Został on przygotowany po wizycie w naszym kraju, we wrześniu 2007 r., przedstawicieli Instytutu Praw Człowieka Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawników (IBAHRI) i Rady Adwokatur i Stowarzyszeń Prawniczych Europy (CCBE) w celu zbadania zagrożeń dla praworządnościw Polsce.

Wizyta spowodowana była obawami dotyczącymi negatywnego wpływu licznych zmian legislacyjnych na zasadę państwa prawa izwiązanego z nimi zagrożenia dla niezależności sądownictwa i zawodów prawniczych. Prezentacji Raportu – dokonali: John Fish - były  Prezydent CCBE;  Lady Hazel Cosgrove - były sędzia Court of  Session - Najwyższego Sądu Cywilnego  Szkocji w latach 1995-2006 i  Felicia Johnston - prawnik programu IBAHRI (Instytut Praw Człowieka IBA).

Raport zawiera druzgocącą ocenę zmian proponowanych i wprowadzonych w prawodawstwie polskim przez odchodzący rząd, a także stosowanych przez ten rząd praktyk. Raport jest jednocześnie wskazaniem drogi jaką powinny pójść nowe władze tak, by polskie prawo i jego stosowanie w praktyce zgodne były ze standardami europejskimi. Jedynie bowiem niezależność prawników jest gwarancją decyzji wolnych od nacisków szeroko rozumianej władzy.

Wprowadzenia w problematykę dokonał – mec. Maciej Bobrowicz –  prezes Krajowej Rady Radców Prawnych, podkreślając znaczenie dokumentu, który ma wielką wymowę ze względu na fakt, że nigdy dotychczas organizacje międzynarodowe IBA i CCBE nie raportowały sytuacji wymiaru sprawiedliwości w kraju Unii Europejskiej, nie tworzyły też wspólnego zespołu do badania poszanowania prawa w kraju członka tych organizacji.

IBAHRI i CCBE wezwały nowy rząd, któremu przewodniczy Donald Tusk i Platforma Obywatelska, do wprowadzenia zaleceń zawartych w raporcie i przywrócenia w Polsce rządów prawa.

IBAHRI i CCBE podkreśliły m.in.:

- Kampania poprzedniego polskiego rządu przyjęła formę wielu zgłaszanych i zatwierdzanych ustaw, które w ujęciu całościowym stanowią poważne zagrożenie dla rządów prawa w Polsce.

- Zagrożenia dla władzy sądowniczej (zob. rozdział drugi raportu) obejmują środki pozwalające ministrowi sprawiedliwości na przydzielanie sędziów bez ich woli do innych sądów, wprowadzanie okresów próbnych dla sędziów aplikantów oraz dające ministrowi sprawiedliwości uprawnienia do zawieszania sędziów oskarżonych o przestępstwa karne. Zgłoszono również kilka propozycji zmian działania Trybunału Konstytucyjnego, których wprowadzenie w efekcie ograniczałoby władzę instytucji, która stoi na straży polskiej Konstytucji. IBAHRI i CCBE uważają wiele z tych środków – oraz ich całościowy efekt – za sprzeczne z polską Konstytucją oraz międzynarodowymi i regionalnymi normami, łącznie z Europejską Kartą o Statusie Sędziów, Podstawowymi Zasadami Organizacji Narodów Zjednoczonych dotyczącymi Niezawisłości Sądownictwa oraz przyjętym międzynarodowym prawem zwyczajowym. IBAHRI i CCBE wyrażają również obawy dotyczące niedawnej odmowy Prezydenta Polski mianowania sędziów nominowanych do sądów w całej Polsce, co stanowi potencjalne naruszenie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

- Niezawisłość władzy sądowniczej (zob. rozdział trzeci raportu) jest również zagrożona przez szereg zgłoszonych i zatwierdzonych przez poprzedni rząd działań ustawodawczych. Obejmują one działania, które przenoszą nadzór nad organami prawnymi na ministra sprawiedliwości, wprowadzają nową kategorię prawnika w pełni kontrolowanego przez ministra sprawiedliwości, tworzą nowe procedury dyscyplinarne dla prawników oraz proponują ograniczenia maksymalnych honorariów dla wszystkich prawników działających na terenie Polski. Wiele z tych działań nosi również znamiona naruszenia polskiej Konstytucji, europejskiego prawa dotyczącego zakazu konkurencji oraz takich norm międzynarodowych, jak Podstawowe Zasady ONZ dotyczące Roli Prawników.

Raport wyraża również zaniepokojenie połączeniem roli ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego oraz wzmożoną ostatnio ingerencją władzy wykonawczej w działania prokuratury (zob. rozdział czwarty raportu) oraz, w szczególności, niedawnymi naruszeniami praw prokuratorów do wolności zrzeszania się i wyrażania opinii, gwarantowanych przez wiele instrumentów, łącznie z polską Konstytucją oraz Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych.

IBAHRI i CCBR wezwały nowy rząd Polski do podjęcia działań w celu naprawy szkód wyrządzonych przez swojego poprzednika w zakresie rządów prawa oraz do jak najszybszego zaangażowania się w działania mające na celu poszanowanie polskiej Konstytucji oraz międzynarodowego i regionalnego prawa.

- Połączony raport IBAHRI/CCBE zawiera 20 zaleceń odnośnie sytuacji w Polsce, w której rządy prawa są poważnie zagrożone - powiedział sędzia Richard Goldstone, wiceprzewodniczący IBAHRI - Wzywamy nowy rząd do wykazania oddania idei rządów prawa przez jak najszybsze wprowadzenie w życie tych zaleceń.

- Rozdział władzy stanowi fundament rządów prawa i odpowiedzialnością każdego rządu jest poszanowanie niezawisłości każdego z trzech filarów władzy - powiedział Colin Tyre, przewodniczący CCBE.

Oprac. K. Mering