Wydruk niniejszej strony pochodzi z portalu E - RADCA PRAWNY.org http://e-radcaprawny.org
Wydrukowano dnia: 22.05.2012, o godzinie: 21:12 przy użyciu komputera posiadającego adres IP: 38.107.179.231
|
|||
Andrzej Gąsiorowski
Pracownik twórcą. Zagadnienia prawno–autorskie
Wykonywanie obowiązków wynikających ze stosunku pracy może i często polega na podejmowaniu przez pracownika działań o charakterze kreacyjnym, których efektem jest powstawanie treści chronionych prawem autorskim.
Zaistnieniu takiej sytuacji sprzyja dosyć szerokie ujęcie w ustawie z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 90, poz. 631 – zwanej dalej prawem autorskim), przedmiotu praw autorskich – utworu. Zgodnie bowiem z art. 1 prawa autorskiego, przez utwór rozumie się każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. W świetle tego przepisu, świadczenie pracy przez pracownika niejednokrotnie polegać będzie na wykonywaniu przez niego działań twórczych kreujących utwory, zwane w literaturze przedmiotu utworami pracowniczymi1.
Zakres, w jakim wykonywanie obowiązków pracowniczych jest równoznaczne
z twórczością w ujęciu prawa autorskiego uzależniony jest przede wszystkim od treści stosunku pracy łączącego pracownika z pracodawcą. Należy jednak zauważyć, że istnieją zawody, w których istotę wpisana jest działalność twórcza. Ich typowymi przykładami są zawody: dziennikarza, architekta, informatyka–programisty, specjalisty z zakresu reklamy, czy też prawnika. Z uwagi na specyfikę stosunku pracy łączącego pracownika z pracodawcą, prawo autorskie w sposób odrębny, rozumiany jako zakładający odstępstwa od generalnych zasad, reguluje problematykę utworów pracowniczych. Przyjęte na gruncie prawa autorskiego w tym zakresie rozwiązania stanowią swego rodzaju kompromis między rozwiązaniem przyjętym w prawie pracy, wedle którego pracownik świadczy pracę na rzecz pracodawcy, często w oparciu o dostarczone mu przez tego ostatniego materiały i w stworzonych mu przez pracodawcę warunkach oraz jedną z głównych zasad prawa autorskiego, wedle której podmiotem pierwotnie uprawnionym do utworu jest twórca.
Problematyka utworów pracowniczych została uregulowana w art. 12-14 oraz w art. 73 ust. 3 prawa autorskiego.
II. Utwory pracownicze w ogólności – art. 12 prawa autorskiego
Zgodnie z art. 12 ust. 1 prawa autorskiego, pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez swojego pracownika, w zakresie określonym przez cel umowy o pracę oraz zgodny zamiar stron. Przepis ten znajduje zastosowanie jedynie wówczas, gdy strony stosunku pracy nie określiły w umowie zasad regulujących los prawny utworów stworzonych przez pracownika w ramach wykonywania przez niego obowiązków służbowych. Jest on zatem swego rodzaju odpowiedzią na absencję w przedmiotowym zakresie treści czynności prawnych kreujących stosunek pracy. Nie stoi on natomiast na przeszkodzie do innego, umownego uregulowania przedmiotowych kwestii. Innymi słowy, ustawodawca pozostawia stronom stosunku pracy swobodę w kształtowaniu jego treści w odniesieniu do efektów działalności twórczej pracownika, „ingerując” jedynie wówczas, gdy strony nie uzgodniły wzajemnych relacji w odniesieniu do utworów pracowniczych2.
Regulacja zawarta w art. 12 prawa autorskiego, ma charakter ogólny, tzn. odnosi się do wszystkich utworów stworzonych przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Nie ma zatem znaczenia w świetle tego przepisu, jakiego rodzaju utwory są efektami kreacyjnej działalności pracownika. Mogą być to w związku z tym na przykład: fotografie, rysunki, utwory słowne – teksty (bez względu na ich treść), plany, mapy.
Należy jednak zaznaczyć, że zasady określone w tym przepisie nie znajdują zastosowania, jeśli prawo autorskie w sposób szczególny reguluje uprawnienia pracodawcy względem określonych kategorii utworów tworzonych w ramach stosunku pracy przez pracownika. Tego typu uregulowania, jako szczególne wobec art. 12 prawa autorskiego, wyłączają jego stosowanie, w sposób w nich określony regulując przedmiotową problematykę. Prawo autorskie zna dwa takie przypadki. Pierwszy z nich odnosi się do pracowniczych utworów naukowych, drugi zaś do programów komputerowych tworzonych w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Mowa tu odpowiednio o art. 14 oraz art. 74 ust. 3 prawa autorskiego, o których będzie szczegółowo mowa w dalszej części niniejszego artykułu.
Kluczowymi dla ustalenia zakresu zastosowania art. 12 prawa autorskiego są cztery, użyte w jego treści, pojęcia – „stosunek pracy”, „pracownik”, „pracodawca” oraz „umowa
o pracę”. Każde z nich należy odczytywać zgodnie z treścią, jaką im przypisuje ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94 ze zm. – zwana dalej kodeksem pracy), uwzględniając jednak specyfikę analizowanego przepisu3. Zgodnie zatem z art. 22 § 1 kodeksu pracy, przez stosunek pracy należy rozumieć taki stosunek prawny, w ramach którego pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Przy czym należy pamiętać, że wedle ust. 1¹ tego przepisu, zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Stosunek pracy może wynikać z umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Osoba zatrudniona zaś na podstawie jednej z tych czynności prawnych jest, zgodnie z art. 2 kodeksu pracy, pracownikiem. Pracodawcą natomiast w świetle art. 3 kodeksu pracy jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeśli zatrudniają one pracowników.
Jak z tego wynika, treść trzech pierwszych pojęć jest identyczna z treścią, jaką nadaje im kodeks pracy. Odmiennie jednak sytuacja przedstawia się, jeśli chodzi o ostatnie z w/w pojęć – „umowę o pracę”. Na gruncie art. 12 prawa autorskiego jest ono bowiem rozumiane jako czynność prawna regulująca wzajemne relacje (prawa i obowiązki) między pracownikiem a pracodawcą, składające się na treść stosunku pracy, bez względu na formę, jaką ona przyjmuje (umowa o pracę w ujęciu kodeksu pracy, powołanie, mianowanie, wybór, spółdzielcza umowa o pracę). Pojęcie to w ujęciu art. 12 prawa autorskiego jest zatem znacznie szersze od, identycznie brzmiącego, pojęcia funkcjonującego w prawie pracy4.
Posługiwanie się przez art. 12 prawa autorskiego omówionymi pojęciami, wyklucza możliwość zastosowania go do utworów tworzonych w ramach umów o dzieło lub umów, do których odpowiednio stosuje się, zgodnie z art. 750 k.c., przepisy o umowach zlecenia5. W odniesieniu do tego typu czynności prawnych w pełni znajdują zatem zastosowanie przepisy prawa autorskiego regulujące umowne sposoby dysponowania autorskimi prawami majątkowymi do utworu (art. 41–68 prawa autorskiego). Wykluczone jest zatem nabycie prawa do korzystania z utworu na podstawie dorozumianej woli stron.
Regulacja zawarta w art. 12 prawa autorskiego odnosi się wyłącznie do utworów mających „charakter pracowniczy”. W świetle tego przepisu, charakter taki mają wyłącznie utwory stworzone przez pracownika w wyniku wykonywania przez niego obowiązków ze stosunku pracy. Innymi słowy, utworem pracowniczym w rozumieniu analizowanego przepisu jest wyłącznie utwór, którego stworzenie należało do obowiązków (zadań) pracownika. Tylko do takich efektów działalności twórczej pracownika ma zastosowanie art. 12 prawa autorskiego.
W tym kontekście niezwykle ważne staje się ustalenie zakresu obowiązków pracownika, gdyż faktycznie to właśnie on decyduje o charakterze utworu stworzonego przez pracownika. Niewątpliwie podstawowym źródłem wiedzy o zakresie obowiązków pracownika jest umowa o pracę, wiążące pracownika zakładowe lub ponad zakładowe układy zbiorowe pracy oraz inne przepisy prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 kodeksu pracy. Posiłkowo, ewentualnie wówczas, gdy na podstawie w/w aktów nie da się określić zakresu obowiązków pracownika, należy brać pod uwagę rodzaj oraz charakter pracy wykonywanej przez pracownika, zwyczaje panujące w zakładzie pracy lub w obrębie danej grupy zawodowej, a także specyfikę wykonywania określonego zawodu6.
Jak wynika z powyższego, dla zastosowania regulacji zawartej w art. 12 prawa autorskiego, nie wystarcza samo zaistnienie jakiegokolwiek związku między powstaniem utworu a pracą wykonywaną w ramach stosunku pracy. Warunkiem koniecznym jest bowiem występowanie ścisłego związku między stworzeniem utworu przez pracownika
a wykonywaniem przez niego swoich obowiązków pracowniczych. W konsekwencji zasady określone w tym przepisie nie odnoszą się do utworów, które co prawda zostały stworzone przez pracownika w czasie pracy, lecz działalność kreacyjna, której były one efektem nie stanowiła realizacji obowiązków wynikających ze stosunku pracy. Oceny tej nie zmienia również to, że utwór został stworzony przez pracownika przy użyciu materiałów lub przyrządów należących do pracodawcy, a służących pracownikowi do wykonywania pracy. Również sfinansowanie przez pracodawcę działalności twórczej pracownika samo przez się nie oznacza, że utwór, który w jej wyniku powstał, ma charakter pracowniczy.
Zgodnie z art. 12 prawa autorskiego, konsekwencją zajścia okoliczności uzasadniających jego zastosowanie jest nabycie przez pracodawcę autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania przez niego obowiązków ze stosunku pracy. Jako chwilę nabycia tych praw, przepis ten wskazuje, przyjęcie utworu przez pracodawcę.
Skutki prawne równoznaczne z przyjęciem utworu przez pracodawcę, wywołuje – zgodnie z art. 13 prawa autorskiego – bezskuteczny upływ terminu przewidzianego na zawiadomienie pracownika przez pracodawcę o nieprzyjęciu utworu lub uzależnieniu jego przyjęcia od dokonania w nim przez pracownika określonych zmian w wyznaczonym terminie. W świetle tego przepisu pracodawca winien w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia mu utworu złożyć pracownikowi oświadczenie w jego przedmiocie, przy czym strony mogą ustalić inny termin - krótszy lub dłuższy. Upływ tego terminu pozbawia pracodawcę przede wszystkim możliwości żądania od pracownika wprowadzenia zmian do utworu i tym samym realnego wpływu na jego kształt. W świetle powyższego, skutkiem nieprzyjęcia utworu przez pracodawcę jest to, że autorskie prawa majątkowe do tego utworu pozostają przy jego twórcy - pracowniku. Tym samym, nabycie tych praw przez pracodawcę uzależnione jest od przyjęcia przez niego utworu.
Art. 12 prawa autorskiego, nie jest zatem przepisem ustanawiającym wyjątek od zasady wyrażonej w art. 8 ust. 1 prawa autorskiego, wedle której podmiotem pierwotnie uprawnionym względem utworu jest twórca7. Powiązanie bowiem na jego gruncie, nabycia autorskich praw majątkowych z przyjęciem utworu (ewentualnie z upływem terminu, o którym mowa w art. 13 prawa autorskiego) prowadzi do tego, że pracodawca nie jest – inną niż twórca – osobą, której prawo autorskie przysługuje z mocy prawa. Podmiotem pierwotnie uprawnionym jest wyłącznie pracownik, któremu z chwilą ustalenia utworu, a zatem z chwilą, z którą prawo autorskie wiąże powstanie uprawnień prawno – autorskich, służy pełnia praw do utworu. Dopiero z chwilą przyjęcia utworu przez pracodawcę, zakres uprawnień służących pracownikowi ulega uszczupleniu o prawa, jakie nabywa pracodawca.
Na podstawie art. 12 prawa autorskiego na pracodawcę przechodzą jedynie autorskie prawa majątkowe do utworu. Z uwagi bowiem na to, że podmiotem pierwotnie uprawnionym jest pracownik, wyłącznie jemu służą autorskie prawa osobiste do utworu, które zgodnie z art. 16 prawa autorskiego, są niezbywalne. Tym samym na pracodawcy ciąży obowiązek poszanowania autorskich praw osobistych, jakie służą pracownikowi względem utworu, również wówczas, gdy nabywa on, na podstawie art. 12 prawa autorskiego, całość autorskich praw majątkowych do takiego utworu. Do pracodawcy znajduje bowiem zastosowanie ogólna zasada wyrażona w art. 49 ust. 2 prawa autorskiego, wedle, której następca prawny, choćby nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może, bez zgody twórcy, czynić zmian w utworze chyba, że są one spowodowane oczywista koniecznością, a twórca - w tym przypadku pracownik - nie miałby słusznej postawy im się sprzeciwić.
O zakresie, w jakim pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu pracowniczego rozstrzyga, w świetle art. 12 prawa autorskiego, cel umowy oraz zgodny zamiar stron. W razie sporu co do granic uprawnień służących pracodawcy względem utworu stworzonego przez jego pracownika, zgodnie z art. 6 k.c., na tym pierwszym (pracodawcy) ciążyć będzie obowiązek udowodnienia, że nabył on prawo do korzystania z utworu na konkretnych polach eksploatacji.
Cel umowy winien być ustalany przede wszystkim w oparciu o: analizę rodzaju wykonywanej przez pracownika pracy, zakres powierzonych mu obowiązków (czy też związanych z wykonywaniem pracy na danym stanowisku pracy), specyfikę wykonywania konkretnego zawodu, przedmiot działalności gospodarczej prowadzonej przez pracodawcę, będącego przedsiębiorcą oraz ustalone w zakładzie pracy lub w obrębie określonej grupy zawodowej zwyczaje.
Natomiast przez zgodny zamiar stron należy rozumieć akceptację przez pracownika
i pracodawcę określonego przeznaczenia tworzonego utworu, a tym samym zakresu, w jakim będzie on eksploatowany przez pracodawcę. Na tej podstawie powinno być oceniane przeznaczenie danego utworu oraz zakres autorskich praw majątkowych przechodzących na pracodawcę. Poza tymi granicami prawo do eksploatacji utworu pozostaje przy twórcy – pracowniku.
Nabycie przez pracodawcę autorskich praw majątkowych do utworu pracowniczego uzależnione jest od przyjęcia utworu przez pracodawcę, przez co rozumie się wyraźną lub dorozumianą akceptację treści i formy utworu.
Przyjęcie utworu podlega ogólnym zasadom składania oświadczeń woli. Zgodnie zatem z art. 60 k.c., wola pracodawcy może być wyrażona przez każde zachowanie, które ujawnia tę wolę w sposób dostateczny. Przyjęcie utworu może nastąpić zatem również w sposób dorozumiany, np. poprzez skierowanie go do realizacji lub poprzez jego rozpowszechnianie8. Pracodawca nie musi być też w ogóle świadomy skutków prawno - autorskich, jakie wywoła jego oświadczenie woli. Innymi słowy, skutek w postaci przejścia na pracodawcę autorskich praw majątkowych do utworu pracowniczego nie musi być objęty treścią oświadczenia woli składanego pracownikowi przez pracodawcę9. W takiej sytuacji znajduje zastosowanie zasada sformułowana w art. 56 k.c., wedle której czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Skutkiem wynikającym z ustawy, w rozumieniu art. 56 k.c., jest uzależnione przez art. 12 prawa autorskiego od przyjęcia utworu, nabycie przez pracodawcę autorskich praw majątkowych do przyjmowanego utworu.
Oświadczenie o przyjęciu utworu pracowniczego może być złożone przez pracodawcę dopiero po uzyskaniu przez niego informacji o stworzeniu takiego utworu przez pracownika. Nie jest natomiast konieczne – w świetle przepisów prawa autorskiego - aby źródłem wiedzy pracodawcy o utworze stworzonym przez jego pracownika w warunkach określonych w art. 12 prawa autorskiego, był ten ostatni – pracownik. Należy jednak zaznaczyć, że jeżeli stworzenie utworu należało do obowiązków pracowniczych twórcy, to wówczas na pracowniku ciąży również obowiązek dostarczenia tego utworu pracodawcy. Obowiązek ten wynika ze stosunku pracy, w oparciu o który pracownik wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, w tym tworzy przedmioty praw autorskich (utwory).
W świetle powyższych uwag, niedostarczenie pracodawcy utworu przez pracownika, bez względu na kwalifikację takiego zachowania na gruncie prawa pracy, powoduje, że pracodawca nie nabywa autorskich praw majątkowych do tego utworu. Pracownik nie dostarczając utworu pracodawcy, uniemożliwia mu bowiem zapoznanie się z nim i dokonanie jego oceny (zaakceptowanie jego treści i formy albo domaganie się wprowadzenia zmian do utworu), a tym samym przyjęcie utworu. Brak zaś tego ostatniego sprawia, że zgodnie z art. 12 prawa autorskiego, nie dochodzi do przejścia na pracodawcę jakichkolwiek autorskich praw majątkowych. W tym miejscu należy dodać, że pracodawcy nie służą żadne uprawnienia prawno–autorskie, dzięki którym mógłby zmusić pracownika do dostarczenia mu utworu, a tym samym umożliwienia pracodawcy przyjęcia utworu.
W tym kontekście, należy podkreślić, że uprawnienia pracodawcy wynikające z prawa pracy, a w szczególności sankcje, jakie kodeks pracy przewiduje za niewykonywanie przez pracownika obowiązków wynikających ze stosunku pracy, w tym niedostarczenie pracodawcy utworu pomimo istniejącego w tym zakresie obowiązku, mają za zadanie realizację rodzajowo innych celów10. W efekcie ich zastosowania nie dochodzi bowiem do wywołania skutków określonych w art. 12 prawa autorskiego. Pomimo naruszenia przez pracownika swoich obowiązków pracowniczych, na skutek nie dostarczenia pracodawcy stworzonego przez siebie utworu, ten ostatni nie może korzystać z utworu pracowniczego. Prawo autorskie nie dostarcza pracodawcy żadnych środków, które umożliwiłyby mu zmianę tej sytuacji, a w szczególności zmuszenie pracownika do dostarczenia mu stworzonego przez niego utworu.
Jak wynika z art. 17 prawa autorskiego, autorskie prawa majątkowe są prawami zbywalnymi, którymi twórca lub inny podmiot pierwotnie uprawniony może swobodnie rozporządzać. Generalne zasady przenoszenia tych praw sformułowane zostały w rozdziale V prawa autorskiego (art. 41–art. 68). Powstaje w związku z tym pytanie o relację uregulowanego w art. 12 prawa autorskiego, specyficznego sposobu przejścia autorskich praw majątkowych na pracodawcę, do sformułowanych w rozdziale V prawa autorskiego zasad przenoszenia tych praw.
Zgodnie z utrwalonym w doktrynie i judykaturze poglądem, art. 12 prawa autorskiego ma charakter przepisu szczególnego wobec przepisów rozdziału V prawa autorskiego i jako taki wyłącza ich stosowanie w zakresie przez siebie uregulowanym11. Tym samym regulacja w nim zawarta ma charakter autonomiczny. Konstytuuje ona swego rodzaju wyjątek od zasad sformułowanych w rozdziale V prawa autorskiego.
Należy jednak podkreślić, że art. 12 prawa autorskiego modyfikuje ogólne zasady przenoszenia autorskich praw majątkowych wyłącznie, jeśli chodzi o sposób i zakres praw przechodzących na pracodawcę i to tylko wówczas, gdy strony nie uregulowały tych kwestii w umowie o pracę. Innymi słowy, przedmiotem szczególnej regulacji zawartej w tym przepisie jest:
- przejście autorskich praw majątkowych, które zostało uzależnione od przyjęcia utworu przez pracodawcę (ewentualnie od upływu terminu wskazanego w art. 13 prawa autorskiego), oraz
- zakres nabywanych praw, który został uzależniony od celu umowy oraz zgodnego zamiaru stron.
Podstawowym argumentem przytaczanym na poparcie takiego stanowiska jest systematyka prawa autorskiego – art. 12 prawa autorskiego znajduje się bowiem w rozdziale II prawa autorskiego zatytułowanym „Podmiot prawa autorskiego”, nie zaś w w/w rozdziale V tejże ustawy. Ponadto podkreśla się, że z uwagi na specyficzne relacje miedzy pracownikiem a pracodawcą wynikające ze stosunku pracy, konieczna była modyfikacja zasad obrotu autorskimi prawami majątkowymi w stosunku do „zwykłych” stosunków cywilnoprawnych, której efektem jest właśnie art. 12 prawa autorskiego.
Nakreślony wyżej charakter art. 12 prawa autorskiego oraz specyfika regulowanej materii, prowadzą do następujących konsekwencji:
Powstaje jednak pytanie – czy twórcy utworu pracowniczego nie służy w ogóle żadne wynagrodzenie, czy też jednym ze składników wynagrodzenia za pracę jest właśnie honorarium autorskie za przenoszone na pracodawcę autorskie prawa majątkowe do stworzonych w danym okresie rozliczeniowym utworów pracowniczych? Art. 12 prawa autorskiego nie daje odpowiedzi na to pytanie. Wydaje się, iż należy jej szukać w przepisach prawa pracy.
Zgodnie z art. 29 § 1 pkt 3 kp, zawierając umowę o pracę strony określają warunki pracy i płacy, a w szczególności wysokość wynagrodzenia za pracę, uwzględniając specyfikę świadczenia pracy danego rodzaju, w tym bardziej lub mniej twórczy jej charakter. Skłania to przyjęcia, iż honorarium autorskie jest składnikiem wynagrodzenia za pracę nawet, jeśli nie zostało ono w sposób wyraźny wyodrębnione (jako oddzielny składnik tego wynagrodzenia)12.
Przyjęcie odmiennego stanowiska w tej kwestii byłoby sprzeczne ze specyfiką stosunku prawnego łączącego korzystającego z utworu – pracodawcę oraz twórcę – pracownika (stosunku pracy). Wyznaczając granice ograniczeń, jakie doznaje prawo do nadzoru autorskiego, w konkretnym przypadku, należy jednak pamiętać, iż prawo to zostało ukształtowane jako autorskie prawo osobiste, a zatem prawo niezbywalne i ściśle związane z osobą twórcy. W związku z tym, prawo to pozostaje przy twórcy–pracowniku, nie przechodzi na pracodawcę. Jedynie ze względu na charakter stosunku prawnego, w ramach którego dochodzi do aktu kreacji utworu jego zakres ulega ograniczeniu. Nie jest to jednak równoznaczne z przejściem tego prawa na pracodawcę.
III. Pracownicze utwory naukowe, a uprawnienia instytucji naukowych
Problematyka pracowniczych utworów naukowych została uregulowana w art. 14 prawa autorskiego. Przepis ten, podobnie jak art. 12 prawa autorskiego, ma charakter dyspozytywny, co oznacza, że znajduje on zastosowanie jedynie wówczas, gdy strony umowy o pracę inaczej nie postanowiły. Regulacja w nim zawarta ma charakter szczególny, stanowi wyjątek od ogólnych zasad odnoszących się do utworów pracowniczych, sformułowanych w art. 12 prawa autorskiego. Tym samym, wyłącza ich zastosowanie w zakresie objętym swą hipotezą. Charakter art. 14 prawa autorskiego wyklucza jednocześnie możliwość dokonywania jego wykładni rozszerzającej.
Zgodnie z art. 14 prawa autorskiego, instytucji naukowej – pracodawcy przysługuje pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego stworzonego przez jej pracownika,
w ramach wykonywania przez niego obowiązków ze stosunku pracy. Z prawem tym skorelowane jest prawo twórcy do wynagrodzenia. W razie zatem skorzystania przez instytucję naukową z tego prawa – dokonania pierwszej publikacji utworu, twórcy służy prawo do wynagrodzenia. Sytuacja prawna twórcy naukowego utworu pracowniczego jest zatem zdecydowanie korzystniejsza niż pracownika, do którego efektów działalności twórczej stosuje się zasady ujęte w art. 12 prawa autorskiego. Instytucja naukowa jako pracodawca uzyskuje znacznie węższe uprawnienia wobec utworów naukowych stworzonych przez jej pracowników, niż te, jakie przyznaje generalnie pracodawcom art. 12 prawa autorskiego. Z mocy art. 14 prawa autorskiego instytucji naukowej przysługuje bowiem wyłącznie prawo do pierwszej publikacji utworu naukowego. Nie nabywa ona natomiast, tak jak to ma miejsce w przypadku nienaukowych utworów pracowniczych, generalnie autorskich praw majątkowych do utworu naukowego w zakresie wyznaczonym przez cel umowy o pracę
i zgodny zamiar jej stron. Ponadto, skorzystanie z prawa do pierwszej publikacji utworu naukowego przez instytucję naukową rodzi obowiązek zapłaty twórcy – pracownikowi, dodatkowego, niezależnego od wynagrodzenia za pracę, honorarium autorskiego. Art. 12 prawa autorskiego, o czym była mowa wcześniej, nie przyznaje twórcy tej treści uprawnienia.
Dla ustalenia zakresu zastosowania art. 14 prawa autorskiego kluczowe znacznie mają dwa użyte w jego treści pojęcia: „instytucja naukowa” oraz „utwór naukowy”. Żadne z nich nie zostało jednak zdefiniowane przez prawo autorskie, co znakomicie utrudnia określenie ich zakresów przedmiotowych. Przez pierwsze z nich, zgodnie z dominującym w doktrynie prawa autorskiego stanowiskiem, należy rozumieć wszelkiego rodzaju podmioty, bez względu na ich formę prawną oraz zasady ich finansowania, których podstawowym celem jest działalność naukowa14.
Do tak zdefiniowanej kategorii mogą być zatem zaliczone wyłącznie podmioty spełniające łącznie dwa warunki:
W konsekwencji należy przyjąć, że instytucjami naukowymi, w rozumieniu art. 14 prawa autorskiego, nie są podmioty, które co prawda prowadzą działalność naukową, ale nie stanowi ona ich głównego celu. Odmienna interpretacja godziłaby bowiem w istotę art. 14 prawa autorskiego, stanowiącego wyjątek od ogólnych zasad wyrażonych w art. 12 prawa autorskiego.
W świetle powyższych uwag, bez wątpienia instytucjami naukowymi są:
Przez „utwór naukowy” należy natomiast rozumieć utwór stanowiący rezultat naukowego procesu poznawczego, który w swej głównej funkcji komunikacyjnej jest zorientowany nie „na siebie”, jak utwory artystyczne, lecz na przedstawienie obiektywnie istniejącej rzeczywistości21. W świetle art. 1 ust. 2 pkt 1 prawa autorskiego, utwór naukowy może by wyrażony słowem, symbolami matematycznymi lub znakami graficznymi. Nie można jednak wykluczyć, że może by on wyrażony w inny sposób - np. za pomocą fotografii, rysunku. Należy jednak pamiętać, że, zgodnie z ust. 2¹ tego przepisu, poza zakresem ochrony prawno – autorskiej znajdują się odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne.
Dla zakresu zastosowania komentowanego przepisu (art. 14 prawa autorskiego) bez znaczenia jest status zawodowy pracownika – autora utworu naukowego, a tym samym stanowisko, na którym jest on zatrudniony22. Bez znaczenia jest również wartość naukowa (poznawcza, odkrywcza) utworu oraz to, czy został on stworzony w oparciu o materiały lub przy użyciu przyrządów dostarczonych pracownikowi przez pracodawcę (należących do pracodawcy) do wykonywania pracy.
Podsumowując dotychczasowe uwagi należy stwierdzić, że art. 14 prawa autorskiego znajduje zastosowanie do utworów naukowych stworzonych przez pracownika zatrudnionego w instytucji naukowej, w wyniku wykonywania przez niego obowiązków ze stosunku pracy.
Nie dotyczy zaś utworów naukowych stworzonych przez pracownika poza zakresem jego obowiązków wynikających ze stosunku pracy, bez względu na rodzaj działalności prowadzonej przez pracodawcę (naukowy albo nie naukowy) oraz pracowników – twórców utworów naukowych zatrudnionych w podmiotach nie spełniających wymogów pozwalających na uznanie ich za instytucje naukowe w w/w rozumieniu. Komentowany przepis nie znajduje również zastosowania, gdy pracownik zatrudniony
w instytucji naukowej stworzy utwór nie naukowy. W takim przypadku stosunki między pracownikiem a pracodawcą w tym zakresie należy oceniać w oparciu o ogólne zasady wyznaczone przez art. 12 prawa autorskiego.
Art. 14 prawa autorskiego, przyznaje instytucji naukowej względem pracowniczego utworu naukowego następujące uprawnienia:
Skorzystanie przez pracodawcę z prawa do pierwszej publikacji pracowniczego utworu naukowego rodzi obowiązek zapłaty pracownikowi – twórcy, dodatkowego, niezależnego od wynagrodzenia za pracę, honorarium autorskiego. Przedmiotowy obowiązek powstaje zatem jedynie wówczas, gdy pracodawca zrealizuje służące mu uprawnienie (dokona pierwszej publikacji utworu). Przeniesienie przez pracodawcę prawa do pierwszej publikacji pracowniczego utworu naukowego na osobę trzecią jest równoznaczne z przejściem przedmiotowego obowiązku (obowiązku zapłaty pracownikowi honorarium autorskiego) na nabywcę.
Prawo do pierwszej publikacji pracowniczego utworu naukowego powstaje z chwilą stworzenia utworu przez pracownika, przy czym może być ono zrealizowane dopiero wówczas, gdy pracownik uzna, że prace nad utworem są już „skończone” i podejmie decyzję o jego rozpowszechnieniu. Skorzystanie z tego prawa przez pracodawcę ograniczone jest terminem. Prawo to bowiem wygasa, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu pracodawcy nie została zawarta z twórcą umowa o wydanie utworu albo jeżeli w okresie dwóch lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany. Upływ w/w terminów lub rezygnacja ze skorzystania z tego uprawnienia przez instytucję naukową oznacza, że podmiotem wyłącznie uprawnionym do podjęcia decyzji o pierwszym wydaniu pracowniczego utworu naukowego staje się jego twórca. Niezależnie od tego, bez względu na to, czy instytucja naukowa skorzysta czy zrezygnuje z realizacji przedmiotowego uprawnienia, twórcy służy wyłączne prawo do decydowania o drugim i każdym kolejnym wydaniu utworu.
Zgodnie z dominującym w doktrynie przedmiotu poglądem, realizacja analizowanego uprawnienia może przybrać wyłącznie postać użytku na własne potrzeby pracodawcy (np. w ramach prowadzonych badań)23. Pracownikowi z tytułu korzystania przez pracodawcę z tego uprawnienia nie służy prawo do wynagrodzenia.
IV. Program komputerowy jako utwór pracowniczy
Problematykę pracowniczych programów komputerowych reguluje art. 74 ust. 3 prawa autorskiego. Przepis ten ma, podobnie jak art. 14 prawa autorskiego, charakter szczególny wobec art. 12 prawa autorskiego. Wyłącza on zatem zastosowanie tego ostatniego przepisu, w odniesieniu do programów komputerowych stworzonych przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, odrębnie regulując przedmiotową problematykę24.
Regulacja zawarta w art. 74 ust. 3 prawa autorskiego ma również charakter szczególny wobec zasad sformułowanych w art. 14 prawa autorskiego, a zatem wyłącza zastosowanie tego przepisu w odniesieniu do pracowniczych programów komputerowych mających charakter naukowy.
Art. 74 ust. 3 prawa autorskiego, podobnie jak poprzednio omawiane przepisy regulujące problematykę utworów pracowniczych, ma charakter dyspozytywny, a zatem znajduje zastosowanie wówczas, gdy strony stosunku pracy inaczej nie postanowiły.
Zgodnie z art. 74 ust. 3 prawa autorskiego, jeśli umowa o pracę nie stanowi inaczej, prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy. Jak z tego wynika, art. 74 ust. 3 prawa autorskiego, przyznaje pracodawcy zdecydowanie najdalej idące uprawnienia spośród, wcześniej omówionych, przepisów regulujących stosunki prawno - autorskie między pracownikiem – twórcą, a pracodawcą. W pierwszej kolejności należy odnotować, że wprowadza on istotny wyłom od zasady wyrażonej w art. 8 prawa autorskiego, wedle której podmiotem pierwotnie uprawnionym z tytułu praw autorskich jest twórca (autor). Następnie należy wskazać, że pracodawca nabywa z chwilą stworzenia pracowniczego programu komputerowego całość majątkowych praw autorskich do niego. Nabycie tych praw przez pracodawcę następuje z mocy prawa, co oznacza, że ich powstanie na jego rzecz nie wymaga dokonania jakiejkolwiek czynności prawnej zarówno przez niego jak i przez pracownika - twórcę. W konsekwencji, pracodawca może od chwili stworzenia programu komputerowego przez pracownika, swobodnie nim rozporządzać oraz korzystać z niego.
Poza zakresem praw, jakie pracodawca nabywa - na podstawie art. 74 ust. 3 prawa autorskiego - wobec pracowniczego programu komputerowego, są osobiste prawa autorskie. Prawa te nabywa pracownik. Należy jednak pamiętać, że ich zakres w odniesieniu do programów komputerowych jest, w porównaniu do innych kategorii utworów, bardzo wąski. Zgodnie bowiem z art. 77 prawa autorskiego, do programów komputerowych (zarówno pracowniczych, jak i niepracowniczych) nie stosuje się art. 16 pkt 3 – 5 prawa autorskiego, co oznacza, że twórcom tego typu utworów nie służy prawo do:
W konsekwencji, pracownikowi służy wyłącznie prawo do:
Regulacja zawarta w art. 74 ust. 3 prawa autorskiego, znajdzie zastosowanie jedynie wówczas, gdy zostaną łącznie spełnione dwie przesłanki:
- program komputerowy zostanie stworzony przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy oraz
- strony stosunku pracy inaczej nie postanowiły w umowie.
W odniesieniu do pierwszej z w/w przesłanek należy wskazać, że podobnie jak to ma miejsce w przypadku poprzednio komentowanych przepisów regulujących stosunki prawno – autorskie między pracownikiem–twórcą a pracodawcą, kluczowe znaczenie ma okoliczność, że program komputerowy został stworzony „w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy”. Z uwagi na zachodzące podobieństwa, w pełni znajdują tu zastosowanie uwagi dotyczące znaczenia tego zwrotu poczynione wcześniej w odniesieniu do art. 12 oraz 14 prawa autorskiego.
Z dyspozytywnego charakteru komentowanego przepisu (druga z w/w przesłanek) wynika, że:
- znajdzie on zastosowanie jedynie wówczas, gdy strony stosunku pracy nie uregulowały samodzielnie prawno-autorskich aspektów wykonywania pracy przez pracownika,
- strony stosunku pracy mogą wyłączyć jego zastosowanie wprowadzając odpowiednie zapisy np. do umowy o pracę,
- strony stosunku pracy mogą uregulować przedmiotową problematykę (np. w umowie
o pracę) w sposób odpowiadający lub modyfikujący przyjętą w nim konstrukcję. Podobnie jak w przypadku art. 12 i 14 prawa autorskiego, istotne znaczenie dla określenia zakresu zastosowania art. 74 ust. 3 prawa autorskiego mają użyte w jego treści pojęcia „pracownik”, „pracodawca” oraz „stosunek pracy”. W odniesieniu do nich, w pełni aktualna jest ich interpretacja dokonana wcześniej, w odniesieniu do tych samych pojęć użytych w art. 12 prawa autorskiego. Poza zakresem zastosowania tego przepisu są zatem programy komputerowe tworzone w ramach umów cywilnoprawnych (umów o dzieło oraz umów, do których – na podstawie art. 750 k.c. – stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia).
_____________________________________________
1 Np. J. Barta, R. Markiewicz (w:) J. Barta, R. Markiewicz , M. Czajkowska–Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski,
R. Markiewicz, E. Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, wydanie IV, Zakamycze 2005, s. 205. 2 Dyspozytywny charakter tego przepisu został podkreślony przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 26 czerwca 1998 r. (sygnatura akt I PKN 196/98, OSNAPiUS 1999/14 poz. 454, OSP 1999/11 poz. 207).
3 Tak A. Nowicka, System prawa prywatnego, (w:) Prawo autorskie pod red. J. Barty, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 91.
4 Szeroki sposób rozumienia tego pojęcia akcentuje Minister Kultury i Sztuki w wyjaśnieniach z 21 lipca 1999 r. (znak: DP/WPA.024/224/99, (w:) J. Barta, R. Markiewicz Prawo autorskie. Tom 3 Orzecznictwo
i wyjaśnienia, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2005, s. 230–231). 5 Tak J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, op.cit., s. 208.
6 W świetle wyjaśnień Ministra Kultury i Sztuki z 21 lipca 1999 r.: źródłem informacji o zakresie obowiązków pracownika mogą być również plany działalności danej jednostki, w której pracownik jest zatrudniony.
7 Tak J. Barta i R. Markiewicz, op.cit., s. 210.
8 Tak Minister Kultury i Sztuki w wyjaśnieniach z 16 września 1997 r. (znak: DPA.024/337/97), (w:)
J. Barta, R. Markiewicz Prawo autorskie, op.cit., s. 229. 9 Jako co najmniej kontrowersyjne należy uznać stanowisko Ministra Kultury i Sztuki wyrażone
w wyjaśnieniach z 9 września 1996 r. (znak: DPA.024/318/96), (w:) J. Barta, R. Markiewicz Prawo autorskie, op.cit., s. 226, wedle którego „jeśli pracodawca nie potwierdza twórczego charakteru dzieła swego pracownika, nie może więc konsekwentnie nabyć majątkowych praw autorskich do konkretnego utworu”. 10 Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 23 lipca 1971 r. (sygnatura akt II CR 244/71, (w:) J. Barta, R. Markiewicz Prawo autorskie, op.cit., s. 47).
11 Tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 26 czerwca 1998 r.
12 Tak Minister Kultury i Sztuki w wyjaśnieniach z 21 lipca 1999 r.
13 Wedle, której jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego, mimo że w umowie postanowiono o przeniesieniu całości autorskich praw majątkowych.
14 Tak A. Nowicka, op.cit., s. 95.
15 Ustawa z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365).
16 Wskazać tu można np.: art. 23 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego
w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.); art. 19 ustawy z 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz.U. Nr 66, poz. 286 ze zm.); art. 19 ustawy z 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 73 poz. 323 ze zm.). 17 W rozumieniu ustawy z dnia 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych (Dz.U. Nr 96, poz. 590).
18 Ustawa z 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 33, poz. 388 ze zm.).
19 Ustawa z dnia z 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz.U. Nr 75, poz. 469 ze zm.).
20 Np.: Międzynarodowy Instytut Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie utworzony ustawą z 26 czerwca 1997 r. o Międzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie (Dz.U. Nr 106, poz. 674). Polski Instytut Spraw Międzynarodowych utworzony ustawą z 20 grudnia 1996 r. o Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych (Dz.U. Nr 156 poz. 777 ze zm.).
21 Tak A. Nowicka, op.cit., s. 94.
22 Tak J. Barta, R. Markiewicz, op.cit., s. 218.
23 Tak A. Nowicka, op.cit., s. 94-95.
24 Tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu orzeczenia z 9 stycznia 2001 r. (sygnatura akt I PKN 439/2000, OSNAPiUS 2002/17 poz. 407). | |||