramach jakiego stosunku prawnego miało miejsce dokonywanie nakładów, pozwala również wskazać podmiot legitymowany biernie do ich zwrotu (w podanych wyżej sytuacjach: odpowiednio wynajmującego, wydzierżawiającego, właściciela lub użyczającego). Co dotyczy stosunku użyczenia, należy podkreślić, że przysługiwanie prawa własności nie jest konieczne do zawarcia ważnej i skutecznej umowy użyczenia. Brak ścisłej zależności między statusem właściciela i użyczającego ma także swe odzwierciedlenie w przypadku zbycia prawa własności rzeczy użyczonej.
Z jednej bowiem strony zbycie prawa własności nie powoduje (w odróżnieniu od zbycia rzeczy będącej przedmiotem najmu) wstąpienia nabywcy w stosunek użyczenia[11]. Nawet więc jeśli zbywca był jednocześnie użyczającym, nie zachodzi skutek dalszego (tyle że w zmienionym układzie podmiotowym) trwania istniejącego uprzednio stosunku prawnego. Z drugiej strony, skoro użyczenie jest stosunkiem obligacyjnym, a użyczającym nie musi być właściciel rzeczy, samo w sobie przeniesienie własności może nie prowadzić do ustania pierwotnego stosunku użyczenia. Zmiana właściciela może natomiast, w zależności od istnienia i treści stosunku prawnego między użyczającym i aktualnym właścicielem, rzutować na możliwość dalszego wykonywania uprawnienia do bezpłatnego używania rzeczy. Nowy właściciel może bowiem windykować rzecz, powołując się na brak po stronie władającego nią podmiotu skutecznego względem właściciela uprawnienia do władania rzeczą.
* Autorka jest adiunktem w Katedrze Prawa Cywilnego na WPiA UW.
[1] Uchwała SN z 20 stycznia 2010 r., III CZP 125/09 (niepubl.) i postanowienie SN z 5 marca 2009 r., III CZP 6/09 (niepubl.).
[2] Tym bardziej, że w razie konieczności zwrotu rzeczy, fakt dokonania nakładów nie uprawnia ich nawet do skorzystania z prawa zatrzymania (art. 461 § 2 k.c.).
[3] W nauce prawa zwraca się ponadto uwagę na ograniczenie zwrotu wydatków i nakładów „do wysokości wartości przysporzonej zainteresowanemu korzyści” - tak: J. Sczerski (w:) Kodeks cywilny, Komentarz, Warszawa 1972, t. II, s. 1561.
[4] Takie stanowisko zajął SN w uchwale z 20 stycznia 2010 r., III CZP 125/09 (niepubl.), której teza brzmiała: „Artykuł 753 § 2 k.c. w związku z art. 713 k.c. nie ma zastosowania do rozliczenia nakładów na rzecz użyczoną, poczynionych przez biorącego do używania za zgodą użyczającego”. O subsydiarności przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia zob. wyrok SA w Krakowie z 6 października 2004 r., I ACa 614/04, TPP 2004, nr 3-4, s. 163.
[5] Tak SN w wyroku z 30 czerwca 2005 r., IV CK 784/04 (LEX nr 183613), zaaprobowanym przez K. Kołakowskiego (w:) Komentarz do kodeksu cywilnego, Księga trzecia, Zobowiązania, Tom 2, Warszawa 2007, s. 432-433.
[6] Tak SN m.in. w wyrokach z 30 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06 (LEX nr 369185) i z 30 czerwca 2005 r., IV CK 784/04 (LEX nr 183613).
[7] W tej kwestii zob. m.in. wyrok SA w Katowicach z 20 listopada 2003 r., I ACa 556/03, w którym (z powołaniem się m.in. na wyroki SN z 7 sierpnia 1997 r., I CKN 211/97 (niepubl.); z 19 listopada 1998 r., III CKN 33/98 (OSNC 1999 nr 5 poz. 110); z 18 stycznia 2002 r., I CKN 810/99 (niepubl.); z 17 stycznia 2003 r., III CKN 793/00 (niepubl.) Sąd stwierdził, że „Jeżeli (...) nakładów na rzecz dokonał posiadacz zależny, któremu do władania rzeczą w danym zakresie przysługuje prawo, zwrot nakładów może nastąpić tylko na zasadach określonych treścią stosunku będącego podstawą prawa do rzeczy znajdującej się w jego władaniu tj. odpowiednio do umowy stron regulującej ten stosunek lub przepisów mających zastosowanie do tego stosunku”.
[8] Odrębną, sporną kwestią jest, czy roszczenia o zwrot nakładów i wydatków mogą być dochodzone dopiero po zwrocie rzeczy, czy jeszcze w trakcie trwania stosunku użyczenia.
[9] Widać to zwłaszcza w okolicznościach sprawy, w której postanowienie SN o odmowie podjęcia uchwały zapadło 5 marca 2009 r., III CZP 6/09. Poważne wątpliwości prawne dotyczyć tu miały wykładni przepisów o zwrocie nakładów i wydatków, tymczasem Sąd Najwyższy wskazał, że nie mają one zastosowania w stanie faktycznym sprawy, gdyż „Przepisy art. 753 par. 2 w zw. z art. 752 i art. 713 k.c. nie mają zastosowania do rozliczenia nakładów w postaci nadbudowy piętra dla zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych, dokonanych przez syna i synową w domu na nieruchomości rodziców za ich zgodą i obietnicą zapewnienia przez właścicieli czyniącym nakłady stosownego prawa do wybudowanego lokalu”.
[10] Jeśli więc używanie rzeczy było kontynuowane (np. bez podstawy prawnej) także po ustaniu stosunku użyczenia, a w całym okresie używania rzeczy dokonywane były nakłady lub wydatki, te z nich, które poczyniono w czasie trwania stosunku użyczenia, będą rozliczane (w braku innych uzgodnień między stronami) stosownie do treści art. 713 k.c. w zw. z art. 752 i nast., a ponadto w relacji: użyczający – biorący rzecz do używania. Natomiast zwrot pozostałych nakładów i wydatków podlegał będzie ocenie z punktu widzenia art. 226-227 k.c. (ewentualnie w zw. z art. 230 k.c.) i zasadniczo będzie następował w relacji: właściciel – posiadacz samoistny (lub zależny). Pomijam w tym miejscu bardziej skomplikowane sytuacje współwystępowania kilku stosunków prawnych i związanej z tym wielopłaszczyznowości rozliczeń nakładów na rzecz.
[11] Wyrok SN z 7 kwietnia 2005 r., II CK 569/04 (niepubl.).Beata Janiszewska*
|
Wersja do druku
Do góry strony
