E - RADCA PRAWNY.org

Termin „zatrudnienie” ma w odczuciu powszechnym wiele znaczeń i jest używany w różnym kontekście. W znaczeniu społecznym za zatrudnionego uważa się zazwyczaj osobę fizyczną, która wykonuje pracę otrzymując za to wynagrodzenie, aczkolwiek nie zawsze jest to osoba związana stosunkiem pracy[1]. W prawie pracy wyodrębnia się zatrudnienie pracownicze oraz zatrudnienie niepracownicze typu cywilnoprawnego[2]. Przez zatrudnienie niepracownicze rozumie się wykonywanie pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło lub świadczenie pracy czy usług związanych z zarządzaniem na podstawie umów prawa cywilnego.

Przytoczone formy zatrudnienia wykazują, iż prawne pojęcie zatrudnienia ma różne znaczenie. Na ogół zastosowanie poszczególnych form zatrudnienia związane jest z kosztami, mającymi wpływ na efektywność funkcjonowania podmiotów gospodarczych. Zatrudnienie niepracownicze jest nietypową formą zatrudnienia i dotyczy sytuacji, gdy zatrudnienie ma miejsce na innej podstawie niż stosunek pracy. Ten rodzaj zatrudnienia nie podlega rygorom prawa pracy, zwłaszcza w zakresie czasu pracy, sposobu wykorzystania zatrudnionej osoby i miejsca wykonywanej pracy[3]. W efekcie wraz z rozwojem rynku coraz więcej organizacji gospodarczych stosuje koncepcję „model elastycznej firmy”, polegającą na tworzeniu struktury zatrudnienia w zależności od zmieniających się oczekiwań i wymagań rynku.

Ogólnie obowiązujące przepisy prawa pracy nie przewidują ograniczeń co do zatrudnienia w jednym zakładzie pracy małżonków bądź osób spokrewnionych czy spowinowaconych, nawet na stanowiskach powodujących zależność służbową tych osób. Zakazy lub ograniczenia w tym zakresie mogą wynikać z przepisów szczególnych, np. art. 71 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej[4]. W ustawie tej ustanowiony jest zakaz powstania podległości służbowej pomiędzy osobami bliskimi.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 14 stycznia 1993 r.[7] Sąd Najwyższy stwierdził, iż pracodawcą w rozumieniu art. 3 k.p jest każda spółka będąca podmiotem gospodarczym, który zgodnie z ustawą o działalności gospodarczej może zatrudniać pracowników. Z kolei w wyroku z 4 listopada 2004 r. Sąd Najwyższy wskazał, że pracodawcą jest spółka jawna, a nie jej wspólnicy. Jednocześnie jednak w wyroku z 10 maja 1996 r.[8] Sąd Najwyższy orzekł, że pracownik w pozwie o roszczenie przeciwko spółce cywilnej powinien wskazać nie tylko spółkę, lecz także wszystkich jej wspólników, ponieważ do egzekucji konieczny jest tytuł wykonawczy wydany przeciwko wszystkim wspólnikom (art. 778 k.p.c.). Na gruncie Kodeksu spółek handlowych ustalenie to należy odnieść także do spółki jawnej stosownie do art. 22 § 2 i art. 31 k.s.h., oraz spółek partnerskich zgodnie z art. 89 k.s.h., w związku z art. 778¹ k.p.c.

Regułą jest reprezentowanie pracodawcy, będącego spółką z o.o., w stosunkach pracy przez zarząd. Spółka z o.o. może być reprezentowana w sprawie z zakresu prawa pracy przez osobę wyznaczoną na podstawie art. 3¹ k.p. Wyznaczenie do dokonywania spraw z zakresu prawa pracy może nastąpić w różny sposób, chociażby przez umowę spółki z o.o. stanowiącą, że czynności z zakresu prawa pracy w imieniu spółki wykonuje wyłącznie osoba piastująca określoną funkcję, np. prezes zarządu.

Wyznaczenie to może być dokonane w statucie spółki albo w innym akcie porządkowym tej jednostki, np. regulaminie organizacyjnym, może to być również następstwem udzielenia danej osobie pełnomocnictwa (art. 96 i 98 k.c. w zw. z art. 300 k.p.). W wyroku z 10 września 1998 r.[9] Sąd Najwyższy stwierdził, iż w regulaminie pracy spółki z o.o. możliwe jest wyznaczenie na podstawie art. 3¹ k.p. osoby do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy w sposób odmienny niż przewidziany w art. 205 k.s.h. Każdy wspólnik spółki z o.o., upoważniony do prowadzenia spraw spółki oraz do jej reprezentowania (art. 201 k.s.h.) jest kompetentny do wyznaczenia na podstawie art. 3¹ k.p. osoby uprawnionej do dokonywania czynności z zakresu prawa pracy.

Umowy o pracę z rodziną lub krewnymi w spółce z o.o. podlegają tym samym zasadom prawa pracy co umowy z osobami obcymi. Jednak nawet w braku przepisów szczególnych w Kodeksie pracy, można uznać za niewłaściwe zatrudnienie osób bliskich członkowi zarządu w warunkach zależności służbowej, zwłaszcza w komórkach organizacyjnych sprawiających kontrolę finansową w spółkach z o.o. Natomiast nie ma żadnych przeszkód zatrudnienia małżonków czy osób spokrewnionych z członkami zarządu spółki z o.o., nawet na stanowiskach powodujących zależność służbową w placówkach handlowych, w których ma miejsce łączne powierzenie pracownikom mienia ze wspólną odpowiedzialnością materialną tych pracowników (np. w sklepach, magazynach).

Przy wspólnej odpowiedzialności materialnej, chodzi o dobranie ludzi darzących się wzajemnie zaufaniem, którzy za powierzone im łącznie mienie przyjmują w umowie ze spółką wspólną odpowiedzialność i którzy tym samym łącznie ze spokrewnionym członkiem zarządu spółki są zainteresowani, aby nie dopuścić do powstania szkody w mieniu spółki mogącej ich obciążyć i spowodować jednocześnie podejrzenie członka zarządu o działanie na szkodę spółki przez faworyzowanie krewnych.

Kodeks spółek handlowych nie porusza zagadnienia powstania przy zatrudnieniu członków rodziny zarządu stosunku podległości służbowej między określonymi osobami, spokrewnionymi z członkami zarządu spółki. Jednak ta okoliczność powinna być brana pod uwagę zarówno w momencie zatrudnienia członka rodziny, jak i w czasie trwania jego stosunku pracy. W wymienionych przypadkach nie powinno się wyznaczać pracownikowi stanowiska, z którym wiązałby się stosunek bezpośredniej podległości służbowej członkowi zarządu spółki, względnie powinno nastąpić przesunięcie pracownika krewnego członka zarządu na inne stanowisko. Ustawodawca specjalnie tej kwestii nie unormował, wyszedł zatem z założenia, że wystarczą decyzje służbowe organów w ramach samej spółki.

Kodeks spółek handlowych nie normuje odmiennie sytuacji prawnej osoby zatrudnionej w spółce, gdzie wspólnikiem jest członek najbliższej rodziny czy krewny. Należy jednak zwrócić uwagę, że stosunek prawny – umowa o pracę krewnego członka zarządu spółki z o.o. będzie stosunkiem pracy wówczas, gdy odpowiada warunkom umowy o pracę w rozumieniu prawa pracy. Ażeby uniknąć podejrzeń dyskryminacji innych pracowników spółki oraz ewentualnego zarzutu pozorności zawartej umowy o pracę z członkiem rodziny osoby spokrewnionej z członkiem zarządu spółki, wynagrodzenie takiej osoby wynikające ze stosunku pracy powinno być ukształtowane w proporcji do wynagrodzenia innych pracowników spółki wykonujących w spółce pracę o podobnej wartości (zajmujących stanowiska porównywalne co do zakresu i rodzaju wykonywanej pracy oraz kwalifikacji wymaganych przy jej wykonywaniu). Jeżeli umowa taka rodzi podejrzenie zawarcia czynności prawnej pozornej, tzn. uniknięcia obciążeń fiskalnych, w szczególności w zakresie prawa podatkowego czy ubezpieczeń społecznych, umowę taką mogą zakwestionować organy podatkowe bądź ZUS.

Inaczej traktowane jest przez organy podatkowe i sądy zawieranie przez spółkę umów w sytuacji, gdy w spółce jest kilku wspólników, a inaczej w sytuacji, gdy w spółce jest jeden wspólnik (tzw. spółka jednoosobowa) i jednocześnie ten jeden wspólnik (lub małżonkowie) jest członkiem zarządu. W tej drugiej sytuacji umowy o pracę uznawane są przez organy podatkowe i sądy jako zawarte „z samym sobą” nie ze spółką, a zatem z naruszeniem art. 210 k.s.h. i z tego względu nieważne. Sąd Najwyższy oraz Naczelny Sąd Administracyjny przyjęły, że jeden z małżonków nie może reprezentować spółki w stosunkach prawnych z drugim małżonkiem, zwłaszcza gdy chodzi o stosunek pracy. Jednak krytyczne orzecznictwo sądowe w tym przedmiocie dotyczy głównie jednoosobowych spółek z o.o. o charakterze rodzinnym, gdzie występują personalno-kapitałowe związki wspólnika, będącego jednocześnie współmałżonkiem lub krewnym, z którym spółka z o.o. zawarła umowę o pracę.

Stanowisko ZUS w takich przypadkach jest jednoznaczne: „Dla ustalenia tytułu ubezpieczeń społecznych nie ma znaczenia fakt, iż zatrudniona w spółce wieloosobowej osoba pozostaje z jednym ze wspólników tej spółki w związku małżeńskim i prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Osoba ma zawartą umowę o pracę ze spółką będącą jej pracodawcą (a nie z konkretną osobą prowadzącą pozarolniczą działalność) i podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę” (strona internetowa ZUS: www.zus.pl).

Kluczowym problemem w zatrudnieniu członków rodzin i krewnych w jednoosobowej spółce z o.o. na podstawie umów o pracę jest sprawa ubezpieczeń społecznych. Najbliżsi członkowie rodzin oraz krewni i powinowaci, choć zatrudnieni na podstawie Kodeksu pracy w spółce jednoosobowej (jednego udziałowcy), osoby fizycznej pełniącej funkcje jednoosobowego zarządu – prezesa, w świetle przepisów prawa ubezpieczeń społecznych nie są traktowani jak pracownicy. Nie podlegają oni w takiej spółce pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu tylko ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej jako tzw. osoby współpracujące z przedsiębiorcą (spółka z o.o. jednego udziałowcy). Przez osoby współpracujące rozumie się: małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę, ojczyma oraz osoby przysposabiające. Warto w tym miejscu odnotować, iż angażując najbliższego członka rodziny w spółce jednoosobowej składki na ubezpieczenie społeczne oblicza się nie od faktycznego wynagrodzenia zatrudnionego, tylko od zadeklarowanej kwoty nie niższej niż 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Osoba współpracująca nie ma bowiem prawa do ulgi w składkach ubezpieczeniowych. Również składka na ubezpieczenie zdrowotne osoby współpracującej jest obliczana od takiej samej podstawy jak u przedsiębiorców.

Inaczej ta kwestia wygląda przy rozliczeniu podatku dochodowego, mąż wspólnik w spółce, jak również jego wspólnicy nie wliczą do kosztów uzyskania przychodu wynagrodzenia zatrudnionej małżonki. Według art. 23 ust. 1 pkt 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, nie można wliczyć do kosztów uzyskania przychodów wartości pracy małżonka, a gdy działalność jest prowadzona w formie spółki cywilnej lub osobowej spółki handlowej (jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej) - także małżonków wspólników. Oznacza to, że wynagrodzenie małżonka jednego ze wspólników spółki cywilnej lub osobowej spółki handlowej nie jest kosztem uzyskania przychodu zarówno dla tego wspólnika, którego małżonka dostaje wynagrodzenie ze spółki, jak i dla pozostałych wspólników.

Jeżeli wolą właścicieli spółki reprezentowanych przez zarząd nie jest ustanowienie pracowniczych uprawnień dla członków rodziny zatrudnionych w spółce, to mogą rozważyć zawarcie z tymi osobami umów cywilnych. W stosunku do umów o pracę, w umowach cywilnoprawnych (zlecenia, umowy o dzieło) spółka może swobodniej ukształtować wzajemne prawa i obowiązki zatrudnionych członków rodzin i krewnych wspólników spółki oraz uniknąć rygorów wymaganych przez prawo pracy (np. nie obowiązuje rozkład czasu pracy). W umowie cywilnej ze spółką można przewidzieć nawet pewne uprawnienia podobne do pracowniczych, np. płatną przerwę w wykonywaniu obowiązków jako odpowiednik urlopu wypoczynkowego w danym roku, przysługującej płatnej przerwy. Ustalenie zasad i okresu wypowiedzenia umowy cywilnej krewnemu wspólnika zależy od woli stron umowy. Spółka przy umowie cywilnej musi uważać, aby umowa cywilnoprawna nie zawierała postanowień charakterystycznych dla stosunku pracy. Umowa cywilnoprawna z członkiem rodziny wspólnika nie może ponadto mieć mieszanego charakteru i łączyć elementów umowy o pracę z umową cywilnoprawną (Wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2002 r., PKN 786\00). Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, wtedy o jej rodzaju decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy (art. 65 Kodeksu cywilnego).

W spółce może nastąpić konflikt interesów pomiędzy spółką – zakładem pracy a interesami współmałżonka, krewnych czy powinowatych członka zarządu będących pracownikami (art. 209 k.s.h.) Wiąże się to z przejrzystym i konkretnym określeniem obowiązków w danej spółce, w tym zwłaszcza poszczególnych członków zarządu. Konflikt interesów spółki zachodzi wówczas, gdy małżonek, krewny bądź powinowaty członka zarządu może odnieść korzyść w wyniku rozstrzygnięcia danej sprawy przez spokrewnionego członka zarządu (np. zawarcie umowy o pracę ze współmałżonkiem prezesa zarządu z wynagrodzeniem znacznie wyższym niż inni pracownicy zatrudnieni na tym samym stanowisku). Natomiast nie zachodzi sprzeczność interesów spółki z interesami krewnych członka zarządu, gdy decyduje on o regulaminowej podwyżce wynagrodzenia dla swojego małżonka zatrudnionego w spółce[10].

Warto zwrócić uwagę na okoliczność, że jeśli członkowie zarządu wieloosobowej spółki z o.o., jeżeli mają nawiązany ze spółką stosunek pracy w zakresie sprawowania zarządu spółką, to zyskują status pracownika i z tych względów ponoszą materialną odpowiedzialność pracowniczą wobec spółki[11],na podstawie prawa pracy, niezależnie od odpowiedzialności odszkodowawczej za szkodę wyrządzoną spółce z o.o. swym działaniem sprzecznym z prawem na podstawie przepisów Kodeksu spółek handlowych (art. 293 § 1 k.s.h.)[12]. Oznacza to, że przy zatrudnieniu przez członka zarządu spółki z o.o. krewnych czy powinowatych – osób bliskich, członkowie zarządu mogą odpowiadać za „działalność sprzeczną z prawem” za naruszenie normy prawa pracy bądź reguł określających sprawowanie funkcji członka zarządu w organie spółki (powyższa sytuacja może nastąpić, zwłaszcza w przypadku sprzeczności interesów spółki z interesami krewnych i powinowatych członka zarządu, z którym jest on powiązany osobiście).

* Autorzy są radcami prawnymi.

[1] W. Santera, Zasady zatrudniania cudzoziemców w Polsce, Warszawa 1993, s. 45-46.

[2] Z. Kubot, Szczególne formy zatrudnienia i samozatrudnienia (w:) Szczególne formy zatrudnienia, Wrocław 2000, s. 8.

[3] T. Zieliński, Umowy o zatrudnienie w aspekcie rekodyfikacji prawa pracy (w:) Szczególne formy zatrudnienia, Wrocław 2000, s. 57.

[4] Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej, Dz.U. z 1999 r., Nr 49, poz. 483.

[5] M. Gersdorf, K. Rączka, J. Skoczyński, Kodeks pracy, Warszawa 2007, s. 16, 17.

[6] K. W. Baran, Procesowe prawo pracy, Kraków 2003, s. 244.

[7] II UZP 21/92, OSNCP 1993, Nr 5, poz. 69.

[8] I PRN 63/95, OSNAPiUS 1996, Nr 23, poz. 355.

[9] I PKN 286/98, OSNAPiUS 1999, Nr 18, poz. 585

[10] Kodeks spółek handlowych. Komentarz, pod red. M. Rodzynkiewicza, Warszawa 2005, s. 354.

[11] A. Nowak., Uwagi w sprawie odpowiedzialności materialnej członków zarządu spółek kapitałowych, Gdańskie Studia Prawnicze, Tom XVII, 2007 r., s. 173.

[12] M. Rodzynkiewicz, Kodeks Spółek Handlowych. Komentarz, Warszawa 2005, s. 502.