1. Jedną z istotnych zmian, dokonanych z dniem 5 lutego 2005 r. w systemie zabezpieczania roszczeń, było uchylenie art. 443 k.p.c.[1], na którego podstawie sąd w sprawach o rozwód na żądanie jednego z małżonków lub z urzędu orzekał postanowieniem m.in. o obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny przez czas trwania procesu. Zawarte w § 2 zd. 2 tego artykułu odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o postępowaniu zabezpieczającym pozwalało przyjąć, że z uwagi na cel orzeczenia o kosztach utrzymania rodziny zabezpieczenie to nie ma charakteru konserwacyjnego[2], lecz w sposób ostateczny, choć tymczasowy (do czasu zakończenia sprawy o rozwód)[3] rozstrzyga o środkach służących do zaspokojenia życiowych potrzeb osób uprawnionych. W odróżnieniu od zarządzeń tymczasowych, wydawanych na podstawie art. 730 k.p.c., postanowienie zabezpieczające koszty utrzymania rodziny nie podlegało późniejszej „weryfikacji” w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Z zapatrywania o definitywności postanowienia zabezpieczającego wywodzono, po pierwsze, że w razie oddalenia powództwa o rozwód albo oddalenia w wyroku rozwodowym żądania zasądzenia alimentów na rzecz byłego współmałżonka, pobrane uprzednio kwoty nie podlegają zwrotowi na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Po drugie, że mimo swego zabezpieczającego charakteru, rozstrzygnięcia te powinny opierać się nie na uprawdopodobnieniu istnienia roszczenia, lecz na jego udowodnieniu[4]. Po trzecie zaś, że w zabezpieczeniu roszczeń alimentacyjnych należy uwzględniać potrzeby uprawnionego nie w częściowym, lecz w pełnym zakresie, należnym w świetle przepisów prawa materialnego[5].

2.  Wraz z ustaniem obowiązywania art. 443 k.p.c., przepisy o zabezpieczeniu roszczeń (w tym art. 753 k.p.c., dotyczący „spraw o alimenty” w szerokim rozumieniu) zaczęły znajdować wprost, nie zaś jedynie odpowiednio, zastosowanie do zabezpieczania w sprawach o rozwód roszczeń o przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny. Zrodziło to potrzebę rozważenia, na ile aktualne pozostają wypracowane w poprzednim stanie prawnym stanowiska o zasadach i skutkach zabezpieczania kosztów utrzymania. Kontrowersje wzbudziło zwłaszcza[6] pytanie o możliwość skutecznego żądania zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu postanowienia o zabezpieczeniu. Negatywna odpowiedź na to pytanie, udzielona przez Sąd Najwyższy w uchwale z 20 października 2010 r., III CZP 59/10 (niepubl.)[7], skłania do kilku uwag dotykających materialnoprawnych i procesowych aspektów tego zagadnienia.

Problem zwrotu spełnionych świadczeń jest najsilniej widoczny w przypadkach, w których na czas trwania sprawy o rozwód udzielone zostało zabezpieczenie roszczenia alimentacyjnego współmałżonka, a następnie w wyroku rozwodowym nastąpiło oddalenie powództwa w zakresie żądania alimentów zgłoszonego na podstawie art. 60 krio. W razie bowiem zaaprobowania tezy, że obowiązek alimentacyjny między małżonkami powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa i trwa nadal (choć w zmienionym zakresie) po ustaniu związku małżeńskiego, można byłoby twierdzić, że ocena przesłanek istnienia tego obowiązku, dokonana w wyroku rozwodowym, przesądza także („zwrotnie”) o upadku podstawy alimentowania współmałżonka w czasie trwania sprawy o rozwód[8].

Takie stanowisko opierałoby się na dwu tezach: (1) o dopuszczalności zabezpieczenia w czasie trwania sprawy o rozwód stricte alimentacyjnego roszczenia małżonka (nie zaś jedynie szerzej rozumianego obowiązku przyczyniania się do ponoszenia kosztów utrzymania rodziny, o którym wprost mowa w art. 27 krio) oraz (2) o jurydycznej tożsamości, „ciągłości” obowiązku alimentacyjnego w czasie trwania małżeństwa i po jego ustaniu. Oba te założenia wymagają odrębnego rozważenia.

3. Potrzeba podjęcia pierwszej z kwestii wiąże się z prowadzoną w nauce prawa i w orzecznictwie dyskusją na temat tego, czy opierając się na treści art. 27 krio można wystąpić z żądaniem przyczyniania się do zaspokajania kosztów utrzymania rodziny wówczas, gdy doszło do faktycznego rozłączenia współmałżonków, którzy nie mają dzieci i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Z powołaniem się bowiem na nieistnienie w tym przypadku rodziny wskazywano[9], że nie jest w takiej sytuacji dopuszczalne zasądzenie (a w toku sprawy rozwodowej – zabezpieczenie) roszczeń wynikających z art. 27 krio. Zestawienie tego poglądu z zapatrywaniem, że w czasie trwania małżeństwa nie istnieje między małżonkami obowiązek stricte alimentacyjny[10], prowadziłoby jednak do budzącego wątpliwości stanu, w którym mimo wiążącego małżonków węzła rodzinnoprawnego nie mogliby oni liczyć wzajemnie na uzyskanie żadnych świadczeń o charakterze alimentacyjnym (w szerokim lub w wąskim ujęciu).

Wydaje się, że wykładnia przepisów normujących prawa i obowiązki małżonków skłania do przyjęcia[11], iż we wszystkich przypadkach, w których brak „rodziny” (art. 27 krio) wyklucza, w świetle aktualnych tendencji interpretacyjnych, zobowiązanie do ponoszenia kosztów jej utrzymania, otwarta musi pozostać perspektywa przysługiwania współmałżonkowi roszczenia alimentacyjnego (w wąskim ujęciu). Jeśli bowiem przyjąć, że małżonkowi w trakcie trwania związku przysługuje jedynie roszczenie o „ponoszenie kosztów utrzymania rodziny”, a w przypadku niespełnienia przesłanki „rodziny” – nie przysługuje mu żadna ochrona o charakterze alimentacyjnym, jego sytuacja byłaby mniej korzystna niż sytuacja małżonka po rozwodzie, mogącego wszak uzyskać alimenty nawet wówczas, gdy jest winny (lecz nie – wyłącznie winny) rozkładowi pożycia małżeńskiego. Takie zaś rozwiązanie nie mogłoby być zaaprobowane z przyczyn systemowych.

Przechodząc z kolei do drugiego z wyróżnionych wątków wypada zauważyć, że teza o możliwości żądania zasądzenia alimentów od współmałżonka nie uprawnia do wywodzenia dalej idącego wniosku: o rzekomej „ciągłości” obowiązku alimentacyjnego między małżonkami i byłymi małżonkami. Takie stanowisko, reprezentowane w judykaturze w połowie ubiegłego wieku[12], nie znajduje bowiem obecnie oparcia w brzmieniu art. 60 krio. Wykładnia przepisów tego artykułu pozwala wnioskować, że z chwilą ustania małżeństwa obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny wygasa. Może natomiast, w razie spełnienia przesłanek art. 60 krio, powstać obowiązek świadczenia alimentów na rzecz byłego współmałżonka. Odrębność tych dwu obowiązków powoduje, że z punktu widzenia prawa materialnego oddalenie w wyroku rozwodowym żądania zasądzenia alimentów (art. 60 krio) nie powinno być postrzegane jako powodujące odpadnięcie podstawy świadczeń, dokonywanych w toku sprawy w wykonaniu postanowienia zabezpieczającego.

4. Mimo sporności zagadnienia, można reprezentować pogląd, że wniosku o zasadności żądania zapłaty równowartości kwot uiszczonych tytułem zabezpieczenia nie narzuca także odwołanie do aktualnych zasad postępowania zabezpieczającego[13]. Jeszcze w czasie obowiązywania art. 443 k.p.c. zwracano uwagę, że ostateczny charakter postanowień o zabezpieczeniu kosztów utrzymania rodziny nie wynika z samej tej regulacji, lecz z jej zestawienia z normą wywodzoną z (nadal obowiązującego, choć znowelizowanego) art. 445 k.p.c., wprowadzającego „wyłączność omawianych postanowień dla uregulowania pod względem prawnym sytuacji rodziny w toku procesu o rozwód”[14].

Obecnie, tak jak przed 5 lutego 2005 roku, w czasie trwania sprawy o rozwód postanowienie zabezpieczające pozostaje jedyną drogą uzyskania rozstrzygnięcia o przyczynianiu się do zaspokojenia potrzeb rodziny – także wówczas, gdy doszło do odrębnego (poza procesem rozwodowym) wystąpienia z takim żądaniem. Niezależnie od zastrzeżeń, odwołujących się do praktycznych skutków poglądu o tymczasowości zabezpieczenia, trzeba zauważyć, że właśnie we wskazanej ostatnio grupie przypadków najdobitniej ujawniałaby się trudna do zaaprobowania niewspółmierność żądania strony i ochrony, udzielanej jej w postępowaniu sądowym[15]. Mimo bowiem manifestowania dążenia do uzyskania definitywnego rozstrzygnięcia o kosztach utrzymania rodziny, strona po przekazaniu jej żądania do sprawy rozwodowej mogłaby liczyć jedynie na wydanie przez sąd postanowienia o zabezpieczeniu - o skutkach nieostatecznych, lecz weryfikowanych następnie w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.