05.08.2010 r.
1. Od Konstytucji dla Europy do Traktatu Reformującego
Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy miał stworzyć nowy porządek prawno-organizacyjny (czyli prawo unijne i system instytucji) składające się na nową Unię Europejską o szerokiej podmiotowości międzynarodowej (obejmującej cały zakres trzech filarów obecnej UE)[1]. Traktat zakładał jednocześnie wygaśnięcie - w momencie jego wejścia w życie – TWE i TUE oraz prawa wspólnotowego (acquis communautaire), co oznaczało także likwidację opartych na nim instytucji i struktur, w tym dotychczasowej Unii i Wspólnot Europejskich (z pewnym, przewidzianym w 36. protokole, wyjątkiem dla Euratomu, czyli EWEA[2]). Tak stworzona nowa Unia miała być o wiele silniejsza, efektywniejsza decyzyjnie, prostsza strukturalnie, prawnie oraz co do systemu podejmowania decyzji, bardziej sprawna funkcjonalnie, a także bardziej przejrzysta i demokratyczna oraz zrozumiała i bliższa obywatelom. Miała być także wyższym etapem integracji europejskiej – strukturą organizacyjną wzorowaną na państwie w zasadzie jednolitym, z elementami federacji. Powołany dla zredagowania wspomnianej Konstytucji, Konwent Europejski przyjął 13 czerwca 2003 r. projekt wspomnianego Traktatu Konstytucyjnego (TK) oraz jednomyślną deklarację, że zostanie on zaakceptowany do grudnia 2003 r., a następnie podpisany w maju 2004 r. oraz wejdzie w życie przed upływem dwóch lat. Po fiasku jesiennej Konferencji Międzyrządowej (Inter-Governmental Conference - IGC) z tegoż roku, czyli po tzw. kryzysie brukselskim kończącym prezydencję włoską (którego główną przyczyną było „nieco spóźnione” stanowisko Polski domagającej się nagle zmiany przyjętego wspólnie systemu głosowania), prace nad Traktatem uległy zawieszeniu.
Impas przełamano w maju 2004 r., po czym treść poprawek do projektu IGC przyjęła 18 czerwca 2004 r., a potem – 29 października 2004 r. na rzymskim Kapitolu szefowie państw i rządów UE uroczyście podpisali Traktat Konstytucyjny[3]. Proces jego ratyfikacji przez państwa członkowskie miał być zakończony - zgodnie z postanowieniami odpowiedniego protokołu - w ciągu dwóch lat[4]. Jednakże po fiasku referendów w Holandii i we Francji, Rada Europejska ogłosiła w czerwcu 2005 r. „okres refleksji”[5], który – jak założono, niezależnie od ratyfikacji Traktatu przez 17 państw członkowskich - miał potrwać do końca 2006 r. Następnie, w trakcie prezydencji RFN, zaproponowano przyjęcie nowego traktatu, mającego włączyć regulacje TK do traktatów założycielskich (TUE i TWE). W I części konkluzji Rady Europejskiej z 21-22 czerwca 2007 r. oraz w I aneksie (16 stron) do nich ustalono główne kierunki tworzenia Traktatu Reformującego (Reform Treaty, TR) oraz mandat negocjacyjny dla IGC, które zakładały maksymalne zachowanie postanowień TK wraz z protokołami i deklaracjami[6]. Odrzucono nazwę Konstytucja oraz symbole nawiązujące do próby traktowania jej podobnie jak państwa, a zamiast tego postanowiono wprowadzić zmiany do TUE oraz TWE[7]. Zrezygnowano również z proponowanego w Konstytucji systemu aktów prawnych (legislatywne - ustawy europejskie i ustawy ramowe oraz nielegislatywne - europejskie rozporządzenie, decyzje i opinie), zachowując kategorie dotychczasowe (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie).
Warto odnotować, że pierwotnie (vide przyjęty projekt) Traktat Konstytucyjny został stworzony przez Konwent (w oparciu o tzw. kościec d’Estainga) jako nowy, w pełni oryginalny akt prawny, następnie jednak (po wecie Polski i kryzysie brukselskim) IGC wprowadzał do niego stopniowo rozwiązania normatywne zaczerpnięte z TUE i TWE, żeby w końcu – po okresie refleksji - przyjąć koncepcję reformy traktatów założycielskich[8]. Należy ponadto zauważyć, że Traktat Konstytucyjny zachowuje nadal pewne walory normatywne typowe dla podpisanej umowy międzynarodowej (przed jej wejściem w życie)[9].
2. Charakterystyka Traktatu reformującego i nowej Unii
Traktat Reformujący podpisany w Lizbonie 13 grudnia 2007 r. zakładał, że ma wejść w życie 1 stycznia 2009 r. po ratyfikacji przez wszystkie państwa UE (tzn. przez 27 państw członkowskich)[10], a termin ten został zsynchronizowany z wyborami do Parlamentu Europejskiego nowej kadencji (co oznacza też kadencję Komisji). Formalnie wprowadza on zmiany do traktatów założycielskich, w tym do Traktatu o Unii Europejskiej (TUE). Ustanawia on Unię Europejską (nową Unię, przejmującą dotychczasowe kompetencje Unii i Wspólnot oraz ich system organizacyjny), posiadającą szeroką podmiotowość międzynarodową (jest to podmiotowość niemal identyczna jak przyjęta w TK). Jednocześnie likwiduje on Wspólnoty (z pewnym wyjątkiem dla EWEA, traktat założycielski której zostaje uproszczony i zachowany jako protokół) oraz podział na filary, z określonymi ograniczeniami dla koordynacji działań w II (co w art. 11 TUE określono jako szczególne zasady i procedury). Dokonuje też zmian instytucjonalnych (vide niżej) oraz kompetencji Unii. Cele nowej Unii zostały zredefiniowane zarówno w stosunku do obecnego TWE, jak i Konstytucji dla Europy. Według art. 3 TUE Unia: a) wspiera pokój, bezpieczeństwo i dobrobyt jej narodów, b) zapewnia przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, c) ustanawia rynek wewnętrzny konkurencyjny i efektywny, zwalczając zarazem wykluczenie społeczne, a także wspierając spójność gospodarczą społeczną i terytorialną oraz szanuje różnorodność narodów, d) ustanawia Unię Gospodarczo-Walutową, której walutą jest euro, e) propaguje i umacnia swe wartości i interesy oraz wnosi wkład w ochronę swoich obywateli, f) dąży do osiągania tych celów stosownie do środków i kompetencji przyznanych jej przez Traktat.
Z ważniejszych grup przepisów, do TUE wprowadzono postanowienia instytucjonalne oraz zasady polityki zewnętrznej Unii. Ustanowiono wysokiego przedstawiciela ds. wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, który przewodzi Radzie Spraw Zagranicznych, a jest wspomagany przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych (art. 13). Wprowadzono też nową sekcję poświęconą Wspólnej Polityce Bezpieczeństwa i Obrony (art. 27-31 TUE)[11], mającą na celu utrzymanie pokoju, zapobieganie konfliktom i wzmacnianie bezpieczeństwa międzynarodowego, a współpraca w tej sferze powinna być usystematyzowana[12]. Trzeba również wskazać na zmiany dotyczące: zawierania umów międzynarodowych (art. 24 TUE), wprowadzenia zwykłej i uproszczonej procedury zmiany traktatów (art. 33 TUE zmieniający art. 48), a także wystąpienia z Unii – art. 35 TUE (przystąpienie do niej reguluje art. 34 TUE zmieniający obecny art. 49). Ważnym nowym unormowaniem jest także obowiązek wzajemnej obrony w przypadku zbrojnej napaści, czyli tzw. „traktat przymierza” (casus foederis), umocnienie Europejskiej Agencji Obrony i plan stworzenia (najpóźniej do 2010 r.) wielonarodowych sił zbrojnych, a także ustanowienie urzędu Przewodniczącego Rady Europejskiej o 2,5 letniej kadencji (co zmieni dotychczasowy system półrocznej rotacji). Przy tendencji do umocnienia UE, postanowiono jednak ograniczyć szerokie jej uprawnienia w sferze kompetencji wspólnych, czyli jej relacji z krajami członkowskimi (nazwanych tu kompetencjami dzielonymi). Przyjęto założenie, że jeśli UE nie zastrzegła sobie wyraźnie lub nie wykonuje kompetencji, to należą one do państw członkowskich[13].Natomiast co do posiadania uprawnień władczych (kompetencji) niezwykle ważną kwestią jest ich podstawa, którą w judykaturze i doktrynie określa się jako przekazanie, powierzenie lub przyznanie kompetencji suwerennych przez państwa członkowskie (pierwotnie Trybunał stwierdził, że zostały one przeniesione na Wspólnoty). Koncepcja przekazania WE kompetencji przez państwa uznawana była dotychczas za podstawowe rozwiązanie. TK przyjął termin „powierzenie”, a w Traktacie Reformującym wprowadzono „przyznanie kompetencji”, zaś różnice między nimi łatwo uchwycić na podstawie znaczenia semantycznego słów… W Traktacie zrezygnowano z symboli Unii (były w IV części Konstytucji).
Zmiany wprowadzane z kolei przez TR do TWE (przemianowanego na Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej - TFUE) podzielono na horyzontalne (obejmujące nowe nazewnictwo, w tym zastąpienie terminu Wspólnota, terminem Unia) oraz szczegółowe. W sposób interesujący rozwiązano regulacje dotyczące instytucji, które podzielono między TUE a TFUE. Za najważniejsze należy uznać przepisy nowego tytułu I ustanawiające kategorie i dziedziny kompetencji Unii (art. 2 - 6 TFUE). Wyróżniają one następujące kompetencje Unii: wyłączne (unormowane szerzej w art. 3), dzielone (art. 4), koordynacyjne (art. 5), wspierające (art. 6) oraz kompetencje w dziedzinie WPZiB. W wyniku modyfikacji powstał tytuł II (art. 7-67 a) poświęcony postanowieniom ogólnym, gdzie unormowano spójność społeczno-gospodarczą, niedyskryminację i obywatelstwo Unii, rynek wewnętrzny, rolnictwo i rybołówstwo oraz swobody fundamentalne. Nową systematykę uzyskał tytuł IV poświęcony przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, gdzie uregulowano kwestie granic azylu i migracji, współpracy sądowej w sprawach cywilnych i karnych oraz współpracy policyjnej. Niewielkie zmiany wprowadzono w politykach wspólnych. Dodano nowe tytuły regulujące relacje Eurogrupy, współpracę administracyjną, działania zewnętrzne Unii i inne (vide niżej).
Tekst Traktatu Reformującego jest dosyć obszerny (wersja polska ma 152 strony). Do Traktatu włączono Protokoły (wersja polska liczy 76 stron), które podzielono na dwie grupy. Protokoły 1-10 zostały dołączone do TUE i TFU a obejmują zagadnienia takie jak: 1. rola parlamentów krajowych (ich aktywy udział w procesie prawodawczym, konsultacje z Komisją i Radą), 2. zasady proporcjonalności i pomocniczości, 3. spotkania Eurogrupy, 4. współpraca na mocy art. 27 (polityka bezpieczeństwa i obrona), 5. przystąpienie Unii do europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC), 6. rynek wewnętrzny (w rozumieniu art. 3 TUE, efektywny z niezakłóconą konkurencją), 7. ograniczenia stosowania KPP wobec Polski i Zjednoczonego Królestwa, 8. kompetencje dzielone (UE ma kompetencję tylko w zakresie prowadzonych działań i celu, a nie obejmuje ona całej dziedziny), 9. usługi w interesie ogólnym, 10. przepisy przejściowe (głosowanie w systemie Nicei większość kwalifikowana to 255 głosów „za”, a każdy członek może żądać sprawdzenia czy większość reprezentuje 62% ludności UE; dotychczasowe decyzje i akty są utrzymane do czasu uchylenia lub unieważnienia). Natomiast Protokoły 11 i 12 dołączono do Traktatu Reformującego, a obejmują one: Protokół 11. zmieniający protokoły do TUE, TWE i TWEA (zmiany horyzontalne i szczegółowe – w tym w statutach Trybunału Sprawiedliwości, EBC, EBI oraz zmiany w protokołach państw) oraz Protokół 12. zmieniający TWEA. Deklaracje natomiast pogrupowano na: odnoszące się do Traktatów (39), do protokołów (7) i deklaracje państw członkowskich (24), a wszystkie one usystematyzowano w 53 ponumerowanych jednostkach tekstu. Aneksem do Traktatu jest Karta Praw Podstawowych (KPP), do której odsyła art. 6 ust. 1 TUE[14].
Należy zauważyć, że niezależnie od zmian merytorycznych powstanie nowa numeracja niemal wszystkich przepisów, przy czym pojawią się „dziury” oraz artykuły i paragrafy wstawione, oznaczone literowo (jest to sytuacja podobna, jak po Maastricht, a więc wymagająca „przeredagowania” traktatów). Nowy tekst traktatów założycielskich będzie bardziej precyzyjny i łatwiejszy do stosowania (w tym na etapie jego wejścia w życie) od Traktatu Konstytucyjnego, choć o wiele bardziej skomplikowany od traktatów założycielskich. Początkowo utrudni to i studiowanie i korzystanie z tych konstytucyjnych unormowań. Warto też podkreślić, że (niezależnie od częstego a niepoprawnego uzusu) nareszcie powstanie prawo Unii Europejskiej, czyli prawo unijne.
3. Ważniejsze zmiany i uzupełnienia wprowadzone do TFUE
Traktat Reformujący wprowadził szereg uzupełnień zmieniających i rozszerzających dawny TWE przemianowany na TFUE. Z jednej strony wprowadzono nowe rozdziały lub tytuły, które dotyczą polityki zagranicznej i stosunków zewnętrznych Unii, zagadnień dawnego II filara, runku i konkurencji (w tym polityk oraz własności intelektualnej), a także współpracy administracyjnej i zbliżania ustawodawstw. Z drugiej strony dokonano modyfikacji wielu przepisów, jak np. „zamiany” tytułu obywatelstwo Unii na niedyskryminacja i obywatelstwo oraz skorygowania tekstu przepisów dawnych art. 17-22 TWE.
Traktat rozszerza regulacje dotyczące stosunków zewnętrznych (wg traktatu działań zewnętrznych) Unii. Ustanawia on lege artis – obok misji dyplomatycznych (art. 17 a TUE) w państwach członkowskich – delegatury Unii przy organizacjach międzynarodowych i w państwach trzecich. Zapewniają one reprezentację Unii. Podlegają wysokiemu przedstawicielowi ds. polityki zagranicznej i bezpieczeństwa i ściśle współpracują z misjami państw członkowskich. Zachowano zaś „uprzywilejowane” stosunki z ONZ, Radą Europy, OECD i OBWE, przy możliwości rozwoju relacji z innymi organizacjami (art. esie – harmonijnemu rozwojowi handlu światowego i bezpośrednich inwestycji oraz znoszeniu barier. Natomiast art. 188 h-i TFUE rozszerzyły zakres współpracy gospodarczej, finansowej i technicznej z państwami trzecimi na inne kraje niż rozwijające się, przewidując możliwość udzielenia pilnej pomocy finansowej.
Środki ograniczające, wprowadzone w nowym tytule IV, regulują postępowanie w sytuacji zerwania lub ograniczenia stosunków gospodarczych i finansowych z jednym lub większą liczbą państw trzecich.
Pomoc humanitarną po raz pierwszy uwzględniono w regulacjach WE w końcu lat osiemdziesiątych, w ramach akcji pomocy humanitarnej i ratunkowych, które w imieniu Europejskiej Współpracy Politycznej, a następnie UE) miała pełnić Unia Zachodnioeuropejska (UZE). Kwestię tę uwzględniono w Maastricht w art. J.7 TUE oraz w odnośnym protokole, a następnie w Amsterdamie w art. 17 ust. 2 TUE[15]. Obecnie działania Unii w dziedzinie pomocy humanitarnej mają na celu zapewnienie doraźnej pomocy, opieki i ochrony ludności w państwach trzecich i ofiarom klęsk żywiołowych lub katastrof spowodowanych przez człowieka, aby sprostać potrzebom humanitarnym wynikającym z takich różnych sytuacji. Działania Unii i państw członkowskich wzajemnie się uzupełniają i wzmacniają. Pomoc humanitarna jest udzielana w zgodzie z zasadami międzynarodowego prawa humanitarnego, w szczególności z zasadami bezstronności i niedyskryminacji. Unia może zawierać z państwami trzecimi i kompetentnymi organizacjami międzynarodowymi wszelkie rodzaje umów, które przyczyniają się do realizacji celów jej działań zewnętrznych. Nie narusza to kompetencji państw członkowskich do negocjowania w organach międzynarodowych i zawierania umów międzynarodowych. W celu ustanowienia ram wspólnego wkładu młodych Europejczyków w działania humanitarne Unii ustanawia się Europejski Ochotniczy Korpus Pomocy Humanitarnej[16]. Unia zapewnia, że działania humanitarne będą zgodne z jej celami zewnętrznymi oraz działaniami podjętymi przez organizacje i organy międzynarodowe, w szczególności systemu Narodów Zjednoczonych[17].
Klauzula solidarności (art. 188 r) stymuluje współpracę między państwami członkowskimi w celu zwiększenia skuteczności systemów zapobiegania i ochrony przed atakiem terrorystycznym oraz ochrony instytucji demokratycznych i ludności cywilnej, a także ochrony przed klęskami żywiołowymi i katastrofami spowodowanymi przez człowieka wewnątrz Unii. Działanie Unii zmierza do: a) wspierania i uzupełniania działań państw członkowskich na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym w zakresie zapobiegania zagrożeniom, przygotowania personelu obrony cywilnej w tych państwach i reagowania na klęski żywiołowe i katastrofy spowodowane przez człowieka; b) wspierania szybkiej i skutecznej współpracy operacyjnej krajowych służb obrony cywilnej; c) wspierania spójności międzynarodowych prac w zakresie obrony cywilnej. Przewiduje się udzielanie pomocy państwom członkowskim (decyzje podejmowane są przez Radę). Przepis ten zazębia się zakresowo z unormowaniem dotyczącym ochrony ludności (art. 176 c).
Unia może zawierać umowy międzynarodowe (art. 188l, m, n) z jednym lub więcej państwami trzecimi lub organizacjami międzynarodowymi, jeżeli przewiduje to Traktat lub gdy zawarcie umowy jest niezbędne do osiągnięcia - w ramach polityk Unii - jednego z jej celów, albo gdy wynika to z aktów prawa UE. Umowy te wiążą instytucje Unii i państwa członkowskie[18]. Podobnie Unia może zawierać z państwami lub organizacjami międzynarodowymi umowy tworzące stowarzyszenie charakteryzujące się wzajemnością praw i obowiązków, wspólnymi działaniami i szczególnymi procedurami. Bez uszczerbku dla przepisów o wspólnej polityce handlowej, umowy pomiędzy Unią a państwami trzecimi lub organizacjami międzynarodowymi negocjuje się i zawiera zgodnie z następującą procedurą:
- Rada upoważnia do podjęcia rokowań, wydaje dyrektywy negocjacyjne i zawiera umowy; Komisja, jeżeli umowa dotyczy wyłącznie lub głównie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, przedstawia swe zalecenia Radzie, która upoważnia do podjęcia rokowań;
- Rada nominuje, w ramach decyzji upoważniającej do rokowań, zależnie od przedmiotu przyszłej umowy, negocjatora lub przewodniczącego zespołu negocjatorów Unii;
- Rada może skierować dyrektywy negocjacyjne do negocjatora Unii oraz wyznaczyć specjalną komisję, w konsultacji z którą należy prowadzić rokowania;
- Na wniosek negocjatora umowy Rada przyjmuje decyzję upoważniającą do podpisania umowy i, w razie potrzeby, do tymczasowego jej stosowania, jak również w sprawie zawarcia umowy;
- Z wyjątkiem przypadków, w których umowy dotyczą wyłącznie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, Rada przyjmuje decyzję po konsultacji z Parlamentem Europejskim. W przypadku braku opinii w tym terminie, Rada może stanowić samodzielnie;
- Zgoda Parlamentu Europejskiego jest wymagana w przypadku: a) umów ustanawiających stowarzyszenie, b) przystąpienia Unii do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, c) umów, które tworzą specyficzne ramy instytucjonalne poprzez organizację procedur współpracy, d) umów mających istotne implikacje budżetowe dla Unii, e) umów dotyczących dziedzin, gdzie stosuje się procedurę prawodawczą. Parlament Europejski i Rada mogą, w pilnych przypadkach, uzgodnić termin wyrażenia zgody;
- Zawierając umowę, Rada może, na zasadzie odstępstwa, upoważnić negocjatora do zatwierdzenia poprawek w imieniu Unii, gdy umowa przewiduje, że poprawki te powinny być przyjęte według procedury uproszczonej lub przez organ utworzony przez tę umowę i może dołączyć do takiego upoważnienia warunki specyficzne;
- Podczas całej procedury Rada stanowi większością kwalifikowaną, a jednomyślnie, gdy umowa dotyczy dziedziny, w której do przyjęcia aktu Unii wymagana jest jednomyślność, jak również w przypadku umów ustanawiających stowarzyszenie oraz przystąpienia do EKPC;
- Rada, na wniosek Komisji, przyjmuje decyzję zawieszającą stosowanie umowy i ustalającą stanowiska, które mają być zajęte w imieniu Unii w organie utworzonym przez umowę, gdy organ ten ma przyjąć akty mające skutki prawne, z wyjątkiem aktów uzupełniających lub zmieniających ramy instytucjonalne umowy;
- Parlament Europejski jest natychmiast i w pełni informowany na wszystkich etapach powyższej procedury;
- Państwo członkowskie, Parlament Europejski, Rada lub Komisja mogą uzyskać opinię Trybunału Sprawiedliwości w sprawie zgodności przewidywanej umowy Traktatów. Jeżeli opinia Trybunału Sprawiedliwości jest negatywna, przewidywana umowa może wejść w życie tylko w przypadku jej zmiany lub zmiany Konstytucji zgodnie z procedurą określoną w odpowiednim artykule.
Na zasadzie odstępstwa od powyższej regulacji, Rada, stanowiąc jednomyślnie na zalecenie Europejskiego Banku Centralnego (EBC) lub Komisji po konsultacji z EBC, w celu doprowadzenia do konsensu zgodnego z celem stabilności cen, po konsultacji z Parlamentem Europejskim, zgodnie z określoną procedurą, o których tam mowa, może zawrzeć umowy formalne dotyczące systemu kursów wymiany euro w stosunku do walut innych niż będące prawnym środkiem płatniczym w Unii. Rada, stanowiąc większością kwalifikowaną, na zalecenie Komisji i po konsultacji z EBC, albo na zalecenie EBC oraz w celu doprowadzenia do konsensu zgodnego z celem stabilności cen, może przyjąć, zmienić lub zrezygnować z centralnych kursów euro w systemie kursów walutowych. Przewodniczący Rady informuje Parlament Europejski o przyjęciu, zmianie lub rezygnacji z centralnych kursów euro. W przypadku braku systemu kursów walutowych w stosunku do większej liczby walut innych niż będące prawnym środkiem płatniczym w Unii, Rada może (podobnie) określić ogólne kierunki polityki kursów walutowych w stosunku do tych walut. Te ogólne kierunki nie naruszają podstawowego celu ESBC - utrzymania stabilności cen. Podobnie, w przypadku gdy umowy w sprawach systemu walutowego lub kursowego stanowią przedmiot rokowań Unii z jednym lub wieloma państwami albo organizacjami międzynarodowymi, Rada (w takiej samej procedurze) decyduje o zasadach rokowań i zawarcia tych umów. Ustalenia te powinny zapewnić wyrażanie przez Unię jednolitego stanowiska. Komisja jest w pełni włączana do rokowań. Bez uszczerbku dla kompetencji Unii w dziedzinie gospodarczej i walutowej, państwa członkowskie mogą prowadzić rokowania w organach międzynarodowych i zawierać umowy międzynarodowe[19].
W relacjach wewnętrznych Unia wspiera wysiłki państw członkowskich dla poprawy ich zdolności administracyjnych we wdrażaniu prawa UE (współpraca administracyjna, art..176d)[20]. Ustanowiono działania na rzecz tworzenia rynku energii (art. 176 a), promowanie wspólnych inicjatyw dla badania i wykorzystania przestrzeni kosmicznej (art. 172 a), a spójność gospodarczą i społeczną wzbogacono o komponent terytorialny. Zmiany dotyczące rynku i konkurencji (zgodnie z postanowieniami TUE) zakładają, że rynek wewnętrzny powinien być efektywny[21]. Dodano też regulacje odnoszące się do państw strefy euro i pozostałych państw UE (objętych derogacją). W art. 97 a przewidziano tworzenie europejskich tytułów prawnych celem zapewnienia jednolitej ochrony własności intelektualnej, w tym poprzez stworzenie centralnego systemu zezwoleń i kontroli. Wprowadzono też nowe przepisy regulujące wieloletnie ramy finansowe, zasoby finansowe i roczny budżet Unii oraz zwalczanie nadużyć finansowych (art. 169-174 TFUE).
Współpraca policyjna (nowy rozdz. V, art. 69 j-l) obejmuje wszystkie właściwe organy państw członkowskich, w tym służby policji, służby celne oraz inne wyspecjalizowane organy ścigania, w odniesieniu do zapobiegania, wykrywania i ścigania przestępstw, a także środki dotyczące: a) gromadzenia, przechowywania, przetwarzania, analizowania i wymiany istotnych informacji; b) wspierania szkolenia pracowników i współpracy w zakresie wymiany pracowników oraz wyposażenia i badań w dziedzinie kryminalistyki; c) wspólnych technik śledczych dotyczących wykrywania form poważnej przestępczości zorganizowanej. Rada może ustanowić (jednomyślnie po konsultacji z Parlamentem Europejskim) odpowiednie środki odnoszące się do współpracy operacyjnej między organami, o których mowa w niniejszym artykule[22]. Zadaniem Europolu jest wspieranie i wzmacnianie działań organów policyjnych i innych organów ścigania państw członkowskich oraz ich współpracy w zapobieganiu i zwalczaniu poważnej przestępczości dotykającej dwa lub więcej państw, terroryzmu oraz form przestępczości naruszających wspólne interesy objęte polityką Unii. Akty prawne UE określą strukturę, funkcjonowanie oraz zakres działań i zadań Europolu. Zadania te mogą obejmować obok wymienionych wyżej: koordynowanie, organizowanie i prowadzenie działań dochodzeniowych i operacyjnych realizowanych wspólnie z właściwymi organami państw członkowskich lub w ramach wspólnych zespołów dochodzeniowych, w miarę potrzeb w powiązaniu z Eurojust. Działania operacyjne Europolu są prowadzone w powiązaniu i w porozumieniu z organami państwa lub państw członkowskich, których terytorium obejmują. Użycie środków przymusu należy do wyłącznej kompetencji właściwych organów krajowych. Rada po konsultacji z Parlamentem Europejskim określi warunki i ograniczenia podejmowania przez właściwe organy państw członkowskich, działań na terytorium innego państwa UE w powiązaniu i w porozumieniu z władzami tego państwa.
Współpraca sądowa w sprawach karnych (rozdz. IV art. 69 e-i TFUE) opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania orzeczeń i decyzji sądowych oraz obejmuje zbliżenie przepisów ustawowych i wykonawczych państw członkowskich w dziedzinach niżej określonych. Akty prawne UE ustalą tu środki mające na celu: a) ustanowienie zasad i procedur zapewniających uznawanie w całej Unii wszystkich form orzeczeń i decyzji sądowych; b) zapobieganie i rozstrzyganie sporów o właściwość pomiędzy państwami członkowskimi; c) wspieranie szkolenia sędziów i innych pracowników wymiaru sprawiedliwości; d) ułatwianie współpracy pomiędzy sądowymi lub równoważnymi organami państw członkowskich w odniesieniu do postępowania w sprawach karnych i wykonywania decyzji. W celu ułatwienia wzajemnego uznawania orzeczeń i decyzji sądowych oraz współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych o wymiarze transgranicznym, mogą być ustanowione minimalne normy dotyczące: a) wzajemnego dopuszczania dowodów pomiędzy państwami członkowskimi; b) praw jednostek w postępowaniu karnym; c) praw ofiar przestępstw; d) innych szczególnych aspektów postępowania karnego, określonych uprzednio przez Radę w decyzji. Rada stanowi jednomyślnie za zgodą Parlamentu Europejskiego. Przyjęcie takich minimalnych norm nie stanowi przeszkody dla państw członkowskich w utrzymaniu lub ustanowieniu wyższego poziomu ochrony praw jednostek w postępowaniu karnym[23]. Akty prawne UE określą przestępstwa oraz sankcje w dziedzinach poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym, które obejmą zwłaszcza: terroryzm, handel ludźmi, seksualne wykorzystywanie kobiet i dzieci, nielegalny handel narkotykami, handel bronią, pranie brudnych pieniędzy, korupcję, fałszowanie środków płatniczych, przestępczość komputerową i przestępczość zorganizowaną. Jeżeli zbliżenie przepisów karnych okaże się niezbędne w celu zapewnienia skutecznej realizacji polityki Unii w dziedzinie, która stała się przedmiotem środków harmonizujących można ustanowić normy minimalne odnoszące się do określania przestępstw oraz sankcji w danej dziedzinie. Można ponadto ustanowić środki w dziedzinie zapobiegania przestępczości, w tym zbliżenia przepisów[24].
Zadaniem Eurojust jest wspieranie i wzmacnianie koordynacji i współpracy między krajowymi organami ścigania w odniesieniu do poważnej przestępczości, która dotyczy dwóch lub więcej państw członkowskich lub która wymaga wspólnego ścigania, w oparciu o operacje przeprowadzane i informacje dostarczane przez organy państw członkowskich i Europol. Akty prawa UE określą strukturę, funkcjonowanie oraz zakres działań i zadania Eurojust. Zadania te mogą obejmować: a) wszczynanie i koordynowanie ścigania karnego prowadzonego przez właściwe organy krajowe, w szczególności ściganie przestępstw przeciwko interesom finansowym Unii; b) wzmacnianie współpracy sądowej, w tym poprzez rozwiązywanie sporów o właściwość i ścisłą współpracę z Europejską Siecią Sądową, a także warunki uczestnictwa Parlamentu Europejskiego i parlamentów narodowych państw członkowskich w ocenie działalności Eurojust[25]. W ramach ścigania, bez uszczerbku dla niżej wymienionej regulacji, czynności urzędowe w postępowaniu sądowym są dokonywane przez właściwych urzędników krajowych. W celu zwalczania poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym oraz przestępstw przeciwko interesom Unii, Rada może ustanowić, jednomyślnie po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego Prokuraturę Europejską (art. 69 i). Prokuratura Europejska jest właściwa do spraw dochodzenia, ścigania i stawiania przed sądem, w razie potrzeby w powiązaniu z Europolem osób, które jako sprawcy lub współsprawcy popełniły poważne przestępstwa, dotykające więcej niż jedno państwo członkowskie oraz przestępstw przeciwko interesom finansowym Unii. Jest też właściwa do wnoszenia przed właściwymi sądami państw członkowskich publicznego oskarżenia w odniesieniu do tych przestępstw. Rozporządzenie określi status Prokuratury Europejskiej, warunki pełnienia jej funkcji, zasady proceduralne mające zastosowanie do jej działań, jak również dopuszczalność dowodów oraz zasady sądowej kontroli czynności proceduralnych podjętych przez nią przy pełnieniu jej funkcji.
Współpraca sądowa w/s cywilnych (art. 64 d) przewiduje wzajemne uznawanie orzeczeń sądowych i pozasądowych, współpracę w gromadzeniu dowodów i doręczaniu pism, a także zbliżanie ustawodawstw.
3. Prawa człowieka (prawa jednostek) w nowej Unii
W zmienianym TUE dodano art. 2 stanowiący, że Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości i państwa prawa oraz praw człowieka, w tym mniejszości, przy czym wartości te są wspólne państwom członkowskim w społeczeństwach opartych na pluralizmie, tolerancji, sprawiedliwości i solidarności oraz równości kobiet i mężczyzn. W art. 3 wprowadzono jako cel Unii wspieranie pokoju, wartości Unii oraz dobrobytu narodów, a także zagwarantowanie przestrzeni wolności i bezpieczeństwa i zwalczanie przestępczości na obszarze UE, bez granic wewnętrznych i ze swobodą przepływu. Nową redakcję zyskał art. 6 TUE uznający prawa, wolności i zasady określone w Karcie Praw Podstawowych (załączonej do Traktatu w wersji przyjętej w Konstytucji) zaznaczając, że obowiązująca identycznie jak Traktat Karta (odesłanie) nie rozszerza kompetencji Unii określonych w traktatach założycielskich (ust.1). To ujęcie przepisu jest bardziej jasne i precyzyjne od zawartego dotychczas w KPP (Karta nie tworzy nowych praw i obowiązków, co pozwalało na rozbieżne interpretacje). Ponadto Unia przystępuje do EKPC[26] oraz zachowuje prawa zasadnicze wynikające z EKPC i wspólnych tradycji państw członkowskich (ust. 2 i 3). Istotne normy poszerzające prawa obywatelskie (choć dotyczące gwarancji demokratycznych UE) wprowadzają art. 8, 8 a i 8 b TUE. Obok obowiązku instytucji i władz UE do troski o obywateli i szacunku, wprowadza się prawo każdego obywatela do uczestniczenia w życiu demokratycznym Unii.
Niewielkie zmiany w omawianej sferze wprowadza też TFUE, gdzie dodano przepis o ochronie danych osobowych (art. 15), a w zmienionej redakcji dotychczasowych art. 17-22 (rozdział nazwany teraz niedyskryminacja i obywatelstwo Unii) wprowadzono - nieznane wcześniej - wynikające z Traktatów obowiązki obywateli Unii. Z kolei w protokołach ograniczających stosowanie Karty (brytyjskim i polskim) zaznacza się, że jej regulacje nie mogą naruszać przepisów krajowych w danej sferze.
W przewidywanej przez Traktat Reformujący perspektywie przystąpienia Unii do EKPC (co staje się możliwe po dokonywanych ostatnio reformach tej Konwencji) w obowiązującym w UE dorobku prawnym (systemie prawnym) będą wiązać zarówno postanowienia Konwencji europejskiej (stosowane bezpośrednio), jak i dotychczasowe prawa zasadnicze (w tym pośrednio stosowane standardy normatywne EKPC), a także postanowienia Karty Praw Podstawowych. W ten sposób zamiast uproszczenia unijnych regulacji praw człowieka oraz uczynienia ich bardziej precyzyjnymi (co leżało w założeniu konwentu opracowującego KPP) nastąpi dalsze poszerzenie zakresu ochrony a nawet uogólnienie przedmiotowych norm. Niezależnie od pewnych pozytywów (np. wzmocnienie ochrony praw jednostek) w praktyce może to rodzić możliwą rozbieżność w interpretacji i stosowaniu (tak niejednoznacznych) norm w porządkach prawnych państw członkowskich oraz prowadzić do osłabiania efektywności tych regulacji. Tym bardziej, że niektórzy autorzy już obecnie wskazują na postulatywny charakter wielu postanowień w omawianej sferze, w tym - regulacji KPP[27].
4. System instytucjonalny nowej Unii
Przepisy TUE zawarte w tytule III (art. 9 i n.) - Instytucjeujednolicają przedmiotowe nazwy, a jednocześnie czynią iunctim między instytucjami a organami (te ostatnie to KES, KR i EBI). Faktycznie likwidują one nazwy „Rada UE” i „Rada Ministrów” (jest Rada), natomiast do jednolitego systemu instytucjonalnego wprowadza EBC, sytuując go między Trybunałem Sprawiedliwości[28] i Trybunałem Obrachunkowym. Obok powyższych instytucji traktaty wymieniają Radę Europejską i Parlament Europejski, wszystkie w kolejności w jakiej dokonamy ich omówienia niżej. Kwestię instytucji reguluje także część VI Postanowienia instytucjonalne i budżetowe TFUE (art. 190-248). Jest podstawa do wniosku, że nowy system instytucjonalny UE jest bardziej przejrzysty i precyzyjnie unormowany.
Rada Europejska działała bez podstaw traktatowych w latach 1974-1992. Traktat z Nicei wprowadził od 2005 r. Brukselę jako jedno miejsce jej spotkań. Traktat Reformujący wprowadził nowy skład obejmujący tylko szefów państw lub rządów (co umacnia instytucję i pozwoli na bardziej swobodne konsultacje), przewodniczący tej Rady i przewodniczący Komisji oraz wysoki przedstawiciel ds. PZiB. Rada wybiera kwalifikowaną większością swego przewodniczącego (prezydenta) na 2,5 roku, z mandatem jednokrotnie odnawialnym (wprowadza się biuro przewodniczącego, znika tu zaś półroczna prezydencja[29]). Rada Europejska nie ma uprawnień prawodawczych, ale znacznie poszerzono jej kompetencje decyzyjne (w tym też w sprawach spornych lub trudnych do rozstrzygnięcia przez Radę, których dawniej unikano), a część z nich sformalizowano. Posiedzenia zwyczajne odbywają się dwa razy w półroczu, a można zwoływać posiedzenia nadzwyczajne i nieformalne. Każdy członek może posiadać pełnomocnictwa tylko od jednego członka Rady. W wielu sprawach (np. ważniejsze nominacje) Rada Europejska będzie decydować większością kwalifikowaną.
Parlament Europejski (PE) jest demokratyczną reprezentacją społeczeństwa Unii, ustaloną w sposób proporcjonalnie degresywny, przy czym liczba bezpośrednio wybranych deputowanych nie powinna przekraczać 750 plus przewodniczący. Oznacza to na razie zachowanie status quo (po wyborach będzie 732 posłów reprezentujących 27 państw)[30], ale w przypadku dalszego rozszerzenia Unii „narodowe pule mandatów” będą zmniejszane. Skład PE ustala Rada Europejska jednomyślnie na wniosek Parlamentu. Funkcje prawodawcze i budżetowe PE wykonuje wspólnie z Radą, posiadając ponadto funkcje kontrolne, kreacyjne i polityczne. Na okres swej kadencji PE wybiera Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich (nowa nazwa, zamiast RPO), którego funkcje nie ulegają istotnej zmianie.
Rada (nazwa jednolita; zrezygnowano z nazw – obecnej Rada UE oraz wprowadzanej przez Konstytucję Rada Ministrów) zachowała dotychczasowy skład członkowski i 9 „kompozycji’. System nicejski podejmowania decyzji większością kwalifikowaną (wynosi ona 255 głosów, Polska ma 27, a „wielka czwórka” po 29) będzie obowiązywał do 31 października 2014 r.. Od 1 listopada 2014 r. będzie podwójna większość kwalifikowana 55% głosów państw i 65% ludności. Rada w okresie od 1 listopada 2014 r. do 31 marca 2017 r., w przypadku zgłoszenia sprzeciwu wobec decyzji przez ¾ państw lub przedstawicieli ¾ ludności (mniejszość blokująca) będzie obradowała aż do przyjęcia ogólnie zadowalającego rozwiązania (mechanizm nieco podobny do kompromisu z Joannity, ale dużo słabszy). W tymże okresie przed podjęciem przez Radę decyzji lub jej uchyleniem zgodnie z art. 9 c ust. 4 TUE przekaże ona sprawę do wstępnej dyskusji Rady Europejskiej, która będzie dążyć do uzyskania konsensusu (Protokół 9 a). Po 1 kwietnia 2017 r. mniejszość blokująca w Radzie będzie stanowiła 35% państw lub 35% ludności…
Wysoki przedstawiciel Unii ds. zagranicznych i polityki bezpieczeństwa (wyrzucono przymiotnik wspólnej, choć WPZiB pozostała jako rozdział 2 tytułu III TUE) będzie mianowany przez Radę w porozumieniu z PE. Jego kadencja będzie się zaczynać i kończyć razem z kadencją Komisji (- przejął on pewne funkcje ministra SZ Unii w wersji przyjętej przez Konstytucję). Przewodniczy Radzie Spraw Zagranicznych. Jest on wspomagany przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych (składa się z urzędników odpowiednich departamentów Sekretariatów Generalnych Rady i Komisji oraz personelu delegowanego przez krajowe służby dyplomatyczne – art. 13 TUE).
Do kompetencji Komisji Europejskiej (Komisji) dodano działanie w ogólnym interesie Unii, poddane kontroli TS. Jej skład to po 1 przedstawicielu państw członkowskich, w tym jej przewodniczący oraz wysoki przedstawiciel ds. PZiB (zwany szefem dyplomacji). Od 1 listopada 2014 r. wśród Komisarzy będą reprezentanci (na zasadzie rotacji) 2/3 państw członkowskich, a wysoki przedstawiciel ds. polityki zagranicznej i bezpieczeństwa zostanie wiceprzewodniczącym. System rotacji zostanie ustalany jednomyślnie przez Radę. Komisję na wniosek Rady wybiera PE (wzmocnienie statusu). Początkowo będzie to 18 komisarzy.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dodano UE) obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd (zamiast dotychczasowego SPI) i sądy wyspecjalizowane. W TS zwiększono do 11 liczbę rzeczników generalnych (o trzy, jeden dla Polski). Powołano komitet (7 osobowy) do opiniowania kandydatów do funkcji sędziego i rzecznika. Traktat pomija istniejący od 2 lat Sąd Funkcji Publicznej, traktując go jako sąd wyspecjalizowany. Sprawy szczegółowe reguluje Statut TS.
Europejski Bank Centralny (EBC, wyposażony w osobowość prawną i wyłączne prawo emisji euro) oraz krajowe banki centralne tworzą System Europejskich Banków Centralnych z odpowiednimi organami decyzyjnymi. Państwa Eurosystemu prowadzą politykę pieniężną Unii. Sprawy szczegółowe reguluje Statut. Regulacje dotyczące Trybunału Obrachunkowego (TO) pozostały w zasadzie niezmienione (dodano m.in., że działa on w ogólnym interesie Unii). Komitet Ekonomiczno-Społeczny (KES), Komitet Regionów (KR) i Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) zakwalifikowano jako organy doradcze Unii. Mimo zmian w redakcji odnośnych przepisów ich struktura i podstawowe funkcje pozostały niezmienione.
5. Uwagi i wnioski
Porażka niezwykle wartościowego dla społeczeństwa Starego Kontynentu projektu reformy Unii przewidzianego w Konstytucji dla Europy ma – o czy należy wspomnieć - wielu ojców. Poczynając od końca to brak zaangażowania lub nieudolność władz Francji i Holandii w przekonywaniu własnych narodów do tej konstytucji, a także brak serca czołowych państw (zwł. „wielkiej czwórki”) do obrony tego aktu. Za szczególnie spektakularną można tu uznać porażkę referendum we Francji, wcześniej ostro „dyscyplinującej” państwa w procesie ratyfikacji TK. Pewien wkład wniosła tu też Polska, najpierw akceptująca TK, a potem wołająca „Nicea albo śmierć”. „Okres refleksji” i Traktat Reformujący wskazują na zwycięstwo pewnego minimalizmu w podejściu do reformy Unii. Chociaż trzeba przyznać, że w rozwoju WE i UE koniunkturalizm i pragmatyzm zawsze sprawdzały się jako metoda postępowania. Jednak widać ponadto błędy popełnione w forsowaniu wariantu Konwentu oraz przy jego kształtowaniu (nie należy chyba rokowań nad traktatem powierzać ciałom quasi-demokratycznym, ani też pozwalać na narzucanie wszystkim jakiejś koncepcji). Błędy sięgają też głębiej - do lat 90. XX w., kiedy Europa Wschodnia głośno kołatała do drzwi Unii, a główne państwa UE wyraźnie hamowały (jeśli nie blokowały) proces rozszerzenia i reform instytucjonalnych. Postawa taka sprawiła, że kiedy wreszcie dano zielone światło dla rozszerzenia, miejsce dominującego w społeczeństwach Starej Unii euroentuzjazmu zajął eurosceptycyzm, który w istotny sposób ogranicza możliwość i zakres reform. Miejmy więc nadzieję, że choć teraz nie będzie kłopotów z ratyfikacją TR.
Traktat Reformujący ustanawia nową Unię Europejską, Unię silną i efektywną (niewiele mniej niż to przewidywała Konstytucja), posiadająca osobowość prawną, efektywne instytucje i środki prawne, szeroką zdolność zawierania umów, a także efektywniej chroniącą prawa człowieka oraz mocno akcentującą rozwiązania ekonomiczne. Nowy system prawno-organizacyjny jest z jednej strony kontynuacją wszystkich standardów normatywnych (dotychczasowe będą obowiązywać do ustanowienia nowych według nowej procedury) z drugiej ambitną próbą reformy prawno-instytucjonalnej. Taki układ pozwala na płynne przejście od starego do nowego systemu. I choć nowy system jest bardziej przejrzysty, to należy pamiętać, że w acquis communautaire obowiązuje obecnie ponad 90 tys. aktów prawnych, a tę niesterowalną górę przepisów trudno będzie zmniejszyć (choć jest to konieczne). Jednakże tylko nowy system może pozwolić Unii skuteczniej zmierzyć się z wyzwaniami współczesności oraz unikać spektakularnych porażek (takich jak np. realizacja strategii lizbońskiej lub zgoda na staranie ustępującego komisarza o wybór na szefa WTO[31]). Niezależnie od wagi aspektów politycznych, bezpieczeństwa i obrony, we współczesnym świecie następuje pewne przyśpieszenie ekonomiczne, którego nie wolno przegapić.
Noah Rosenkranz
Autor jest zatrudniony na stanowisku profesora w Prywatnej Wyższej Szkole Businessu, Administracji i Technik Komputerowych w Warszawie jako zastępca dyrektora instytutu prawa, na stałe pracuje w The Van Leer Institute Jerusalem.
[1] Szerzej: Szkice z prawa Unii Europejskiej, t. III., Problemy konstytucyjne, red. E. Piontek, Zakamycze 2005, s. 13-112; Konstytucja dla Europy. Przyszły fundament Unii Europejskiej, pod red. S. Dudzik, Zakamycze 2005.
[2] Uproszczone przepisy zawiera (36) Protokół zmieniający Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej. Por. J. Barcz, Przewodnik po Traktacie Konstytucyjnym, Warszawa 2005, s. 807 i n.
[3] Do składającego się z czterech części TK (cz. I – przepisy ogólne, cz. II – KPP, cz. III – funkcjonowanie Unii, cz. IV - przepisy przejściowe i końcowe) włączono jako jego część drugą Kartę Praw Podstawowych (KPP) przygotowaną wcześniej na zlecenie szczytu w Kolonii w 1999 r. i przyjętą jako deklarację na szczycie w Nicei. Korekty do niej dokonane przez Konwent (2003) i IGC (2004) zakładały powiązanie KPP z EKPC (wraz z dorobkiem orzeczniczym ETPC), Ponadto wśród 36 protokołów 2 załączników oraz 50 deklaracji do TK, istotne znaczenie posiada tzw. protokół brytyjski, ograniczający stosowanie unormowań Karty przez Wielką Brytanię.
[4] Zgodnie z odnośnym protokołem (przyjętym na propozycję Francji), w przypadku braku ratyfikacji Traktatu przez jedno lub więcej państw zbiera się Rada Europejska, która decyduje o dalszych krokach (zwł. wobec tych państw). W grę wchodzić miało albo wykluczenie z UE, albo ustanowienie dwóch szybkości w Unii.
[5] Istnieje problem podstaw prawnych tej decyzji Rady, chyba że działała ona jako zgromadzenie szefów państw i rządów przyjętej Konstytucji, choć wbrew jej postanowieniom. Powstają także pytania międzynarodowoprawne: czy Holandia i Francja (m.in. niezbyt wysoką dbałością o przekonanie społeczeństwa) naruszyły odnośny protokół TK oraz obowiązek nieuszkodzenia przyjętej umowie międzynarodowej, a także czy Rada Europejska i Rada UE miały prawo podejmować decyzje sprzeczne z Traktatem oraz w imieniu – w zasadzie - Konferencji Międzyrządowej.
[7] Postępowanie takie było zgodne z koncepcją i propozycjami wysuniętymi przez grupę Amato.
[8] Warto zauważyć, że (niezależnie od uzyskanego przed Leaken konsensusu między Francją a RFN) Konstytucja dla Europy bardziej odpowiadała francuskiej koncepcji federacyjnej rozwoju Unii, a Traktat Reformujący – niemieckiej koncepcji konfederacyjnej.
[9] Por. J. Sozański, Porozumienia międzynarodowe Wspólnot i Unii Europejskiej, Toruń 2007, s. 51 i n.
[10] Warto wskazać na pewne trudności w dotrzymaniu tego terminu, głównie ze względu na spodziewane referenda w niektórych krajach, a zwłaszcza w Wielkiej Brytanii znanej z eurosceptycyzmu. Por. P. Serafin, Unia Europejska w przededniu wielkich debat, Biuletyn Analiz UKIE nr 17, luty 2007, a także M. Jatczak, Jak ocalić traktat konstytucyjny? Propozycja Andrew Duffa, idem oraz E. Skotnicka-Illasiewicz,Czy "poszerzenie" jest przyczyną kryzysu w Unii?, ibidem.
[11] Zamiast dotychczasowej Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (WPZiB), którą podzielono na dwa działy. Wspólna polityka bezpieczeństwa i obrony – skrót WPBiO.
[12] Oznacza to koordynacyjny (czyli międzyrządowy, a nie ponadnarodowy) charakter współpracy.
[13] Dawniej teorie zajętego pola pozostawiały wątpliwość (rozstrzyganą często na korzyść WE i UE) do kogo należą kompetencje w sferze, w której mogą działać i państwa i WE (UE).
[15] Por. C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 2000, nb. 859-870.
[16] Jest to struktura nowa, w założeniach wzorowana nieco na amerykańskim Korpusie Pokoju.
[18] Por. A New Treaty and Supplementary…, a także Conv. 850/03 PL, s. 172 i n.
[19] Ibidem. Unia ma więc jednolite, szerokie, wielofilarowe ius contrahendi, które może być łączone ze zdolnością traktatową państw członkowskich. Por. też J. Sozański, Porozumienia…, s. 51 i n.
[20] Współpraca administracyjna jest uznawana za sprawę będącą przedmiotem wspólnego zainteresowania. Działania mogą tu polegać na ułatwianiu wymiany informacji i urzędników służby cywilnej oraz wspieraniu programów szkolenia. Żadne państwo członkowskie nie jest zobowiązane do korzystania z tego wsparcia. Nie narusza to zobowiązań państw członkowskich do wdrażania prawa Unii ani prerogatyw i obowiązków Komisji.
[21] Oznacza to likwidację rynku wspólnego oraz nadanie rynkowi wewnętrznemu większej dynamiki (dotąd – zgodnie z orzecznictwem TS - przyjmowano, że chodzi tu o working competition).
[22] Por. A New Treaty and Supplementary.., a także Conv 850/03 PL 137 i n.
[23] Por. A New Treaty and Supplementary…, a także Conv 850/03 PL 136 i n.
[25] Dotychczas obowiązujące traktaty założycielskie nie regulują funkcjonowania, w ramach „przestrzeni bezpieczeństwa”, Eurojustu, Europolu i Europejskiej Sieci Sądowej, czyni to głównie prawo stanowione. Tamże.
[26] Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności przyjęta w Rzymie w 1950 r. jest zwykle cytowana jako EKPC.
[27] Zob. J. Sozański, Prawa człowieka w systemach prawnych Wspólnot i Unii Europejskiej, Warszawa-Poznań 2008.
[28] Tu nie ma nadal podstaw do używania wobec Trybunału przymiotnika „Europejski” oraz skrótu ETS.
[29] Półroczne prezydencje utrzymano zaś przy Radzie UE, gdzie przewidziano tzw. prezydencje łączone dwóch kolejnych państw w danym roku kalendarzowym.
[30] Obecnie w PE zasiada 785 deputowanych. Stało się tak po rozdzieleniu mandatów (stosownie do odnośnego protokołu z Nicei) przypadających Rumunii i Bułgarii (53) między pozostałe państwa. Stąd posłowie z tych dwu państw po ich wejściu do UE tymczasowo (do końca obecnej kadencji) „podwyższyli” skład liczebny.
[31] W tym ostatnim wypadku chodziło o potencjalny konflikt interesów, którego faktyczne skutki okazały się dla Unii mało fortunne.
|
Wersja do druku
Do góry strony
